Ana tili men qazaq qızı. Mağan osı eki söz bir-birinen ajırağısız tabiği twtasıp ketken kieli wğım tärizdi körinedi. Añğarğanğa ananıñ aq süti men ayalı alaqanısız ana tiliniñ qanat jayuı mümkin be, sirä. Meniñşe, mümkin emes. 

Men bwl taqırıp boyınşa söz qozğau üşin köp oylandım, köp tolğandım. Qazaqtıñ halıq öleñderi men maqal-mätelderin, ertegi-añız äñgimeleri men epostıq jırlardı, qazaq jazuşıları men jıraular dünielerin, ğwlamalar tolğauların şarlap şıqtım. Öz analarımız ben äpke, qarındastarımızdıñ tağlımğa tolı tabiğatın barlap, köz aldımızda, alaqan ayasında ösken jäne bilim, ğılım salasındağı qızdarımız ben nemerelerdiñ alıp otırğan tärbiemen önegesin oy äleminen ötkizip, saralap şıqqanday boldım.

Ruhani tarihımızdıñ tarğıl betterin paraqtasaq, qazaq qızdarı men qazaq äyelderi, jalpı analar älemi turalı tolğanbağan twlğalar sirek eken. Onıñ üstine jürek terber, sezim qozdırar qazaqtıñ halıq änderine, nemese maqal-mätelderine bir sät köñil audarıp körelikşi. Neni meñzep, ne aytar eken. Bwlarda analarğa, qızdarğa tän äri tärbielik, äri tağılımdıq mäni erekşe tolğamdar bar. Solardı saralay kele mınaday söz üyirlerin bayqadıq. Ärine älgi taqırıptardıñ bärin tolıq bayandau mümkin emes. Sondıqtan bwl jolı halıqtıq maqal-mätelder töñireginde ğana keybir oylardı alqağa salğan jön-au dedik. Sonımen, oy qozğayıq.

Qazaq qauımında qız balanıñ ornı ayrıqşa bolğan. Onı mınanday maqal-mätelderden anıq añğaramız. Ata-babalarımız qızdı qonaq dep eseptep, barğan jerde bağınıñ aşıluın üyde otır'p qamdağan. Barınşa izetti, sıpayı, meyirimdi de ismer, qılıqtı da qırmızı boluın ünemi qadağalap otırğan. Erkin wstağan, biraq tım erkinsitpegen.

«Qız — öris, wl — qonıs» dep bilgendikten qazekem örisin keñeyter qız balağa ayrıqşa köñil bölgen. «Qız minezdi kelsin, wl önerli kelsin» dey otırıp, «qızğa qırıq üyden tiım» jasaydı. Qız tärbiesindegi jeñge röli de közden tasa bolmaydı. «Qızı bar üydiñ jeñgesi süykimdi keledi».

Öytkeni äke-şeşe ayta almaytın sırdı jeñge jetkizedi. Qızdıñ balğın bolmıs-bitimi men tärbiesiniñ bası-qasında ayaulı jeñgeler jüredi. Süygen jigiti men eki aradağı ädepti qarım-qatınastıñ tabiği örbuine sep bolatın osı jeñgeler. Bwlardı jeñgetaylarmen almastıruğa bolmaydı.

Ata-ana qızınan eşnärseni ayamaydı. Onıñ eşnärseden mwqtajsız, bwla ösuin qadağalaydı. Öytkeni qızğa bergendi qızır öteydi dep biledi. Sonımen birge qazekeñ qızdı betimen de jibermeydi. «Qızdı qımtap wstağan wyalmaydı» dey otırıp, olardı qanattığa qaqtırmay, twmsıqtığa şoqtırmay ösirudi parız sanaydı. Olardıñ ar-wyatınıñ saqşısı bärine jauaptı ekenin eşuaqıt wmıtpağan. Sodan da bolar, bir jağınan «qız ben jılqı jaudıki» dep qız tärbiesine meylinşe saq qaraydı. «Qız baqqannan qısıraq baqqan oñaylığın» jadınan şığarmay bayandı otanın tapqanşa öziniñ, jauaptı ekenin eş wmıtpağan. Söyte twra qızdı jağadağı qwndızday kütedi.

«Küyeu jaman bolsa qızıñnan» deuinde ülken män bar. Öziniñ otbasında kerekti tärbieniñ bärin körip ösken qız bala, soğan qosa minezdi de qılıqtı bolsa, parasattı da payımdı bolsa eken deydi. «Qızdı küte almağan küñ etedi, jibekti tüte almağan jün etedi». Mwnıñ köbi, negizinen qızdıñ şeşesine baylanıstı dünieler. Sondıqtan, qız köretin jigitter, aldımen jeñgesi arqılı şeşesiniñ qanday adam ekenin anıqtağısı keledi. «Şeşesi jamannıñ qızın alma», nemese «şeşesin körip, qızın al» deude osınday maqsat bar. 

Zamannıñ bağıt-bağdarına qaray maqal-mätelder de türlenip, özgeriske tüsip otıradı. «Şeşesi otırıp, söylegen qızdan bezin» dep kele, qızdıñ jaqsısın izdeydi. «Aqıldı qız bilimge jüginer, aqılsız qız sözge iliger» dep biledi. Osınday negizgi tärbielik jwmıstardı jürgizip alğan soñ, qazekeñniñ qwdaydan tileytini qızınıñ barğan jerine tastay batıp, suday siñui. Barğan jerinde bağınıñ aşılğanına qattı quanadı, bağı taysa qattı küyinedi. Qorqatını — «qayta şapqan jau jaman, qaytıp kelgen qız jaman» ekeni.

«Şıqqan qız şiden tısqarı» qız balanıñ endigi jerdegi tirşiligi şekteulileu bolatını belgili. Ol kelindik jäne äyeldik däuir. Bwl qız bala üşin meylinşe jauaptı kezeñ. Jaña tüsken kelinge sınşı da, minşi de köp. Ol endi törkininde alğan tärbieniñ qanşalıqtı ekenin körsetuge tiis. Jeñgesi men şeşesinen körgenin istep, qayın jwrtınıñ köñilinen şığuğa tırısadı.

Qazaq qızdıñ öz jwrtı men birge qayın jwrtınıñ da tärbiege jauaptı ekenin qattı sezinedi. Onıñ qanday elge, qanday otbasına kelin bolıp tüsuine köp närse baylanıstı. «Jaqsı elge tüsken kelin, kelin, jaman elge tüsken kelin kelsap». Bwl jerde qayın eneniñ röli körine bastaydı. Köbinese «kelinniñ qayın ene topırağınan jaralğanday» bolıp keluin qalaydı. Şınında körgendi elden şıqqan qızdıñ kösegeli elge tap boluı zor baqıttıñ kepili.

Jas kelinniñ betin aşu räsimine qazaq halqı ayrıqşa män bergen. Mwndağı maqsat aqınnıñ astarlı da oylı, körkem de şeber tilimen jas kelinge kelgen jeriniñ ülken-kişisimen, eli-jwrtımen tanıstırıp izet-qwrmet kütui özge elderde bola bermeytin wltımızğa tän tamaşa dästürdiñ biri. Bwl mäñgi este qalar, wmıtılmas sätter. Sondıqtan «kelinniñ betin kim aşsa, sol ıstıq» deytin naqıl söz köptiñ kökeyinde qalıp qoyğan. Söytip kelgen jeriniñ tärbielik mektebinen öte bastaydı.

Qazaqtıñ bwl twstağı täsili de özgeşe. Ata-ene köñilindegi oydı kelinge turalap emes, twspaldap jetkizuge tırısadı. Tipti köbinese qızına söylep otırğan bolıp, kelininiñ qwlağın ditteydi, «Qızım sağan aytamın, kelinim sen tıñda» deydi. 

Tübi kelinniñ is tirligi «erkek üydiñ imanı, äyel üydiñ jiğanı, jaqsı äyel — ırıs, jaman äyel — wrıs», «birlikten bezdiretin de — äyel, swmdıqtı sezdiretin de — äyel», «erte twrğan erkektiñ ırısı artıq, erte twrğan äyeldiñ bir isi artıq», «jaqsı äyel — jigit bitkenge baq», «üydi qırıq erkek toltıra almaydı, bir äyel toltıradı» degen naqıldarğa say jetiluin qadağalaydı. 

Sonımen birge kelgen kelin tatulıq jarşısınday bolsa dep armandaydı. Äsirese abısındar arasınıñ ıntımaqtı boluı közdeledi. «Ağayın tatu bolsa at köp, abısıñ tatu bolsa, as köp». «Ağayınnıñ azarı bolsa da bezeri joq», «ağayınğa qarap, mal öser, ağaşqa qarap tal öser».

Qız, äyel, qatın, abısın-ajın, ağayın turalı maqal-mätelderdi saralay otırıp, halıq danalığına qayran qalasıñ. Atam qazaq eşbir jarğı, nwsqau jazıp äure bolmay-aq äri qısqa, äri nwsqa naqıldarmen tärbie-tağılımnıñ tamaşa ülgisin tüyip aytıp otırğan.

Osınıñ bärinde ananıñ ornı ayrıqşa. Barlıq izgilik, meyirim, şapağat adam balasınıñ boyına ananıñ aq sütimen darısa kerek .

«Ana süti boy ösiredi, ana tili oy ösiredi». Ärbir ana boyındağı tağdır bergen bar asılın toğız ay tolğatqan perzentinen ayamağan. Olardıñ arasınan söz wstağan aqın da, el qorğağan batır da, şejire şertken ğalım da, el qamın jegen dana da, ülgi-önege şaşqan wstaz tağısın tağı talay düldülder men şeşender, ömir göy-göyin tüyindegen şeberler de şıqqan. El-jwrtına oyran salğan opasızdar da, qatıgez qara niettiler men halqın qanqaqsatqan jauızdarda bolğan.

Soğan qaramastan, anağa tabınbaytın, oğan toqtamaytın, onıñ aldında tize bükpeytin jan sirek. «Anadan alıp tuadı», «Ana bauırındağı bwlaq», Sondıqtan ana aldındağı qarızdıñ ötelmegeni öte auır. «Anañdı Mekkege üş arqalap barsañ da, qarızıñnan qwtıla almaysıñ», «Anasız qız jasauğa jarımaydı». Endeşe «Anağa qarap qız öser, äkege qarap wl öser». Sol sebepti, «anasın körip, qızın al».

Bwlar ana turalı halıq danalığınan alınğan biren-saran mısaldar ğana. Tağılımğa tolı osınau tolğaulardı tarata otırıp, qazaq tiliniñ tüpsiz de tereñ baylığına, oyıñdı köriktendirip, köñil sarayıñdı nwrlandıra tüser asqan qasietine qalayşa şattanbaysız.