بۇگىنگى تاڭدا عاسىرلار قويناۋىندا قالىپتاسقان ۇلتتىق تاربيەنى, وزىق ونەگەلى داستۇرلەردى, ادامگەرشىلىك اسىل قاسيەتتەردى جاستار بويىنا قالىپتاستىرۋدا, ونى ۇتىمدى پايدالانۋ اسا ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ بىرىنە اينالىپ وتىرعانى داۋسىز. سونداي-اق, ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ, ادەبيەتتىڭ, تىلدىڭ, حالىقتىق پەداگوگيكانىڭ تاعدىرى مەن بولاشاعى دا مەكتەپتەگى جاس ۇرپاق تاربيەسىنە بايلانىستى. “وتباسى ادامنىڭ وتە ماڭىزدى, وتە جاۋاپتى ىسى. وتباسى ومىردى كەمەلىنە كەلتىرەدى, وتباسى باقىت اكەلەدى, بىراق اربىر وتباسى, ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىك ماڭىزى بار زور ىس بولىپ تابىلادى”,- دەپ انىقتاما بەرگەن ا.س. ماكارەنكو بولاتىن. 

ياعني, وتباسى – قوعامنىڭ ماڭىزدى بۋىنى جانە وزىنشە بىر كىشىگىرىم ۇجىم. كوپ ۇلتتى مەملەكەتىمىزدىڭ نەگىزى وسى شاعىن ۇجىمداردان قالانادى. وسى جاعىنان كەز كەلگەن وتباسى وزىن قوعامنىڭ بىر بولىگى دەپ تۇسىنەدى. 

تاربيەدەگى باستى باعىت دەلىنگەن تالىم-تاربيە تۇجىرىمداماسىندا: “اربىر ادام ەڭ الدىمەن وز حالقىنىڭ پەرزەنتى, وز وتانىنىڭ ازاماتى بولۋ كەرەك ەكەنىن, ۇلتتىق بولاشاعى تەك وزىنە بايلانىستى بولاتىنىن ەستە ۇستاۋعا تيىس. ونىڭ وسىنداي تۇجىرىمعا توقتالۋىنا ۇلتتىق ادەت-عۇرىپتار مەن داستۇرلەر كومەكتەسەدى, سولار ارقىلى ول جالپى ازاماتتىق مادەنيەتكە اياق باسىپ, وز حالقىنىڭ مادەني يگىلىگىن باسقا حالىقتارعا جاقىن دا تۇسىنىكتى ەتە الادى. سوندىقتان اربىر ۇرپاق وز كەزىمەن وتكەننىڭ تاعدىرى مەن تالاپتارىن, وبъەكتيۆتى فاكتورلار رەتىندە ۇسىنىپ, سول ارقىلى ۇرپاقتى ومىرگە دايارلاپ, ولاردى جيناقتالعان باي تاجىريبە نەگىزىندە تاربيەلەي وتىرىپ, وزىنىڭ اتا-انالارىنىڭ رۋحاني مۇراسىن يگەرە تۇسۋى كەرەك” ەكەنى ايتىلعان. 

قازىرگى كەزەڭدەگى ساياسي, ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ تۇراقسىزدىعى, تۇرمىستاعى كۇيزەلىس, ۇلتارالىق قاتىناستاردىڭ شيەلەنىسە تۇسۋى, ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتاردىڭ قۇلدىراۋى, بىلىمگە, ادال ەڭبەككە دەگەن ىنتاسىنىڭ ازايۋى, وتباسىن قۇرۋعا جاۋاپكەرشىلىكپەن بەلسەندى قاراماۋى, زورلىق-زومبىلىق پەن قاتىگەزدىكتىڭ بەل الۋى ت.ب. ماسەلەلەرى جاستار تاربيەسىنە جاڭاشا قاراۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. سونىمەن قاتار, قازاق حالقىنىڭ ارىدەن كەلە جاتقان مادەنيەتىن جانە بىلىم, تالىم-تاربيە بەرۋ جۇيەسىنىڭ نەگىزدەرىمەن جان-جاقتى تانىسۋ بۇگىنگى كۇننىڭ باستى باعدارى, تالابى دەسەك تە بولادى. 

كونە زاماننان كەلە جاتقان تانىم-تۇسىنىك, ادەپ-تاعىلىمدارىن ۇعىنۋ, بىلۋ جانە ومىرگە ۇيلەسىمدەرىن قاجەتكە جاراتۋ – جاستاردىڭ تۋعان حالقىنا دەگەن قۇرمەتىنىڭ ارتىپ جانە ونەگەنىڭ رۋحاني تۇلەي تۇسۋىنە ىقپال ەتەدى. بىلايشا ايتقاندا, ەلىنىڭ تاريحي وتكەن جولى مەن بۇراڭ بۇلتارىسى كوپ بولمىس-بىلىمىن ۇعىنۋ حالقىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى مەن پاتريوتتىق سەزىمىنىڭ قارقىندى تۇردە جەتىلە تۇسۋىنە اسەرلى ىقپال ەتۋمەن قاتار, بۇل ناتيجەلى ساپاعا اينالادى. 

قازاقتا “ۇيلەنۋ وڭاي, ۇي بولۋ قيىن” دەگەندەي ۇيلەنىپ, ۇي بولۋ ادام ومىرىنىڭ ۇمىتىلماس كەزەڭى. ونىڭ دا وزىندىك قىزىعى مەن قيىندىعى بار. قازاق حالقى قىز ۇزاتىپ, ۇلىن ۇيلەندىرىپ كەلە جاتقان, باسقا حالىقتار سيياقتى دۋمانشىل-ساۋىقشىل حالىقتاردىڭ بىرى. ەجەلدەن بەرى قالىپتاسىپ كەلە جاتقان داستۇر بويىنشا, قازاق حالقىندا وتاۋ تىگۋدىڭ ار تۇرلى, رەت-رەتىمەن ورىندالاتىن سالت-داستۇرلەرى وتە كوپ. وتاۋ تىگۋ داستۇرىنە كورىك بەرىپ, قىزىقتى ارى ماعىنالى ەتەتىن – سالت-داستۇر. “قىزىن قيياعا, ۇلىن ۇياعا” قوندىرۋ اكە-شەشەنىڭ ۇل-قىزىنا دەگەن مىندەتى.

قازاق تابيعاتىندا وتباسى يەلەرى بالالارىنىڭ الدىندا وزدەرىنىڭ تىرشىلىك ارەكەتىندە بارلىق ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىن, ۇلگىسىن كورسەتە بىلگەن. ونىڭ باستى سەبەبى “ۇلدىڭ ۇياتى اكەدە, قىزدىڭ ۇياتى شەشەدى” دەپ باعالاعاندىقتان. سوندىقتان, اتا-انا بالالارىن تۇرمىس پەن سالتقا بەيىمدەپ, شەشە كورىپ تون پىشۋگە, اكە كورىپ وق جونۋعا باۋليتىن بولعان. وسىلايشا ۇرپاقتىڭ وتباسى تاربيەسى ەشقاشان كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن ەمەس. بۇرىنعى قازاق جاستارى تاربيەنى مەكتەپ پەن مەدرەسەدە وقىپ بىلمەسە دە قىزى انادان, ۇلى اكەدەن ۇلگى-ونەگە العان.

قازاق حالقىنىڭ تاريحى داستۇرگە وتە باي. وتباسى ۇشىن ەجەلدەن تان قاسيەتتى بالاجاندىق, بالالاردى ەڭبەكسۇيگىشتىككە تاربيەلەۋ, ۇلكەندى قۇرمەتتەۋ, تۋىسقاندىق كەڭ بايلانىس, كورشىلەرمەن جانە ۇلتى باسقا حالىقتارمەن دوستىق, ىزگىلىك قاتىناستار وسىنىڭ بارى قازاق حالقىنىڭ تۇسمىس قالپىنا بايلانىستى بولعان. قازاق قىز-كەلىنشەكتەرى مەن ەر ازاماتتارىنىڭ بويىندا وزگە حالىق وكىلدەرىنىڭ بويىنان كورىنەتىن دارا قازاقى بولمىسى جارقىراي كورىنىپ, جۇرەككە جىلى اسەر ەتكەن. اسەمدىك پەن ادەپتىلىك ۇيلەسىمدىك تاپقان. ماسەلەن, اتا-انا قۇقىقتارى قىز بەرىپ, قىز الۋ, قۇدا تۇسىپ, قۇدالى بولۋ, قازاق نەكەسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى, قالىڭ مال ماسەلەسى, باتا بۇزۋ, اجىراسۋ, بالا اسىراۋ, امەڭگەرلىك, ميراس پەن مۇرا ت.ب. ەجەلگى وتباسى داستۇرلەرى مەن سوعان قاتىستى قاعيدا ەرەكشەلىكتەرى جايىندا ماعلۇماتتاردان قازاق حالقىنىڭ وتباسىنا ەرەكشە مان بەرگەنىن, شاڭىراق شايقالىپ, بوساعا بوساماۋىنا نازار سالعانىن كورەمىز. 

جاس وتاۋدىڭ پايداسىنا اساتىن ادەت-عۇرىپتار كەلەشەگىن, ناسىلىنىڭ بولاشاعىن ەسكەرتۋدەن تۋىنداپ, حالقىمىزدىڭ ۇلىن ۇيلەندىرىپ, قىزىن ۇزاتۋدا عىاسىرلار بويى جەلىسىن ۇزبەي جالعاسىپ كەلگەن. اتا-انامىز ەكى جاستى ۇيلەندىرمەس بۇرىن ولارعا مىناداي شارت قويادى: بىرىنشىدەن, قالىڭدىقتى جەتى اتادان اسىرىپ ىزدەۋ قاجەت. بۇل تالاپتىڭ مانىن حالقىمىز بىلاي تۇسىندىرەدى: “قانداس تۋىس ادامدار ۇيلەنسە دۇرىس بالا تۋىلمايدى, تۋىلا قالعاننىڭ وزىندە عۇمىرى قىسقا بولادى.” ەكىنشىدەن, اعايىن-تۋىسقان اراسىندا ادەپسىز, جاعىمسىز قىلىقتار ەتەك الىپ, ىنتىماق بۇزىلادى. وسىلايشا اتاقتى قازاقتار قاشاندا وزىنىڭ بالاسىنا باسقا بىر رۋدان, تايپادان بارىپ, وزىنىڭ تەڭىندەي ادامداردىڭ قىزىن ايتتىرۋعا تىرىسادى. ايتتىرۋ, قۇدا تۇسۋ ەجەلدەن كەلە جاتقان داستۇر ەكەنىن جوعارىدا سيپاتتادىق. الايدا قۇدا بولۋدىڭ بىرنەشە جولدارى بار. كەيبىر ومىردىڭ اщىسى مەن تاتتىسىن بىرگە وتكىزگەن ادامدار دوستىقتارى ارتىپ, تۋىس بولعىسى كەلسە بالا ومىرگە كەلمەي جاتىپ قۇدالاسۋعا ۋادەلەسەدى دە “بەل قۇدا”; ەكى نارەستەنى بەسىكتە جاتقان كەزىنەن ايتتىرىپ “بەسىك قۇدا” اتانادى. 

قازىرگى تاڭدا كوپ قولدانىلاتىن قۇدالىقتىڭ بىر تۇرى قىز بەن جىگىتتىڭ كەلىسىمىمەن ۇل جاعى سىرعا تاعىپ, قۇدا تۇسەدى. 

قايتادان قىز الىسىپ, قىز بەرىسىپ قۇدالىقتى جالعاستىرۋدى “سۇيەك جاڭعىرتۋ” نەمەسە “سۇيەك شاتىس” دەگەن. بىر كەزدەرى قۇدالى بولعان ادامدار قۇدالىقتارىن ۇزاق جالعاستىرۋ ۇشىن قىز بەرىسىپ, قىز الىسادى. بۇرىنعى زامانداعىداي قازىرگى كەزدە قىزدى زورلاپ قوسۋ جوق. بىراق اتا-انالارى اقىلداسىپ جانە ەكى جاستىڭ كەلىسىمى بويىنشا جاسالاتىن سالت. 

قالاي وتاۋ قۇرعاندا دا جاڭا تۇسكەن كەلىننىڭ ەكى جاقتى جاقىنداتاتىن دانەكەرلىك رولى از ەمەس. كەلىن بولىپ تۇسكەن قىزدىڭ جاڭا جۇرتتاعى قادىرى ونىڭ اقىلى مەن ادامگەرشىلىگىندە, شارۋا يكەمدىلىگىندە, انالىق قاسيەتتەرىندە جانە جارىنا دەگەن مەيىر-ماحابباتىندا دەۋگە بولادى. ارينە, بۇل جاستاردىڭ ادامگەرشىلىك قاسيەتتەىنە, العان تاربيەسىنە, ادەپتىلىگەن بايلانىستى. 

سوڭعى كەزدە قازاق حالقىنىڭ تابيعاتىنا تان, انا سۇتىمەن سۇيەككە سىڭگەن ىزگى ادەت-عۇرىپتاردان تىس قالىپ بارا جاتقاندايمىز. وز ۇلتىنىڭ وتكەنى مەن بولاشاعىنا بەي-جاي قارايتىن تاربيەدەن تىسقارى قالعان جاستار از ەمەس. اتا-انانى سىيلاۋ, ۇلكەنگە قۇرمەت كورسەتۋ, كىشىگە ىزەت بىلدىرۋ, ادەپ ساقتاۋدان حابارسىز كەي جاستاردىڭ قىلىعى اركىمنىڭ-اق نامىسىنا تيەرى سوزسىز. حالىق ونەرىن يگەرۋ – جاستاردى ەڭبەك سۇيگىشتىككە, اسەمدىككە باعىتتاپ, حالقىنىڭ تاريحىن بىلىپ, مادەني مۇراسىن قادىرلەپ, جاقسى ادەت, داستۇرلەرىن جالعاستىرۋعا باۋليدى. ۇلتتىق تاجىريبەمىز وتباسىنان باستالىپ, كەيىن دە جالعاسىن تاۋىپ جاتسا, قازىرگىدەي قازاق حالقىنىڭ قانىندا جوق, اتا-بابا تاربيەسىنە جات وزىن جارىق دۇنيەگە اكەلگەن اناسىن, الپەشتەپ وسىرگەن اسقار تاۋى اكەسىن قارتتار ۇيىنە وتكىزگەن, ناشاقورلىق پەن ماسكۇنەمدىككە سالىنعانداردىڭ شاڭىراعى ورتاعا تۇسپەس ەدى.

اتام زاماننان جالعاسىپ ار ۇجدانىمىزعا ۇيالاعان قانىمىزعا سىڭگەن قاستەرلى قازاق سالتىن ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاساتىن مۇرا رەتىندە كەيىنگى ۇرپاققا قالدىرۋ – بارىمىزدىڭ دە بورىشىمىز. ۇرپاق تاربيەسىنە ايرىقشا مان بەرگەن اتا-بابامىز اسىل سوزدىڭ كەستەسىمەن سابي جۇرەگىن تەربەپ, وي-ساناسىن يگى ادامگەرشىلىككە جەتەلەيدى. سوندىقتان كەڭ بايتاق اتا جۇرتتان ەرتەدەن جاس بۋىنعا جالعاسىپ كەلگەن ار-ۇيات ساقتاۋ, مەيىرىمدى, شاراپاتتى بولۋ سالتاناتىن قۇردى. ۇناسىمدى قارىم-قاتىناس جاساي بىلۋ. بۇل ادامزات بالاسىنىڭ اۋ باستان وز ومىرىنە سەرىك ەتىپ, ۇعىنىسا, سىيلاسا, تىرشىلىك قۇرۋ ساپارىندا العا ۇستاپ كەلە جاتقان ادەپ سالتتارىنىڭ ەڭ كوكەيكەستىسى. ادامدار وزدەرىنىڭ اراسىندا تاتۋ, كىشىپەيىل, ورەسى دەڭگەيلەس قاتىناستاردىڭ تاتۋ بولعانى جون ەكەندىگىنە ەجەلدەن-اق دەن قويعان. 

داستۇرگە ارقا سۇيەمەگەننىڭ كوسەگەسى كوگەرمەيدى دەگەن اتامىز. ياعني وتباسى اۋىل-ايماق, كوپشىلىك, قوعام بولىپ ادامداردى تاربيەلەۋ قازاق حالقىنىڭ ومىرىنەن وزەكتى ورىن العان. سالت-ساناسى, ادەت-عۇرپى, ويىن-تويى وسى ماقساتتى ىسكە اسىرۋعا بەيىمدەلە جۇرگىزىلگەن. 

اتا-بابالارىمىزدىڭ, دانالارىمىزدىڭ, اقىن جاراۋلارىمىزدىڭ اقىل-وسيەتتەرى, اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرىندە ساقتالعان جانە حالىقتىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان سالت-ساناسىنداعى, ادەت-عۇرپىنداعى داستۇرلىك تاريح تاعىلىمدارىن ومىرگە ۇيلەسىمدى پايدالانۋ – ۇل مەن قىزعا بەرىلەتىن تالىمدى جەتىلدىرۋدىڭ تيىمدى جولى بولۋىمەن قاتار, ولاردىڭ بويىنا يناباتتىلىقتى, مەيىرىمدىلىكتى, بىر-بىرىن سىيلاۋ, قۇرمەتتەۋ, ادامدىق قاسيەتتەردى دارىتۋعا يگى ىقپال ەتەتىن جانە ونىڭ ومىرگە تەز سىڭىپ, بولاشاق وتباسىنىڭ تۇراقتانىپ, بالا تاربيەسىنىڭ جاقسارتىپ, ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناس جاراسىمىن كوركەيتىپ, جاۋاپكەرشىلىكتى وركەندەتۋگە ىقپال ەتەدى. مۇنىڭ ناتيجەسى تۇرلى كىناراتتارعا توسقاۋىل جاساپ, دورەكىلىكتەر مەن قاتىگەزدىكتەن تيىلۋعا جانە ادەپتىلىكتىڭ بويعا دارۋىنا ىنتالاندىراتىن تيىمدى تاسىل.

قورىتا ايتقاندا, بۇگىنگى كۇندە جاستاردى ادەپتى دە سانالى ەتىپ تاربيەلەۋ ۇشىن ەڭ الدىمەن تاربيە ەرەجەلەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, ۇلتتىق داستۇرىمىزدى, ادەت-عۇرىپتارىمىزدى, دىنىمىزدى, اتا-بابالارىمىزدان قالعان ناسيحات مۇرالارىن جاستاردىڭ ساناسىنا سىڭىرە بىلۋ باستى مىندەتىمىز بولۋى قاجەت. تاربيەنىڭ كوزى – اتا-بابامىزدان قالعان دانا سوزدەر دەسەك, بىز سول ناسيحاتتىڭ جۇرگىزۋشىسىمىز. بۇعان قوعام الدىنداعى ۇلكەن مىندەت رەتىندە قاراعان جون. 

قىرمىزى جۇمابەكوۆا