Älemniñ barlıq elderinde üyge qıdıra kelgen beytanıs nemese tuıs kisilerge erekşe nazar audarılıp, asa zor qwrmet körsetiledi. Al endi «qadirli qonaqtı kim, qalay kütedi?» degen aşıq äñgimege kelsek, bwl jağınan qazaqtan asıp tüsetin wlt joq.Älemniñ barlıq elderinde üyge qıdıra kelgen beytanıs nemese tuıs kisilerge erekşe nazar audarılıp, asa zor qwrmet körsetiledi. Al endi «qadirli qonaqtı kim, qalay kütedi?» degen aşıq äñgimege kelsek, bwl jağınan qazaqtan asıp tüsetin wlt joq. Äsirese, Jıl bası sanalatın äz-Naurızda tanımaytın üyge de bas swqpay, däm tatpay ketpeuge bolmaydı. Bwğan bastı sebep – qazaqta ejelden qalıptasqan qonaqjaylılıq qasieti. Ata-babamızda qonaq kelse «qwt keldi», «Qırıqtıñ biri – Qızır, mıñnıñ biri – Uäli» dep qonağın tegin tamaqtandırıp, jaylı tınıqtırıp, köñildi şığarıp salğan. El işinde qonaq bolu men qonaq kütudiñ qalıptasqan dästüri bar. Halıqtıq ädep boyınşa qazaq auılına eşqaşan jolauşı atımen basa-köktep kirmegen. Auıl şetine ilige atınan tüsip, tanıs bolsa, tüser üyiniñ tu sırtınan dauıstap adam şaqırğan. Eger beytanıs adam bolsa, atın baylasımen auılğa qarap jürelep otırğan. Onı auıldıñ ülkeni şığıp qarsı alğan. 

«Tüski asqa tüstik jerden, keşki asqa kündik jerden qonaq keledi» demekşi, «elge süykimdi qonaq ekindide keledi». Keştetip kelgen jolauşı «Keş jarıq!» dep üyge kirgende, üydegiler «Qoyımız arıq, eşkimiz sarıq» dep äzilmen jauap bergen. Al tündeletip jürgen jolauşı bolsa, «Qwdayı qonaqpız, esikti aş!» dep sırttan dauıs beredi. Jolauşı tabaldırıqtan attasımen «Assalaumağaleyküm!» dep birinşi sälem beretin bolğan. Eger üyde otağası joq bolsa, jürginşi astan däm tatıp, tünemege basqa orın izdeydi. Auılğa tüste kelgen qonaq bolsa, osı mañda jürgenin otağasına bildirip, ol üydiñ törine qamşısın tastap ketedi.

Qonaqtı qarsı aluğa baylanıstı da ırımdar bar. Adal niet, aq köñilmen kelgenin bildiru üşin qonaqtar üyge kirmey twrıp, nayza, soyıl, şoqparın dödegege iledi. Qaru-jarağın sırtqa qaldırıp, qamşısın büktep wstağan küyi üyge enedi. Sebebi qamşı jürgen jerde jın-şaytan jürmeydi.

«Qonaqpen erip qwt keledi» degendi berik wstanatın üy qonağın qarsı alğan otağası esikti özi aşıp, aldımen üyge qonağın kirgizedi. Al şığarıp salarda, üy esigin qonaqqa aşqızadı. Sebebi üy egesi esigin aşsa, onda qonağın quğanmen berdey bolıp sanaladı. 

Jaman ırımğa jatatındıqtan qonaqtıñ üyge qwrt şaynap kiruine bolmaydı. Kerisinşe, dalağa şıqqanda irimşik jep, auzı qimıldap şıqsa, jaqsı ırım. 

«Qwttı qonaq» qonğanda joğalğan malı tabılıp, kelini aman-esen bosanıp, qoy egiz tuıp, jaqsılıq bolıp jatatını da bar. «Qwtsız qonaq» kelgende, kerisinşe, jılqısı wrlanıp, malına qasqır şauıp, türli qırsıq, sätsizdikterge wşıraydı-mıs. Sondıqtan da

«Qwttı qonaq kelse qoy egiz tuadı».

Qwtsız qonaq kelse, qoyğa qasqır şabadı» deydi halqımız.

Qonaq qwrmetine mindetti türde et asıladı. Osı dästürdiñ bügingidey almağayıp uaqıtta da wmıtılıp qalmay kele jatqandığı qayran qaldıradı. Tipti «Limuzin» men wşaq jaldap seruen qwrıp, qımbat meyramhanalarda toy ötkizetinder de «astıñ ülkeni» dep qonaqtarğa et tartadı. Tipti Qazaqstanğa at basın bwrğan şeteldik qwttı qonaqtar da qazaqşa et jep, dästürdiñ erekşe qwrmetin köredi.

Jalpı, meyman ataulı – «arnayı qonaq» (mal soyıp şaqırğan sıylı qonaq), «qwdayı qonaq» (kezdeysoq, bir tünep attanatın beytanıs jolauşı), «qıdırma qonaq» (alıstan ağayın-tuğandarın, qwda-jegjattarın izdep kelip, jata-jastanıp, bir mal jep ketetin qonaq), «qılğıma qonaq» (tamaqtıñ piskenin añdıp jürip, şaqırusız kelip, et jep keter süykimsiz qonaq) dep bölinedi.

Qazaq elinde kez kelgen uaqıtta qonağına mal soyıp bermegen, biraq qonaqqa dep ärqaşan sıbağa saqtağan. Mäselen, jaz aylarında meymanğa arnap, qoy işinen marqasın tañdap soysa, al qıstıñ küni soğım etinen «müşeli tabaq» tartıladı. Negizinen, ala jazday aqpen (süt, ayran, qwrt, irimşik, qımız, şwbat t.b.), qıs boyına qızılmen (soğım eti, qazı-qarta, jal-jaya, büyen, şwjıq t.b.) tirşilik etken ata-babamız, maldıñ öte arığan, künniñ wzarğan şağında – «wzın sarıda» mal soymağan. Biraq wzın sarığa arnap, qısta soyılğan semiz mal etinen jartılay quırğan etti toñ mayımen qarınğa qwyıp qatırıp, jerge kömis, tastaytın. Qıs tamağı tausılğan sätte kelgen meymanğa kömip qoyğan etinen jäne wnğa saqtağan qazı-qarta, jal-jayasınan müşeli tabaq tartatın. Mwnday et qazir mwzdatqıştarda saqtaladı. Al bazardan mal alıp soya salu – qazirgi qazaqqa tükke twrmaytın şarua.

Mal soyudıñ da özindik jön-jobası bar:

Arnayı qonaq şaqırıp, toy jasağanda keluşi kisiler sanı onnan aspasa – bir semiz marqa, jiırma bolsa – toqtılı qoy ne eki ülken tu qoy, otızdan assa – bir qwlın ne tay soyılğan. Al qwdayı qonaqqa qoy balasınan «qoñır toqtı», eşki balasınan «qara şwnaq laq», jılqı balasınan «torısın» soyğan. Osığan oray tilimizde «qoydan qoñır, jılqıdan torı» degen söz oralımı bar.

Qalıptasqan dästür boyınşa, köbinese qonaqqa arnap qoy soyıladı. Ol «bızdau», «bunau», «ireu», «bwzu» jäne «müşeleu» retterinen twradı. Ädette ata-babalarımız «malınıñ eti auır tartadı» dep jwma küni soyğan. Bauızdar aldında qoy basın qwbılağa qaratıp, ayağın jippen buadı. «Nietiñ qabıl bolsın!» dep «bas qonaq» bata bergen soñ, marqanı bauızdap, janın şığaradı. Oñ ayağınan bastap bunaydı, terisin irep, jwdırıqtap sıpırıp alğan soñ qoydıñ basın bölek kesip aladı.

Al bwzu reti bılayşa isteledi: siraqtarın kesedi, tösin sögedi, ökpe-qolqasın suırıp, işek-qarnın tüyip, tabaqqa töñkeredi. Eki jetim qabırğasın (bes-besten 10 qabırğa), eki qol jauırınımen birge jeke-jeke bölip aladı, wzın qabırğasın (segiz-segizden 16 qabırğa) sögedi. Moyın omırtqa men qara omırtqasın omıradı, şatın ayırıp, eki sanın kesip aladı. Sübeni (artqı 10 qabırğa) sögedi, bel omırtqasın omıradı. Osıdan soñ bwzğan etti on eki müşege – eki jambas, eki asıqtı jilik, eki ortan jilik, eki jauırın, eki toqpan jilik jäne eki qarı jilikke müşeleydi.

Bauırşı et pisken soñ qonaqtardıñ jası men jolına qaray «müşeli tabaq» jasaydı. Mäselen, «bas tabaqqa» qos jambas, ekinşi tabaqqa eki asıqtı jilik, üşinşige – ortan jilikter, törtinşige –qos jauırın, besinşige eki toqpan jilik, altınşı tabaqqa eki qarı jilik tüsedi. Sonımen qatar är müşeniñ janına qosımşa salınatın «jambastarı» boladı. Mısalı, jambasqa qosımşa bas pen üş wzın qabırğa, asıqtı jilikke – eki qabırğa, qalğan müşeli tabaqtarğa – bir-bir wzın qabırğa qosıladı. Sonday-aq barlıq tabaqqa birdey qwyrıq pen bauır bölinedi. Qalıptasqan ädep boyınşa, bauırşı qonaq sanı 12 bolsa – bir-bir müşeden, 24 bolsa – ekeu ara bir müşeden, 30 bolsa – üşeu ara bir müşeden olarğa «sıbağa» beredi.

Ädette qaq törge jolı ülken bas qonaq otıradı. 

Jolı men jasına, atağı men därejesine say qalğan qonaqtar «törağasınıñ» oñı men solınan orın tebedi. Eñ qwrmetti qonaqtıñ aldına «bas tabaqtı» tartqan kezde, törağası: «Qwdanıñ ırzalığına täubeñ qabıl bop, malbasıña bereke bersin!» dep niet bildiredi. Müşeli tabaqtan et turauşılar bas pen jambastı törde otırğan qariyalarğa, asıqtı jilikti odan tömendegilerge wsınıp, osılayşa ret-retimen sıbağalı müşelerin tartadı. Sonımen birge küyeu balağa tös, abısınğa ülperşek, jas balalarğa siraq, böteke, qwlaq, qızğa qwymışaq beredi.

Irımdap qız balağa «şaşıñ wzın bolsın» dep jelke, er balağa «şeşen bol» dep tildiñ wşın, «batır bol» dep sübe men jürek jegizedi. «Äkeñ ölip qaladı» dep jas balağa bas wstatpaydı, «su mi bolasıñ» dep mi, «suğa ketip qalasıñ» dep jwlın, «jarıñnan ajırasasıñ» dep talaq jegizbeydi. Qız balağa «qartayğanşa otırıp qalasıñ» dep käri jilik, «jeñiltek bolasıñ» dep qwyırşıq wstatpaydı.

Et jelinip, sorpa işilgen soñ, sol üydiñ kelini otırğandarğa iilip sälem berip, «as sarqıtın» aladı. Törağası «Köp jasa, qarağım!» dep oğan bata beredi.

Qoy müşeleriniñ atauları:

Bas:

1. Üstiñgi bas süyek

2. Astıñğı jaq süyek

Omırtqalar jelisi:

3. Auız omırtqa

4. Bauızdau omırtqa

5. Moyın omırtqa

6. Jetim omırtqa

8. Sabaqtı omırtqa

9. Bel omırtqa

10. Qwyımşaq

11. Qwyırşıq

qabırğa:

12. Qabırğa

13.Sübe qabırğa

14.Bwğana qabırğa

şerşeuler:

15.Wzın şerşeu

16. Tös şerşeu

TÖS:

17. Tös süyek

18. Tös şemirşek

qol jilikteri:

19.Jauırın

20. Jauırın eteginiñ şemirşegi

21.Toqjilik, toqpaq jilik

22. Adarbas (qarajiliktiñ aydar bası, 

şıntaq süyek, qara jiliktiñ 

sadaq süyegi, şıntaq, şıntaq süyegi).

23. Qarajilik

24. Tize süyek

siraq:

25. Jilinşik

26. Qızasıq

27. Sıbırlaq

28. Baqayşıq

29. Baqalşaq

30. Ökşe (ökşe süyek, sırğa süyek)

31. Taban (Twra, twra süyek, 

janbas süyek)

san jilikteri:

Jambas (jambas jilik, 

jambas süyek)

Jambastıñ qalaq bası

Jambastıñ serbek qırı

Jambas şwqırı

Jambas tesigi

Jambas qasabası

Ortanjilik

Tolarsaq

Tobıq

Asıq jilik