Bala tärbiesinde otbasınıñ ornı erekşe. Onı qoğamdıq tärbieniñ qanday salası bolsa da almastıra almaydı. Otbasınıñ negizi balanı ömirge keltiru ğana emes, oğan mädeni - äleumettik ortanıñ qwndılığın qabıldatu, wrpaqtıñ, ata-babalardıñ, wlılardıñ aqıl-keñes täjiribesin boyına siñiru, qorşağan orta, adamzatqa, öz qoğamına paydalı etip tärbieleu. Ülken wrpaqtıñ täjiribesi, ömirdegi bedeli, aqıl-keñesteri, ata-ananıñ öz borışın mültiksiz orındauı, bir-birin qwrmetteui – ülken tärbie mektebi. Bala düniege kelgen künnen bastap ata-ananıñ ıqpalında bolıp, ömirge bağıt beruşi tärbie mektebinen när aladı. 

"Qattı tärtip körse bala küninde,

Önerimen quantadı tübinde.

Bala neni bilse jastan, wyadan–

Öle-ölgenşe sonı tanır qiyadan.

Öner - bilim berem deseñ basınan,

Ber oquğa balalardı jasınan,

Ata - anadan ösip wrpaq tarağan,

Jaqsı-jaman bolsa, bala – solarda",1 dep, HI ğasırda Jüsip Balasağwn aytqanday, ata-analar balalarınıñ jeke erekşelikterin jas künnen tanıp, soğan qaray bağıt - bağdar, tärbie berudiñ mañızı erekşe. Ata-ana balalarına jaqsı tärbie berude qoğam aldında jauaptı. Sıylastıq, tüsinistik, ülken jauapkerşilik sezimderi bar otbası – baqıttı otbası. Baqıttı otbasında ğana ata-ana jäne olardıñ balalarınıñ özara qatınası mazmwndı, berilgen tärbie siñimdi jäne negizdi.

Ata-ana bala tärbiesine erekşe män berui qajet. Ana– bala tärbiesindegi erekşe twlğa. Tärbieniñ negizi "ananıñ äldiinen" bastaladı emes pe?! 

Abay qazaq äyeliniñ, ananıñ otbasındağı ornın erekşe jırlaydı. Jalpı, " adam boyındağı barlıq qasietter ananıñ aq sütinen jaralğan" degen ğwlamalıq oydı tarata kele, ol qasietterdiñ mindetti türde tärbielenui qajettigi turalı aytadı. Abay jetinşi qara sözinde bılay deydi: "Jas bala anadan tuğanda eki türli minezben tuadı. Bireui işsem, jesem, wyıqtasam dep tusa, bireui–bilsem eken demektik. Ne körse soğan talpınıp, jaltwr-jwltır etken bolsa, soğan qızığıp, auzına salıp, dämin tatıp, tamağına, betine basıp qarap, sırnay, kerney bolsa dauısına wmtılıp, onan er jetiñkiregende it ürse, mal şulasa da, bireu külse de, bireu jılasa da twra jügirip, "ol nemene", "ol nege üytedi", " bwl nege büytedi" dep, közi körgen, qwlağı estigenniñ bärin swrap, tınıştıq körmeydi. Mwnıñ bäri ömirge jaña kelgen näresteniñ jan qwramı, "bilsem eken, körsem eken, üyrensem eken" degeni».

Qatıgez, zwlım adamdar da aq süt bergen Ana aldında bas igen. Osı orayda Domalaq Ananıñ ( Nwrilanıñ) "Dihnat mama" atanu tarihı da qızıq. Bwlaq basında qara laşıqta qalğan qarapayım äyel tapqırlıq tanıtıp, qaraqşılardıñ teris qılığına tosqauıl qoyadı. Bwl epizodtar bügingi wrpaqtı wlı äjemizdiñ adamgerşilik önegesin qasterleuge, tälim alıp, onı kökiregine ornıqtıruğa ündeydi.2 Äsirese, Domalaq Ananıñ meyirimdilikke şaqıruı Ana aldında bas igizedi. Wlı Jambıl Domalaq eneniñ qadir-qasietin, äulieligin tereñ tüsinip, ülken jürekpen jırlaydı. Özi de wlı anasına tağzım ete til qatadı. Şerhan Mwrtazanıñ sözimen aytqanda: «Wlı anamızdıñ artında, batıstan şığısqa, şığıstan batısqa sozılıp jatqan qıruar wrpaq bar. Olardıñ işinde erjürek mıqtısı da, osalı da jetip jatır".3

" HÜIII ğasırdıñ ayağında düniege kelgen bala Puşkin de, HIH ğasırdıñ orta şeninde qazaqtıñ keñ saharasında düniege kelgen Abay da şeşesi men äjesi bergen tärbie uızın emip ösedi. Amal joq, 1630 jıldarı jazılğan slovak pedagogı YAn Amos Komenskiydiñ " Analar mektebi" eñbegi esiñe tüsedi de, ana qwdıretine amalsız bas iesiñ"4 dep tolğanadı " Erte jastan tärbieleu tağılımdarı» maqalasınıñ avtorı. 

Ata-ana tärbie berude, ata-babamızdıñ salt-sanası, ädet-ğwrpında jürgizilgen ülgi-önegesiniñ mäni zor. Söz qadirin biletin zamanda bir auız sözdiñ işki mağınasın jete tüsinip, sodan özine tälim alğan babalarımızdıñ qasietine ne jetsin. Sonday -aq, atamız Jüsip Balasağwn öziniñ "Qwttı bilik" eñbeginde:

Aq sütpen birge siñgen jaqsılıq

Aynımaydı eş, alğanşa ajal qapsırıp.

Et süyekpen birge bitken qılığıñ,

özgermeydi salğanşa ajal qwrığın.

Mine, Jüsip Balasağwn atamızdıñ "Qwttı bilik" eñbegindegi oylar ana sütimen darığan qasietti dästürler halıqtıñ salt-sanasınan berik orın alatındığı aytılğan.

Balağa, äsirese, ana öte jaqın keledi. Al otbası tärbiesinde äkeniñ de, ananıñ da ornı bölek. Äke men ana balanıñ alğaşqı wstazı. Äsirese, äkeniñ röli er balanı tärbieleude basım. Äke wlına öziniñ bar önerin, estip-bilgen bilimin tügel üyretuge tırısadı. Al wl bala öz tarapınan ağağa, äkege eliktep, odan üyrengen. "Ata körgen oq jonar" degen osıdan şıqqan. 

Qazaq halqınıñ " Ata – balağa sınşı" degen maqalı bar. Är äke öz balalarınıñ erekşelikterin, qanday iske beyimdiligin damıtuğa tırısıp, erte añğarıp, än men küy önerinen beyimi bolsa, öner quğan sal-serilerge, üy şaruasına beyim bolsa, üy şaruasınıñ tizginin berip, söz wğarlıq oyı bolsa, jaqsılarğa janastıratın.

Al qız abıroyı – otbasınıñ, eldiñ bolaşağı, bosağanıñ beriktigi. Qazaq qızdıñ jolı jiñişke" dep beker aytpağan. Osınday wl men qızdıñ tärbiesine qazaq halqınıñ tek jeke otbası ğana emes, bükil auıl aymağı, äuleti jauapkerşilikpen qarağan. "Qızğa qırıq üyden tıyım", " Wlğa otız üyden tıyım" demekşi, wlğa da, qızğa da aytar sın az emes. 

Är otbası wlı men qızına salt-dästürdi, jeti atasın biludi üyretken. Ata-ananıñ qanşa balası bolsa, är bala ata-anağa özinşe qımbat.

"Aluan-aluan jüyriktiñ äline qaray şabatının" eñ aldımen, atası men anası biledi. Tarihqa köz salsaq, halqına qorğan, eline basşı bolar azamat ösirip, töñiregine analıq meyirimin tögip, el anası atanğan analar az ba? Domalaq ana, Qaraşa ana, Mwrın ana, Däulet bike, Qarqabat ana, Qızay ana... sekildi köptegen analarımız eline twtqa bolarlıq wl-qız ösirip, bir ru-taypanıñ atın ielenip, önegeli isteri añızğa aynalıp, büginge jetip otır. Sonday-aq, keşegi Türki qağanatı zamanında türik älemine Kültegindey batırdı, Bilge Qağanday dananı sıylağan ananı halqı han kötergendey aq kiizge otırğızğan, ardaqtağan.5

"Ana men äke özderiniñ ülgi-önegeleri, gumanistik belgileri arqılı ädeptiligimen, önerpazdığımen, bir-birine degen özara dostıq qarım-qatınasımen, eren eñbegimen balalarına ülgi-önege körsete aladı. Eger oquşı mamandanğan wstaz desek, ata-ana – özderiniñ ömirlik is-täjiribesi arqılı tärbielik is-äreketterin qalıptastırğan wstaz. Al, wstaz öz isiniñ şeberi, bilgir adam boluı qajet"6 dep tolğanadı aqın.

Bala tärbiesi–igilikti is. Bereri de, swrauı da, jemisi de mol tärbie salasınıñ eñ özektisi. "Şeber wstazdan– tärbieli şäkirtter" dep aytu öte orındı. "Bala üşin jay närseniñ özi de jañalıq. Bwlar – qwmarpaz, äuesqoy, tınımsız zertteuşi".7 

Ata-anaları balaların önegeli sözimen, jeke basınıñ tärbiesimen tärbieleydi. Bala är närsege sengiş, tez qabıldağış, eliktegiş keledi. Är bala sipağandı, jılı söylegendi, ayalağandı, erkeletkendi, ertegi äñgime tıñdağandı, oyın oynağandı wnatadı. Bwl– balanıñ boyındağı ülkenderden erekşelenip twratın negizgi qasieti. Bwl qasietter tek balağa ğana tän. Öytkeni bala sezimi– päk. Balanı periştege teñeu osıdan şıqqan ba degen oy keledi. "Bala tili– bal", "Balalı üy– bazar" degen maqaldı halqımız öte orındı aytqan. Balanı sipau, ayalau, jılı söyleu– balanıñ aqıldı, wstamdı, meyirimdi azamat bolıp ösuine köp ıqpal etedi. Al balağa wrsu jäne onı balağattau balanıñ boyında kek alu, öşpendilik qasietterdi oyatadı. Ata-babalarımız bala tärbiesine qwrğaq aqıldan göri ülgi-önege arqılı ıqpal etudiñ jwğımdı ekenin jäne balağa jora-joldastarınıñ, qwrbı-qwrdastarınıñ äseri mol ekenin aytqan. "Wlıñ össe, wlı jaqsımen auıldas bol, qızıñ össe, qızı jaqsımen auıldas bol" dep, tärbielik mäni zor maqal-mätelder aytqan. Ata-babalarımız bala tärbiesine erekşe nazar audarıp, "Balanı jetige kelgenşe tıyma, jetiden on törtke kelgenşe qwlıñşa qina, on törtten keyin qwrdasıñday sıyla" dep, balanıñ oy-örisi damu kezeñin erekşe bağalağan.

Ata-babalarımız jazu-sızudı bilmegen kezdiñ özinde de bala tärbiesine erekşe köñil bölip, adam qwqığın qorğaudı nazarda berik wstağan. Mısalı, "Qasımnıñ qasqa jolı" (1511-1518), "Esimniñ eski jolı" (1598-1628), Äz Täukeniñ "Jeti Jarğısı" (1680-1718) siyaqtı körnekti zañdardıñ özi qağazğa tüspegen. Bwl – zañdıq qwjattar.

Ata-zañdı attağan azğındardı "etegin kesip, elden qu" degen qağidamen ayausız jazalağan8. Halqımız wl men qız tärbiesine erekşe män bergen. "Wyada ne körseñ, wşqanda sonı ilersiñ" degen maqal arqılı bala tärbiesindegi otbasınıñ röli erekşe ekendigin atap körsetedi. Bala tärbieley otırıp artına iz, öşpes mwra qaldırğan.

"Jerge sebilgen daqıldıñ ösui jerdiñ qwnarlığına, ılğaldılıq pen kün şwğılısına baylanıstı. Osı twrğıdan alıp qarağanda, adamnıñ belgili bir mamandıqtı igeru qabileti de sırtqı orta jağdayına ( tälim-tärbiesine) qatıstı.»9

«Bala tärbiesi– bir öner, öner bolğanda auır öner, jeke bir ğılım iesi boludı tileytin öner. Balanı dwrıs tärbie qılu üşin öz täjiribesi jetpeydi. Basqa adamdardıñ täjiribesimen tanısu kerek. Bala aurulı, zağip bolsa, baladan emes, tärbieşiden; bala tar oylı aqımaq bolsa, bala kinäli emes, tärbieşi kinäli; bala swlulıqtan läzzat ala bilmeytin mılqau jandı bolsa, bala ayıptı emes, tärbieşi jazalı. "Bala istegen jauızdıqtıñ jazasın tärbieşi kötersin" degen iran eliniñ mäteli şın, dwrıs mätel"10 dep M.Jwmabaev bala tärbiesine erekşe toqtalğan. 

Otbası – sıylastıq, jarastıq ornağan orta. Balanıñ tärbieli bolıp ösuine berekeli otbasınıñ äseri mol. Otbasınıñ ärbir müşesi özara söylesip, ne bolmasa ata-ananıñ, balanıñ mindetin atqaru ğana emes, bereke – birlik, süyispenşilikpen aralassa, bosağası berik, şañırağı biik otbasına aynaları sözsiz.

Ata men ana – bala tärbiesiniñ qamqorşısı, önegesi.

Ata – asqar tau,

Ana – bauırındağı bwlaq,

Bala – jağasındağı qwraq, – dep, ata – ana, balanı tabiğattıñ tamaşa qwbılıstarına teñegen halıq maqalına qayran qalasıñ.

"Tärbie balamen söylesumen, äñgimelesumen, oğan aqıl-keñes berumen ğana şektelmeydi, – degen bolatın A.S. Makarenko. – Tärbie twrmıstı dwrıs wyımdastıra bilude, balağa ärkimniñ öz jeke bası arqılı ülgi-önege körsetude. Otbasındağı bala tärbiesi halıq ömirimen, qoğamnıñ maqsat-mindetterimen baylanıstı boluı kerek".11

Ata-babalarımız balanıñ düniege keluin erekşe kütken. Balağa qamqorlıq ol düniege kelmey-aq jasalğan. Mısalı, ayağı auır äyelge jerik asın tauıp jegizgen, auır kötertpegen. Jas bosanğan anağa qalja jegizgen, sorpalağan, balanı til-közden saqtağan, ösip-öngen analarğa balanıñ atın qoyğızğan, twsauın kestirgen. Bala öse kele än aytqızıp, dombıra tartqızğan. 

Jambıldıñ jırın, Küläştıñ änin, Dinanıñ küyin, Äliya men Mänşüktiñ, Bauırjannıñ erligin halqımız wrpağına önege etken. Talğat pen Toqtarday ğarışkerlerin, Abay men Şoqanday darındı twlğaların tärbielegen de halıq. Otbası halıq tärbiesinen ünemi när alıp otıradı. Halıq tärbiesi– otbası tärbiesiniñ negizgi bastauı. Wrpaqtarı bwl tärbieden när alıp, bala boyına siñiredi. 

Janar DÄURENBAEVA