Adamğa qoyılatın bastı talap — asıl da izgi adamgerşilik qasietterdi boyına siñirgen, wlağattı azamat bolıp şığu. Öytkeni adam — öziniñ adamgerşiligimen, qayırımdılığımen, adaldığımen jäne ädilettigimen ardaqtı. Adamgerşilik — adamnıñ ruhani arqauı.

Jastıq tärbiesi Jastar — tausılmas küş pen sarqılmas qayrattıñ nışanı. Abılay han adamzattıñ jadında mäñgige saqtalğan tarihi missiyasın atqarğan tüsta nebäri 20 jasında edi. Vizantiya imperiyasın tize büktirgen şağında Fatih Swltan 21 jasında bolğan eken. Wlı Eskendir älemdegi eñ ülken memleketti qwrğan kezde qılşıldağan jas jigit bolıptı. Olardıñ qay-qaysısı da ömirin kürespen ötkizgen. Öytkeni olar — halıq qamın jep, jarğaq qwlağı jastıqqa timegender.

Öziñe jüktelgen mindetti ğana orındau eñbekqorlıqqa jatpaydı. Eñbek qabiletin tolıq qoldanğan adam — nağız eñbeksüygiş adam.

Jastar tarihi qwndılıqtar men ruhani qasietterge wmtılıp, özderin ömir sürip otırğan zamanğa layıqtay bilse, köñildegi köksegen mwratına qol jetkizu tipti de qiın bolması aqiqat.

Sonda ğana tarihqa altın äriptermen attarın jazdırıp ketken wlı twlğalarmen iıq teñestire aladı, al ayırmaşılıq kezeñ men mekende ğana bolmaq.

Jastardı jaqsılıqqa bastaytın jaqsı qasiettiñ biri — auızbirlik pen ıntımaq. Osı bağdarda özindik bolmısı qalıptasqan jastı europalıq mädeniet te, örkenietti memleket te, jetilgen tehnika da qorqıta almaydı. Birlik bolğan jerde ärdayım tatu tirlik bolmaq. Mwnıñ bäri jankeştilikti, janqiyarlıqgı talap etedi.

Wrpaqtıñ jañaruı memlekettiñ beriktigin, onıñ güldenuin ayqındaydı. Qazirgi jastar osını jetik tüsinuleri kerek. Halqımızdıñ san jağınan köbeyip, sapa jağınan twraqtauı — mine, osı aqiqatqa täueldi bolmaq.

Jastar - eldiñ bolaşağı, bolaşaqqa senim artu — jeñisti de jemisti keleşektiñ körinisi. Jastar memleketimizdiñ kuattı tiregi bola alsa, onda ekonomikalıq dağdarıs pen äleumettik şielenis müldem bas kötere almas edi.

Jastar qoğamnıñ belsendi özegine aynalıp, reformanıñ şeşuşi küşi boluğa wmtıluı kerek. Elimizdi ötkenge emes, bayandı bolaşaqqa alıp baruğa bar küş-jigerlerin saludan ayanbauları qajet.

Wltjandılıq, otansüygiştik - ärbir adamğa kerek qasiet. Adam boyında bwl qasietter bolmasa, eliniñ azamatı, öz halqınıñ wlı men qızı bolu mümkin emes.

Öz Otanın, öz wltın süymegen adamnan eşkdnday jaqsılıq kütuge bolmaydı jäne onıñ opasızdıq jasauı da äbden mümkin. Onday adamdar eliniñ qorğanı da, patriotı da bola almas.

Wltjandılıq degenimiz - öz wltın süyu jäne öz halqı üşin ayanbay eñbek etu, wlttıq müddeni qorğau, qayda jürse de öz wltınıñ balası ekendigin wmıtpau, sonımen qatar basqa wlttıñ ökilderine qwrmetpen qarap, öz halqınıñ müddesine say sayasi, ekonomikalıq, äleumettik-mädeni mäselelerdi şeşuge atsalısu.

Al, otansüygiştikti wltjandılıqtan bölip qarauğa äste bolmaydı. Bwl eki üğım birin-biri tolıqtırıp otıradı.

Otansüygiştik degenimiz - öz jerine, öz halqına degen süyispenşilik qana emes, sonımen qatar öz Otanın anam, janım, jüregim, ömirim, qanım dep qarap, ömirin qiyuğa dayar bola alu.

Ärbir jas öziniñ naqtı senimin, wltı men jerine degen sönbes süyispenşiligin dwrıs qalıptastırıp, elimiz ben wltımızda qızmet dep sanalmaytın ärbir isti bos, paydasız dep wğıp, bwlardı sanası men köñiline ornıqtı etip ornalastırğan jağdayda, onıñ köñili men ruhı sergeldeñge salınbay, özin saqgap qala aladı.

Dostıq tärbiesi

Dostıq –adamdardı bir-birine tuğanday bauır etip, jaqın etetin, araların kirşiksiz taza etip, baylanıstıratın izgilikti qarım-qatınas.

Dostıq sezimi adamdardıñ boyında jaratılğannan bar. Qanday bolmasın adamnıñ öz sırın ayta alatın, dertin söyley alatın, jarılıp şının jasırmaytın, eş närsesin bükpelemeytin adamdarı boladı. Mine, ol — dos adam.

Dos bolu degenimiz adamdardıñ tanısqannan keyin bir-birlerimen jay ğana aralasuı emes. Dos bolu — tanısqannan bastap şınayı tilektestikpen aralasu, kerek kezinde qol wşın beru, basına qiın jağday tuındağan kezde janınan tabılu, onı qajetsinu, sıylau, qwrmetteu, aldamau.

Dostıq sezim ömirdiñ özinen tuındaydı. Kisi kündelikti aralasıp jürgen adamdarınıñ işinen öziniñ janına jaqın, öz tabiğatımen ündes, özin satıp ketpeytin, adaldığına şübä keltirmeytin jandı kezdestiredi. Sodan onımen öte jaqın aralasa bastaydı. Uaqıt oza bir-birleri arasında mızğımas dostıq ornaydı.

Halıq pedagogikasında jigittiñ jaqsı-jaman bolmağı ösken ortası, jora-joldası jäne janüyasındağı dostıqqa baylanıstı dep bağalanğan.

Onı "Jaqsımen joldas bolsañ, jetersiñ mwratqa, jamanmen joldas bolsañ, qalarsıñ wyatqa", "Jamanmen joldas bolsañ, kesiri jwğar, jaqsımen joldas bolsañ, nesibi jwğar"- degen siyaqgı maqal-mätelderden ayqın köremiz.

Osınday halıqgıq maqal-mätelderdi tilge tiek ete otırıp Bazar jırau:

Joldas bolsañ jaqsımen, Jetedi qolıñ maqsatqa. Joldas bolsañ nämärtpen, Aunatar bir kün batpaqqa. Esiñ bolsa erterek, Kün ilgeri kütinip, Bäleden aulaq bas saqta. Eki talay jerlerde, Adamğa qayır qılmaytın, Aqşanıñ tatın jalağan, Tüspesin isiñ aqımaqqa, -

dep, dünie üşin, mal üşin dos bolatın aqımaq, arsız, aldampaz adamdardan aulaq bol degendi nwsqaydı.

"Bir adamnıñ janı men ekinşi bir adamnıñ janı barlıq minezderimen üylesetin bolsa, sonda dostıq sezimi payda boladı", — dep tüjırımdağan Mağjan Jwmabaev öz oyların arı qaray bılay jalğastıradı:

"Bala biraz eseyip, basqa balalarmen oynay bastağan kezde, onda dostıq sezimi oyanadı. Birge oynaytın balalardıñ işinen bala özine dos tauıp aladı.

Dostıq sezimniñ balağa köp paydası bar. Dosınıñ köñilin tauıp üyrengen bala özimşildik minezderden aulaq boladı. Öziniñ dos balasınıñ sözin bala ülken adamnıñ sözinen de artıq tıñdağış keledi. Sondıqgan tärbieşi balanıñ dostarınıñ dwrıs balalar boluına qamqor boluğa mindetti".

Älbetge, öziniñ jan dosı bar adam baqıtgı ğoy. Öytkeni adamnıñ dosı barda ömiri — toy, janı — jay, üyi — qızıq, tüzi — duman, uayımı joq. Qazaq üşin dosı bölispegen kuanış — qayğı. Dossız körgen qız'gq —şıjıq. Dos ortaqgaspağan baylıq — itke tartqan tabaqgay qadirsiz.

"Adam ömiri adammen" degen bar emes pe? Eşbir adam jeke özinşe ömir süre almaytını anıq. Ol mindetti türde aynalasındağılarmen sanasuğa müddeli. Bwl sanasu adamdı eriksiz keybireulermen dostıqqa itermeleydi.

Kisi osınday jandı öziniñ memleketinde tabuı da, ya böten elden tabuı da mümkin. Ne bolmasa öz wltınan, ya özge wlttan taba aladı. Demek, dostıqgıñ şegi bolmaydı. Adamnıñ tiline, dinine, näsiline, wltına qaramastan dostıq ornaydı. Öytkeni, dostıqtağı eñ mañızdı närse — özara üğısıp-tüsinisu, jarasıp jaqın jüre alu, bükpesiz bolu jäne riyasız bolu.

Älbette, dostıq — erikkenderdiñ isi emes. Bir-birlerine peyil-ıqılastarı tüsken, jan-jüregi qalağan, közqarastarı men oy-nieti üylesken, minezderi sıyımdı adamdar ğana dos bola aladı.

"Sen dosıñnıñ kim ekenin ayt, men seniñ kim ekeniñdi aytıp bereyin" degen mäşhür söz dostardıñ jan düniesiniñ, oy-örisiniñ, talğamı men äleumettik közqarastarınıñ bir-birlerine jaqın bolu kerektigin meñzeydi.

Adam öz ömirin dostarımen bayandı etedi.

Öytkeni baratın nemese şaqıratın dosı bolmağan adamnıñ ömiri — eş qızığı joq beyşara ömir. Bwl orayda halqımızd'ñ: "Köp aqşañ bolğanşa, köp dosıñ bolsın" degen naqıl sözin eş jadımızdan şığarmağanımız jön boladı.

Salt-dästürimizde wrpaqgan wrpaqqa jalğasıp kele jatqan ruhani ösiet bar. Ol — dostıqqa adaldıq. Atalarımız kerek kezinde jalğız atın dosınan ayamağan, jalğız jeydesin dosı üşin şeşip bergen eken. Iä, dosı üşin suğa tüsip, otqa küyu, keudesin oqqa töseu osı bolar.

Adamgerşilik tärbiesi

Qazaq tilinde ädeptilik, sıpayılıq, izettilik degen sözderdiñ tüp mağınası bir. Ol — adamgerşilik. YAğni ata-ananı qwrmetteu, ülkendi sıylau, şınşıl jäne ädiletti bolu, sonday-aq adamnıñ köpşilik aldında özin-özi wstay bilui.

Adamgerşilik adamzat qoğamınıñ damu tarihı arqılı qalıptasıp, ärbir däuirdiñ özindik qayşılıqtarımen bite qaynasıp, äli de jetilip keledi.

Jomarttıq, batıldıq, şınşıldıq, sıpayıgerşilik, ädildik pen dostıq, ar men namıs jäne tağı basqa da adamgerşilik kategoriyaları sonau köne däuirden bastalıp, küni büginge deyin öz mañızın eş joğaltpay keledi. Sonday-aq, adamzattıñ işki ruhani adamgerşilik düniesiniñ negizgi formaları — ümit, senim jäne mahabbat ünemi damu üstinde.

Adam... Adam bolu — qasietti ataq. Adam atıñ bolğan soñ, sen — ata-anañnıñ, eliñniñ, Otanıñnıñ perzentisiñ. Otan aldındağı qarızıñ men parızıñ — eñ wlı jauapkerşiligiñ. Adam bolu üşin Abay atamız aytqanday:

Süymek, sezbek, keyimek, Hareket qılmaq, jügirmek. Aqılmen oylap söylemek... Aqıl kerek, es kerek, minez kerek...

Adamgerşilik halıqtıñ ädet-ğürıptarımen, dağdılı dästürlerimen tığız baylanıstı. Ol jeke adamğa sırtqı dünie siyaqgı bolsa da, sayıp kelgende onımen birdey qoyan-qoltıq qosıla ketedi. Al moral' bolsa adamnıñ işki senimdiligi, ruhani kuälandırıluı.

Adam balasınıñ qoğamda bağalanuı, däriptelui, ardaqtaluı — tikeley onıñ adamgerşilik qasietterine baylanıstı. Ol eger aynalasındağılarğa qayırımdı da adal bolıp, bükil qarım-qatınastarın adamdıq twrğısınan retteytin bolsa, nağız adamgerşiligi mol jan bolıp şığa keledi de, qoğamdağı sıylı bağasın da, ornın da iemdenedi.

Jaqsılıq pen jamandıq adamnıñ is-äreketi arqılı ölşenedi. Al, bwl is-äreketterden moral'dıq qasietter tuındaydı. Osı moral'dıq qasietterge ie bolğan adam adamgerşiliktiñ ne ekenin jaqsı tüsinedi.

Halqımız qayırımdı jandı adamgerşil dep däriptegen. Öytkeni adamgerşil bolu qayırımdılıqtı kerek etedi. Qayırımdı jan — özgeni, yağni, özinen basqa adamdardı oylauşı jäne solarğa qol wşın beruşi jan. Al, adamdardıñ qamın jeu degenimiz adamgerşilikke kelip sayadı.

Sonday-aq, halqımız "jaqsı" degen üğımdı adamgerşilikke balaydı. Öytkeni, el adamgerşiligi mol adamdı "jaqsı adam" degen. "Jaqsı" boludı däriptep, jastardı osı twrğıda maqal-mätelder arqılı tärbieley bilgen.

Mısalı, "Jaqsı — ay men kündey, älemge birdey", "Jaqsı keldi degenşe, jarıq keldi deseñşi, jaqsılıqtıñ lepesin ala keldi deseñşi" degen naqıldar jaqsı adamnıñ adamgerşilik qasietterge twnıp twrğan jan ekenin jete wqtırıp, osınday bolu kerektigine ündeydi.

Jaqsı men jaman, adaldıq pen aramdıq halıq auzında bılay salıstırıla sipattaladı:

Aytqan sözge tüsinbes, Jaman emey nemene. Swrağandı bermegen , Sarañ emey nemene. Kisi aqısın köp jegen, Aram emey nemene. Sırtıñdağı qulığıñ, Amal emey nemene...

Adamğa qoyılatın bastı talap — asıl da izgi adamgerşilik qasietterdi boyına siñirgen, wlağattı azamat bolıp şığu. Öytkeni adam — öziniñ adamgerşiligimen, qayırımdılığımen, adaldığımen jäne ädilettigimen ardaqtı. Adamgerşilik — adamnıñ ruhani arqauı. Osığan oray kündelikti ömirde kisige "jaqsı adam" nemese "jaman adam" degen ädeptilik bağası berilip jatadı.

Al, ädeptilik jağınan kirşiksiz taza bolu degenimiz — adamgerşiliktiñ asqar şıñı. Adamgerşilik qaruımen qarulanğan adam özgelerdiñ qayğı-quanışına ortaqgasıp, olarğa qısılğında qol wşın beredi. Ol — özgelerdiñ jaqsı ädisteri men isterin öz basına siñirudiñ, ömirdegi eñ asıl da igilikti degenderdi kündelikti twrmısqa engizudiñ ülgisin körsetuşi.