logo
burger menu search Қазақша language menu
МҰРА

Автор: ADMIN

МҰРА 2026-01-21 13:29:24

Біз әлеуметтік желілерде:

5

«KÄLILÄ MEN DIMNÄ» TURALI

news single

      Sonau köne zamanda jazılıp, ğasırlar boyı halıq qazınasına aynalıp kele jatqan şığarmalar neken-sayaq. Dünie jüzine keñ tarağan ündi hikayatı «Kälilä men Dimnäniñ» ğwmır jası ataqtı arab ertegisi «Mıñ bir tünnen» de egde. Şığıs tabiğatınan tuğan wşqır oy, tapqır til, adamdıq izgi qasiet bwl kitapqa öşpes ömir berdi. Şıtırman oqiğalı şağın äñgimeler oquşınıñ jalıqtırmaydı, jetelep otıradı.

 

    Är äñgime öz aldına ğibrat - önege, oqırmanğa köp oy saladı. Mine, sonıñ biri, biri de bolsa biregeyi, osı «Kälilä men Dimnä» desek qate baspaymız. Bwl kitaptıñ alğaşqı nwsqası «Pançatantra» («Bes bäyit») bolıp III ğasırda, ündi tilinde, Kaşmirde jazılıptı. Jazğan brahmannıñ atı-jöni belgisiz. Mümkin, ündi eliniñ eskiden kele jatqan danışpandığın jinap qorıtqan bolar.

 

    Bir jıldıñ işinde osınşa mol, mäñgi ölmeytin, düniejüzilik ömir täjirbiesin är saladan tolğap şığu bir adamnıñ qolınan kele qoyuı da oñay emes! Osı «Pançatantranı» altınşı ğasırda parsı tiline Barzuya degen däriger audarıptı, segizinşi ğasırda Äl-Mükaf wlı arab tiline audaradı.

   «Käliläni» audaru arqılı onıñ atağı dünie jüzine jayıladı. Ayday älemge mälim «Mıñ bir tünnen» segiz ğasır bwrın jazılıp, üş ğasır bwrın arab tilinde jarıq köredi. Bizdiñ boljauımızşa mwnıñ tüpnwsqası köne sankrit bolsa kerek, biraq kesip-pişip ayta almaymız, öytkeni zerttegen bwrınğı atı şulı ğalımdar: «Äl-Biruni» de, Buzurdjmihr de, Zahu da, akademik Kraçkovskiy men Bertel's te anıqtap mınanday tilde jazıldı degen baylam jasamaydı, onıñ üstine alğaşqı «Pançatantra» da, Brazuyanıñ audarması da bizge jetken joq. Keyingi audarmalardıñ bäri de arab tilindegi «Kälilä men Dimnäni» tirek etedi. «Pançatantradağı» eki keyipker «Karataka men Damanaka» («Qwzğın men Juasıtqış») arab tilinde «Kälilä men Dimnä» (eki şieböri) bolıp şıqqan. Osı arab tilinen köne evrey tiline, grek tiline audarıladı.

 

   1762 jılı eski latın tilinen orıs tiline mwnı Boris Volkov audaradı, biraq bwdan bwrın grek tilinen köne slavyan tiline audarılğan eken. Al 1923 jılı akademik Kraçkovskiy men Kuz'min ekeui qayta audarıp, tolıqtırıp bastırğan osı eñbek orıs tilindegi üşinşi nwsqa,1816 jılı francuz tiline Sil'vestr de Sasi audarıptı. 1888 jılı özbek tiline taşkenttik Fazılwlla Isa audarsa, bwdan bir jıl keyin – 1889 jılı tatar tiline Ğabdulğallam Faizhanwlı audaradı. «Kälilä men Dimnä» - dünie jüzindegi mädenieti damığan eldiñ bärine äygili şığarma. Sonday-aq qazaq tilinde de biz mwnı birinşi ret audarıp otırğanımız joq. «Kälilä men Dimnä» kitabınıñ keybir tarauları qazaq tilinde bwrın da boldı. Mısalı, Jahanger wlı Şädi töre jazğan «Bälğwm bağwr» attı qissanıñ 22-betinde mınaday söz bar: «At qoğan «Bähär doniş» bir kitaptıñ Aytqanın bildireyin aylap ızhar» Audarıp otırğanın özi de jasırmaydı. Bwl qissa taza qazaq tilinde jazılmağan, mwnda arab, parsı, türik sözderi aralas kezdesip otıradı.

 

   Osı taraudıñ işindegi bastı keyipker – Bärhaman. Mwnı avtor qate tüsinip otır, «brahman dinindegi bir adam» deudiñ orınına onı keyipkerdiñ atı dep wqqan. Al birneşe tilde jazılsa da, qazaq audarıp otırğanı ayqın seziledi, öytkeni älgi bärhamannıñ äyelin surettegende: «Bar edi bir qatını onıñ jäne, Swlulıq suretine joq twr şama, Jüzi gül, şäşi sümbül, lebizi bwlbwl, Kelmegen onday äyel bwl jähänğa»,- depti. Osı qisanıñ 22-betinen 46-betine deyin, «bes qatınnıñ hikayası» aytıladı. Küyeulerin aldağan bes qatınnıñ mekerligin «bes bäyit» dep ataydı, onısı «Pançatantrağa» («Bes kitap - bes äñgime») megzep otıradı, onıñ üstine osı «Bes bäyitte» wşıraytın äñgimelerdiñ köbi «Kälilä men Dimnäda» («Pançatantrada») kezdesedi. 1917 jılı Säken Seyfullin «Qaltasında bireudiñ» degen öleñ jazadı, onı «Parsı aqını Şayh - Sağdiden» dep özi körsetken eken. (Al, Sağdi XIII ğasırdıñ aqını, «Kälilä men Dimnädan» mıñ jıl keyin tuğan ğoy). Sol öleñinde Säken: «Qaltasında bireudiñ Jwparı bolsa saqtaulı, Jwparın ol dauıstap Körmeydi layıq maqtaudı. Maqtamay-aq ärkimge Jwpardıñ özi-aq bildirer. Ündemey-aq töñirekke Tätti iisin jayıp siñdirer!» - deydi.

 

   Osınau Säkenniñ Sağdiden aluı dausız, al «Kälilä men Dimnäda» bwl sözdiñ egeuqwyrıqqa qwzğın aytadı. Özbek jazuşısı Abdulla Kahhar «Qıpşaq» äñgimesinde «Ülkendigi şınaşaqtay qıpşaq degen torğaydı bilesiz be? Ayağı qılday... Sol torğay «aspan tüsip ketse tirep qalayın» dep, wyıqtağanda ayağın köterip jatadı eken», - deydi. Osınşa kürdeli povestke özek bolğan mına syujet «Kälilä men Dimnäda» da bar. Qazaq tilinde añız bolıp tarağan eski äñgimelerdiñ nwsqası da osı kitapta aytılğan eken. Bir kezde Krılov mısaldarınıñ audarması şıqtı, sonda «Köpirden ötip bara jatqan it auzındağı ettiñ köleñkesin körip suğa tüsip ketkende etten de ayırılıp, sudan da tük tappağanın» oqıdıq.

 

   Mine, osı äñgime «Kälilä men Dimnäda» kezdesedi. Bayağıda, «Aydaharlı – Qwdayberli» deytin naqıl äñgime boluşı edi, sol äñgimede aydahar men Qwdayberli dos boladı, aqırında Qwdayberliniñ jalğız balasın aydahar jwtıp qoyadı da, Qwdayberli aydahardıñ qwyrığın kesip tastaydı.

 

   Sonda «balañ esiñe tüskende sen keşire almassıñ, al qwyrığım esime tüskende men keşire almaspın», - deydi de, aydahar dosınan ajıraydı. Osı uaqiğa mwnda «Patşa men Fanza qws» bolıp ataladı. Ekeuiniñ mağınası birdey. Ärine, «aqıl-auıs, ırıs-jwğıs» qoy, biraq osılarğa süyenip tikeley audarma degen şwğıl baylamğa äzirşe kele qoyu qiın, zerttele tüsui kerek siyaqtı. Ekinşi jağınan alsaq, ömir şındığı tuğızğan keybir naqıldar, är elde özinşe şeşimin tabuı da kädik emes pe? Al birinen biri tudı degen pikirdi qoldasaq, onda tüp qazığı osı kitap bolatını sözsiz, öytkeni bwl üşinşi ğasırdıñ jemisi.

 

  «Kälilä men Dimnäni» ilgerirekte arab tilinen qazaq tiline Säken Ğılımanov pen Ğwbaydulla Ahmetov audarğan eken, bwl eki kisiniñ qoljazbası (arab äripinde) qazir Qazaq Ğılım Akademiyasınıñ kitaphanasında saqtaulı. Tanısqısı keletin ğalımdar men ädebietşiler köruine boladı. (Säken Ğılımanovtıñ qoljazbası №335, Ğwbaydulla Ahmetov - №1636). Endi bir aytatınımız: arab tilinen audarılğan nwsqa bola twrıp, orıs tilinen nege audarıp otırmız? Mine, bwl swrauğa jauap berelik. Birinşiden – kökemdik jağına köñil audarmay, olar jolma-jol, sözbe-söz audaruğa tırısqan tärizdi. Ekinşiden – mwsılman dinine üylespeytin jerlerin «jonıñqırağan» nemese bir jola attap ötken eken. Üşinşiden – arab tilinen audarılğan nwsqa köbinese Kraçkovskiy tekstine säykespeydi, al akademik Kraçkovskiy «Pançatantranı» zerttegen köp materialdarğa süyenip, arab tilindegi «Kälilä men Dimnäni» tüzetken de, jöndegen de, tolıqtırğan da siyaqtı. Din jolına mwqılas bağına qoymağan qazaq jwrtşılığına şamanizm de, mazdeizm de, brahmanizm de, islam da – bäribir ğoy, sondıqtan Kraçkovskiy paydalı bolar degen ümitimiz zor. Audaru üstinde qiındıqtar da bolmay qoyğan joq. Mısalı, arab tilin jetik bilmeuimiz köp aqsattı. Ekinşiden, añdar men qwstardıñ , hayuandar men adamdardıñ, qalalardıñ türli-türli ataluı birtalay qiındıq tuğızdı. Säken Ğılımanov «Kälilä men Dimnäni» eñ äueli «eki küzen» dep audarıp, artınan «tüz iti» dep özgertipti. «Şakal» degen sözdi audarıp otır, al onıñ audarmasın biz şieböri dep aldıq.

 

   Kitapta kezdesetin kisi attarın biz de Kraçkovskiy bağıtına süyenip özgerttik. Mısalı: Kabariondı – Kinan Abizun, Koraknahanı –Kurkana, Haymondı – Gamion, Senjindi – Sahin, Kazondı – Kasirun, Rahzindi – Raz, Juviranı – Juveyir, - dep aldıq. «Baydaba, Bäydäbä» degen esimdi, biz «Beydaua» («dauasız») dep aldıq, osını dwrıs dep bilemiz, öytkeni bwl kitapta aytılğan attardıñ bärinde de belgili mağına bar, onıñ aytqan sözi qate ketpeydi, ol dauasız, ol orındalmay qalmaydı. Qorıta aytarımız – eki mıñ jıl boyı düniejüzilik mädenieti damığan elge ülgi-önege esebinde taralıp ketken «Kälilä men Dimnäni» qazaq tilinde şığaruğa öte ıntalanıp kiristik.

 

  Bwl jöninde barımızdı keyingi wrpaqtıñ aldına tartıp otırmız. Bwl «Kälilä men Dimnäniñ» orıs tilinde üş audarması bolsa, «Gamlettiñ» otız audarması bar. Endeşe, zaman ilgerilep, mädeniet damığan sayın til de, talğam da jañğıra bermek, olay bolsa sol tülep, jañğırğan öskeleñ däuirge say öz audarmaşısın kütetin, adam ömiri bar jerde eskirmeytin kitap «Kälilä men Dimnä» öziniñ tiisti audarmaşısın sol kezde de tabar dep senemiz.

Басқалармен бөлісе отырыңыз
Пікірлер

Басты жаңалықтар

img
Ұлттық құндылықтар 2026-01-16

ТӘРБИЕ ДЕГЕН ТӘҢІР БАР    
img
Ұлттық құндылықтар 2026-01-14

WLTTIQ TÄRBIENİÑ OTBASINDAĞI MAÑIZI    
img
Ұлттық құндылықтар 2026-01-14

ҰЛТТЫҚ ТӘРБИЕНІҢ ОТБАСЫНДАҒЫ МАҢЫЗЫ    
news-img
overlay bottom
Ұлттық құндылықтар 2026-01-14
ҰЛТТЫҚ ТӘРБИЕНІҢ ОТБАСЫНДАҒЫ МАҢЫЗЫ    

Последние новости

img
Ұлттық құндылықтар 2026-01-14

WLTTIQ TÄRBIENİÑ OTBASINDAĞI MAÑIZI    
img
Ұлттық құндылықтар 2026-01-14

ۇلتتىق تاربيەنىڭ وتباسىنداعى ماڭىزى    
img
Ұлттық құндылықтар 2026-01-14

ҰЛТТЫҚ ТӘРБИЕНІҢ ОТБАСЫНДАҒЫ МАҢЫЗЫ    

Все новости

news-img
overlay bottom
Ұлттық құндылықтар 2026-01-14
WLTTIQ TÄRBIENİÑ OTBASINDAĞI MAÑIZI    
news-img
overlay bottom
Ұлттық құндылықтар 2026-01-14
ۇلتتىق تاربيەنىڭ وتباسىنداعى ماڭىزى    
news-img
overlay bottom
Ұлттық құндылықтар 2026-01-14
ҰЛТТЫҚ ТӘРБИЕНІҢ ОТБАСЫНДАҒЫ МАҢЫЗЫ    
news-img
overlay bottom
Ұлттық құндылықтар 2026-01-15
TÄRBIE NEGIZI – OTBASINDA
news-img
overlay bottom
Ұлттық құндылықтар 2026-01-15
تاربيە نەگIزI – وتباسىندا
news-img
overlay bottom
Ұлттық құндылықтар 2026-01-15
ТӘРБИЕ НЕГIЗI – ОТБАСЫНДА
news-img
overlay bottom
Ұлттық құндылықтар 2026-01-16
TÄRBIE DEGEN TÄÑİR BAR    
news-img
overlay bottom
Ұлттық құндылықтар 2026-01-16
تاربيە دەگەن تاڭىر بار    
news-img
overlay bottom
Ұлттық құндылықтар 2026-01-16
ТӘРБИЕ ДЕГЕН ТӘҢІР БАР    
Международное интернет-издание "Shalqar kz"
Подписка на важную информацию международного интернет-издания "Shalqar kz" Будьте в курсе последних новостей Ваша электронная почта подписаться