Köne nanımdar degenimiz ne, ol tek eskilikti közqarastı ğana bildire me? Onıñ ğılımmen, wlttıq tärbiemen baylanısı bar ma? Köpşiligimiz wzaq jılğı ateistik tärbieniñ ıqpalında bolıp, jaratılıstanu ğılımınıñ qwpiyaların zerdelep oqığandıqtan köne nanımdarğa selqostıqpen qaraymız. Şındığına kelgende älem halıqtarınıñ mädenieti men tarihınıñ bastauları osı nanımdardan tarağan.

Halıqtardıñ salt-dästürleri men ädet-ğwrıptarı, ırımdarı men tiımdarı, osı köne nanımdardıñ özgeriske tüsken ülgileri. Evropa elderiniñ köpşiliginde dästürli tiımdar halıq arasında köp aytıla bermeydi, wmıtılğan. Sebebi, tiımdardıñ deni sol memleketterdiñ zañınıñ işki stat'yalarına aynalıp ketken. Oğan nemis halqınıñ zañdarın mısal etuge boladı. Tipti qazirgi san-salalı ğılımdardıñ da şığuına nanımdar ıqpal etken. Kez kelgen köne nanım-senimderden sol etnostardıñ aynalısqan käsibin bayqauğa boladı. Oğan Qazaqstan jartastarınıñ betine bederlep salınğan türli añ men qıran qwstardıñ suretteri, jılandardıñ keskinderi de dälel. Bwl ertedegi ata-babalarımızdıñ osıdan tuıp-jaraldıq degen totemdik wğımdarın beyneleydi.

Keyde bizdiñ ata-babalarımız qaydan, qalay jaratıldı degen miftik nanımdarın adamnıñ basın döñgelektep künniñ beynesine keltirip, işinen 3.7.9 şeñber jasaytındığı bildiredi. Keyin osı simvolikalıq beyneler, alğaşqı jazulardıñ şığu tarihı boldı. Osıdan kelip adam men dünieniñ jaratılısı turalı mifologiyalıq oyları, añdar men qwstardıñ qay türleri köp bolsa, biz sodan jaraldıq degen totemdik wğımdarı qalıptastı. Mäselen, qasqırdıñ aspanğa qarap wluı arqılı ol aspandağı Täñir iesimen tildesip twr degen pikirde bolğan.

Mine, osılayşa mifologiyalıq oylau birte-birte ideologiyalıq sipatqa auısadı. Oğan Kök türikterdiñ memleket bolıp qalıptasu kezinde, är türli taypalardıñ türli totemdik attarmen kelip biriguin mısal etuge boladı. Lev Gumilevtiñ etnostardıñ baylanısın künnen, tabiğattıñ biologiyalıq baylanısınan izdey otırıp, bükil Evraziya keñistigin bir ekonomikalıq zonağa biriktiru maqsatındağı josparı da osığan sayadı.

Äuelgi adamdardıñ türli mifologiyalıq oylauları logikaları men filosofiyalıq pikirleriniñ qalıptasuına, sol arqılı tili men auız ädebietiniñ türli janrlarınıñ payda boluına ıqpal etti. Alıp bäyterektiñ bası aspandı, ortası ortañğı älemdi, tamırı tömengi älemdi meken etedi degen kosmologiyalıq nanımdarı dünieniñ üş böligi jaylı wğımdarın ğana emes, alğaşqı matematika ğılımınıñ negiziniñ qalanuına ıqpal etti. Olar özderiniñ jaratılısı jaylı mifologiyalıq nanımdarın bilerinde qimıl arqılı /pantomimo/ änderinde beynelegendikten bi öneri men ğwrıptıq fol'klor payda boldı. Al qazirgi mädeniettiñ tolıp jatqan türleri sonıñ bastauları.

Baqsılardıñ o düniedegi ata-babalarımızben tildesemin dep, oyın kezinde kiiz üydiñ şañırağına örmeleytini cirktegi oyındı, qoldauşı "ielerin" kömekke şaqırıp, qayğılı adamdardı tınıştandırıp, aurulardı emdeytini - qazirgi halıq medicinası men psihologiya ğılımınıñ negizin saldı.

Olay bolsa, bügingi küni, köne nanımdarın joğaltıp alğan halıqtardıñ ädet-ğwrıptarına qarap, olardıñ nanımdarın ğana emes, käsibi twrmısın, mädeniet bastaularınıñ da negizin anıqtauğa boladı. Amerikandıqtardıñ qazirgi bi önerinen fol'klordıñ elementterin, jazba ädebietinen arhetip izdeytini osıdan şıqqan. Sondıqtan mädeni bay mwrası bar halıqtardıñ, Evropa ädebietiniñ zertteu täsiline eliktep, özderinde bardı sanalı türde joğaltuı, wrpaq aldında keşirilmes qatelik bolar edi. Öytkeni, joğarıda aytqanımızday bwl elderdiñ köbiniñ tiımdarı zañğa engizilip, özgeriske wşırap, jañaşa sipat alğan.

Sonday-aq, köne nanım-senimder ärtürli etnostıñ mädenieti landşaftıq /jeriniñ tabiği/ erekşelikterinen qalıptasıp qana qoymay, sözdik qorına da ıqpal etken. Sebebi, ärbir etnos özderiniñ dünie tanımdarın salt-dästüri men söyleu mädenietinen de bayqatadı. Etnogenezistik wqsastığı joq halıqtardıñ bir-birin tüsinip, jaqındasıp ketuleri qiındıq tudıratındığı osıdan şıqqan. Öytkeni halıqtardıñ dini közqarastarı etnikalıq erekşelikterine baylanıstı qalıptasadı. Är dinniñ mädeni damuınıñ özindik erekşeligi bar. Olardıñ bala tärbiesi, kiim kiisi men tamaqtanuı da soğan qatıstı. Nemisterdiñ mwsılman dinindegi etnostarğa şoşqanıñ etinen jasalğan tamaqtar bermeytini sol. Bwdan olardıñ zañdarı da sol memlekette twratın etnostardıñ erekşeligine qaray jasalğandığın bayqauğa boladı. Ağılşındardıñ kez kelgen mäseleni wlttıq dästüriniñ tärtibimen şeşetini de sodan. Bwdan qazaqtıñ köne nanım-senimderin zertteudiñ nätijeli, paydalı jaqtarı bar ekendigin añğaramız jäne Parlamentte zañ qabıldağanda köneden kele jatqan tiımdarımızdıñ jaramdı twstarın paydalanudıñ da mañızı bar.

Bwl älemdik ğalamdanu kezinde wsaq halıq retinde wlttıñ tiliniñ joğalıp ketu qaupinen, ömirdi qabıldau qabiletindegi özgeristen de saqtaydı. Sebebi, tili basqa tilde şıqqan säbi, sol tildiñ närin boyına jinap, sonıñ ıqpalında ketedi. Wlttıq minez otbasınan bastalıp, tärbieniñ negizi sodan qalıptaspaq. "Wyada ne körse, wşqanda sonı iledi" - deytin halıq danalığı osıdan şıqqan. Olay bolsa, nanım-senimderimizdiñ zerttelui, ötkenimizdi tanu ğana emes, onıñ jaramdı twstarın wrpaq tärbieleude paydalanu.