ЛЮДВИГШТРАССЕДЕГІ  ҚАЗАҚ  ІЗІ

 Ақпан айында Бавария астанасы Мюнхеннің қақ ортасындағы әйгілі Людвигштрассе бойымен келе жатып, өткен ғасырдың ақпараттық майданының тірі куәгері, «Азаттық» радиосының ардагері, Еуропа қазақ қоғамдары федерациясының негізін қалаушы Әбділқайым Бірғазыұлы Кесижимен өмір сүріп жатқан ортасы, өткені мен бүгіні жайлы сұхбаттасудың сәті түсті. Бұл - тек серуен емес, бұл - тарихтың терең қатпарларына саяхат еді.

МЮНХЕНДЕГІ ҚАЗАҚ РУХЫНЫҢ ШАМШЫРАҒЫ: ҚАЙЫМ КЕСИЖИ

  Әбділқайым Бірғазыұлы Кесижидің өмірі - тұтас бір дәуірдің шежіресі. Гималай асқан қасіретті көштің ұрпағы болып туып, Мюнхен төрінде қазақтың еркін дауысын әлемге танытқан ол - нағыз тағдыр иесі.
     Өткен ғасырдың екінші жартысында Мюнхен қаласы қазақ баласы үшін еркіндіктің символына айналды. Мұндағы «Азаттық» радиосының қазақ бөлімі ұлттық рухтың соңғы бекінісіндей қызмет етті. Сол тарихи кезеңнің тікелей куәгері, белгілі қоғам қайраткері Әбділқайым Бірғазыұлы (Абдулкайюм Кесижи) өз естеліктерінде радионың ішкі тынысы мен тұлғалар бейнесін жаңғыртады.
     Бәрі 1979 жылдың наурызында басталды. Сол кездегі Стамбул университеті журналистика факультетінің соңғы курс студенті Әбділқайым Бірғазыұлы Мюнхенге атбасын тірейді. Екі апталық интервью мен кәсіби сыннан сүрінбей өтеді. Жас маман 1980 жылдың 9 қаңтарында ресми түрде жұмысқа орналасады. Әбділқайым Бірғазыұлын жұмысқа шақырған да, алғашқы жетекшісі болған да Жәкен Бапыш болды. 
    «Ол «Азаттық» радиосы Қазақ бөлімінің сол кездегі бастығы болатын. Ол  қазақ редакциясының қалыптасуына, оның жеке шаңырақ ретінде бөлініп шығуына зор еңбек сіңірген тарихи тұлға, журналист және басшы. Ол кісі екінші дүниежүзілік соғыс кезінде тұтқынға түскен совет әскерлерінің бірі, Қызыдорда облысы, Қармақшы ауданының тумасы.«Азаттық» радиосының Қазақ бөлімін (Kazakh Service) 1975 жылдан 1987 жылдың аяғына дейін басқарды. Жәкен Бапыштың басшылығы тұсында «Азаттық» радиосы тек саяси жаңалықтар емес, сонымен қатар, Алаш арыстарының мұрасын, қазақ тарихының ақтаңдақ беттерін, шетелдегі қазақ диаспорасының тыныс-тіршілігін тұрақты түрде насихаттайтын деңгейге жетті» - деп алғашқы ұстазын еске алды Әбділқайым Бірғазыұлы.
  1988 жылдан бастап бөлім тізгінін Хасен Оралтай қолға алды. Әбділқайым Бірғазыұлы Хасен ағасын «іскер, отты, тіке сөйлейтін өр мінезді жан» ретінде суреттеді.
   «Хасен ағай, «Азаттық» радиосы Қазақ бөліміне 1988 жылдың ақпан айынан бастап, бастық болып тағайындалды. 1968 жылдан бастап Азаттық Радиосында жұмыс істеген Хасен ағай өте іскер адам болатын. Жұмысқа орай ол кісінің үлгі тұтарлық жақтары көп болды. Ол Мағжаншыл, Түрікшіл, Қазақшыл және ұлтшыл адам еді. Бұл жағынан екеуміздің көзқарас, пікірлеріміз бір арнаға тоғысатын. Екеуміз идеялас едік. Ол кісі айтар сөзін аямайтын, тіке сөйлейтін, қызбалау, өр мінезді кісі болатын. Ол жағынан мінезіміз де ұқсас тұстар көп болатын. Мінезіміз ұқсас болған соң, кейде қызу пікір таластырып, ренжісіп те қалатынбыз. Бірақ Мағжанның рухы мен қазақшылық мүддесі бізді қайта табыстырып жіберетін Мен ол кісінің көптеген қасиеттерін үлгі тұтып сыйлайтынмын. Хасен ағай да мені “Мағжан жолын ұстанған” түрікшіл, қазақшыл» деп жақсы көретін, қадірлейтін», – дейді кейіпкеріміз.
    Хасен Оралтайдың 1960 жылдары Түркияда Мағжан Жұмабаев туралы алғашқы кітаптардың бірін шығаруы – сол кездегі диаспора жастары үшін нағыз рухани төңкеріс болғаны анық.
  1995 жылы «Азаттық» радиосының штаб-пәтері Вацлав Гавелдің шақыруымен Мюнхеннен Прагаға (Чехия) көшті. Бұл жаңа кезеңнің басталуы болды: журналистер Қазақстанның ішінде ресми бюролар ашуға мүмкіндік алды. Бұл  радио тарихындағы үлкен бетбұрыс еді. Сол тұста Хасен Оралтай директорлық қызметте болса, Әбділқайым Бірғазыұлы директордың орынбасары міндетін уақытша атқарушы (acting director) және жауапты редакторлық жауапкершілікті арқалады. Оралтайдың саяси қайсарлығы мен Кесижидің ұйымдастырушылық қабілеті үйлесім тауып, радионы жаңа деңгейге шығарды.

«Тап сол кезде Хасен Оралтай Мюнхендегі Азаттық радиосы Қазақ бөлімінің директоры болатын. Мен ол кезде Азаттық Радиосы Қазақ бөлімі директорының уақытша орынбасары (acting director) және жауапты редактор (supervising editor) қызметін атқарып жүрген болатынмын. Қазақ Бөлімі директорының тұрақты орынбасары басқа кісі еді. Айтпақшы мен радио хабарларында, яғни микрофон алдында түрікше фамилиямның орнына қазақша, атам Бірғазының атын қолданатынмын», -деп еске алды Әбділқайым Кесижи.
   Кейіпкеріміз эфирде түрікше «Кесижи» фамилиясын емес, өзінің атасының атымен Әбділқайым Бірғазыұлы деп сөйлейтінін еске алды. Бұл оның тегіне деген құрметі мен ұлттық бірегейлікті сақтауға деген талпынысының көрінісі еді.
    Әбділқайым Кесижи радиода тек диктор емес, саяси шолушы және редактор ретінде танылды. Оның жұмыс істеген уақыты ең жауапты кезеңдерге тұс келді: 1980-жылдардың соңы мен 1991 жылғы Тәуелсіздік жарияланған сәттерде ол тікелей эфирде хабарлар жүргізді. Ол - кеңестік идеологиядан ада, батыстық стандарттарға негізделген қазақ журналистикасының қарлығаштарының бірі болды. Ол ақпаратты біржақты емес, жан-жақты талдап жеткізудің халықаралық мектебін қазақ тілінде сөйлетті. Қазақстан билігі мен оппозициясы, батыс саясаткерлері мен қарапайым халық арасындағы теңгерімді ұстай білген кәсіби маман ретінде танылды. Оның басты ерекшелігі: ол тек диктор емес, аналитик болды. КСРО ыдырап, Қазақстан Тәуелсіздік алған алмағайып заманда Батыс пен Шығыстың саяси ахуалын терең түсініп, оны қазақ тілінде сауатты жеткізе білді.
  «Азаттық» радиосы арқылы ол көптеген саяси-қоғамдық терминдердің қазақша баламаларын қалыптастыруға үлес қосты. Ол Түркия қазақтарының көне сөздерін, Мюнхендегі эмиграцияның саяси лексикасын және Қазақстандағы заманауи тілді шебер ұштастырды. Оның эфирдегі сөз саптауы бүгінгі дикторлар мен журналистер үшін нағыз «классикалық үлгі» болып табылады.
    Бүгін, Қазақстан өз тәуелсіздігінің жаңа белестерінде тұрғанда, Қайым Кесижидің тұлғасы «Әлемдік деңгейдегі қазақ» образын көрсетеді. Ол - тек бір елдің немесе бір редакцияның адамы емес, ол - жаһандық ақпарат айдынында қазақтың үнін бәсекеге қабілетті еткен маман деп бағалауға лайық. Ол қазақ журналистикасына еуропалық сапа мен түркілік  бауырмалдықты алып келген тұлға. Оның дауысы - Мюнхеннен ескен азаттық желінің жаңғырығы. Мюнхендегі микрофон алдында өткен күндер бүгінде тарихқа айналды. Бірақ сол кездегі «Азаттықтың» саңқылдаған дауысы - Қайым Кесижидің бейнесінде әлі де арамызда.
  Бұл кісілер - біз үшін тек журналист емес, ел мен жерден жырақ жүрсе де, ұлттық мүддені ту еткен нағыз патриоттардың үлгісі.
    «Азаттық» радиосы - тек эфир уақыты емес, бұл - Отаннан жырақ жүріп, ұлт азаттығын аңсаған тұлғалардың қажырлы күресі еді. Бәрі қалай басталды? 
     “Азат Еуропа” мен “Азаттық” радиоларын құру ісімен алғаш айналысқан “The American Committee for the Liberation of the peoples of Russia” (Ресейдегі халықтарды азаттыққа шығару жөніндегі Американ комитеті) деп аталатын комитеттің басшылары, Совет Одағы құрамында орын алған елдерден шыққан босқындарды осы жұмыстарына орай ұйымдастыруды көздеген.
   Бұл қадамдардың түпкі мақсаты - нысаналы насихат емес, езілген халықтардың өз дауысын әлемге жеткізу еді. Бұл туралы белгілі публицист Хасен Оралтай өзінің «Елім-айлап өткен өмір» атты естелігінде егжей-тегжейлі жазып қалдырған.
   Осылайша, 1953 жылдың 1 наурызында Мюнхен аспанында тұңғыш рет «Азаттықтың» үні жаңғырды. Редакцияның ішкі атмосферасы өте ерекше болды. Мұнда Шығыс Түркістаннан қашқан қазақтар, Еуропада білім алған зиялылар және соғыс кезінде тұтқынға түсіп, Батыста қалған азаматтар бірге жұмыс істеді.

Мюнхенде қалған қазақтар үшін «Азаттық» радиосы тек жұмыс орны емес, КСРО-дағы коммунистік режимге қарсы «идеологиялық майдан» болды. Олар эфир арқылы Қазақстандағы туған-туыстарына аман екенін сездіруге тырысты (бірақ ашық айта алмады, өйткені бұл елдегі туыстарына қауіп төндіретін). Бұл адамдардың көбі неміс әйелдеріне үйленді. Олардың балалары немісше өссе де, әкелері оларға «қазақ» екенін ұмытпауды құлағына құйып отырған. Олардың көбі өмірінің соңына дейін Қазақстанға оралуды армандады, бірақ Тәуелсіздік алғанға дейін Отанға оралу олар үшін мүмкін болмады.  Мюнхен кезеңі - «Азаттық» радиосының (Еуропадағы Азаттық/Бостандық радиосының қазақ қызметі) «алтын дәуірі» болып саналады. Дәл осы Баварияның қақ ортасында кеңестік Қазақстан үшін балама ақпараттың негізі қаланды. 
   Мюнхендегі жұмыс үлкен қауіп пен техникалық қиындықтарға толы болды: Кеңес Одағы радио сигналдарын бөгеу үшін орасан зор қаржы жұмсады, сондықтан журналистер жиіліктерді үнемі өзгертіп отырды. Интернет жоқ заманда олар жаңалықтарды ресми ҚазКСР газеттерінен (жол арасынан оқып), хаттардан және сирек келетін туристердің әңгімелерінен жинады. Алаш Орда тарихы, сталиндік қуғын-сүргін, 1930-жылдардағы ашаршылық және Семей полигоны, Арал тағдыры сияқты жабық тақырыптарды көтерді. Сол кездегі хабарлар тек жаңалықтар емес, КСРО-да тыйым салынған ақпараттарды жеткізуге бағытталды: «Алаш» мұрасы - Әлихан Бөкейхан, Ахмет Байтұрсынұлы және Міржақып Дулатұлының еңбектері мен идеялары туралы алғашқы тарихи зерттеулер. Ашаршылық шындығы - 1930-жылдардағы нәубет туралы куәгерлердің естеліктері мен батыс зерттеушілерінің деректері. Дін және иман - Кеңес үкіметі атеизмді насихаттап жатқанда, радио ислам құндылықтары мен мерекелері туралы хабарлар таратты. Замандас – эмиграциядағы қазақтардың өмірі мен мәдениеті туралы сұхбаттар. 
     1986 жылдың 16-18 желтоқсанында Алматыда жастар көтерілгенде, Мәскеу «үнсіздік» режимін ұстанып, кейін оларды «маскүнемдер мен нашақорлар» деп айыптады.
Мюнхен қалай әрекет етті? Хасен Оралтай мен оның командасы тәулік бойы кезекшілікте болды. Олар КСРО-дан келген кез келген ақпаратты, тіпті қысқа телефон қоңырауларын жинап, әлемдік БАҚ-қа (Reuters, BBC) таратты. Қазақстандағы халық өз елінде не болып жатқанын Мюнхеннен келген қысқа толқынды радио сигналдары арқылы біліп отырды.
     Бұл жекелеген ұлттардың емес, тұтас Түркістан баласының ортақ мінбері, ортақ үміті еді, Тәуелсіздік аңсаған ұлттың үні болды. Әбділқайым Бірғазыұлы секілді тұлғалардың естелігі арқылы біз сол кездегі еркін сөздің қадірін, Мағжан рухының қуатын және Еуропа төріндегі қазақтардың Отанға деген сағынышын сезінеміз.
   Бүгінгі «Азаттық»  - сол кездегі Дахаудың тозағынан өткен, Отанына деген сағынышын эфир арқылы жеткізген қазақ зиялыларының аманаты. 

ТҮРКІСТАН ЛЕГИОНЫ ЖӘНЕ МЮНХЕН

Мюнхен көшелерінде соғыстан қалған қазақ сарбаздарының ізі бар. Олар - тұтқыннан аман қалып, жат жерде жаңа өмір бастаған, бірақ жүрегінде Отанға деген сағынышты мәңгі сақтаған жандар.
. Олардың тағдыры - соғыстың ащы шындығы мен қазақ рухының мызғымастығының дәлелі. Мюнхен - біз үшін тек қала емес, Отанынан жырақ қалған бауырларымыздың соңғы панасы болған мекен. 
     Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс тұтқынына түсіп, тағдыр тәлкегімен Мюнхенде қалып қойған қазақтардың тарихы - қасірет пен сағынышқа толы үлкен драма. Олардың көбі КСРО-да «Отан сатқыны» деп айыпталып, ату жазасына кесілетінін білгендіктен, жат жерде қалуға мәжбүр болды. Соғыс аяқталғанда, неміс тұтқынында болған мыңдаған қазақ сарбазы «Елге қайтсақ, сатқын ретінде атыламыз немесе ГУЛАГ-қа айдаламыз» деп қорықты. Сондықтан олар Мюнхен маңындағы «Ди-Пи» «DP» (Displaced Persons — қоныс аударғандар) лагерьлеріне орналасты.
  Олар алғашқы жылдары неміс қоғамына сіңісе алмай, тек өз араларында қазақ тілінде сөйлесіп, салт-дәстүрді қатаң сақтады. Мюнхеннің Швабинг және Нойхаузен аудандарында алғашқы қазақ отбасылары шоғырланған үйлер болған.
  Соғыс жылдарында Мюнхен маңында «Түркістан легионының» (Түркістан ұлттық бірлігі комитеті) орталықтарының бірі болды. 
   1940-50 жылдары Мюнхеннің Швабинг (Schwabing) ауданында соғыстан қалған қазақ легионерлері тұратын бірнеше үй болған. Олар неміс тілін білмесе де, жергілікті халықпен тіл табысып, зауыттарда, құрылыстарда жұмыс істеді. 
   Мюнхендегі қазақ диаспорасының «аға толқыны» - бұл тағдыры тауқыметке толы, бірақ рухы биік жандар. Бұл адамдар жат жерде жүрсе де, қазақтың тілін, дінін және салт-дәстүрін сақтап қалуға тырысты. Олар Мюнхенде алғашқы қазақ қоғамдастықтарының негізін қалады.

ҚАЗІРГІ ҚАЗАҚ ДИАСПОРАСЫ

Жанна Клиент 28/12/23, [3/8/26 2:35 PM]
Мюнхен көшелерінде соғыстан қалған қазақ сарбаздарының ізі бар. Олар - тұтқыннан аман қалып, жат жерде жаңа өмір бастаған, бірақ жүрегінде Отанға деген сағынышты мәңгі сақтаған жандар.
. Олардың тағдыры - соғыстың ащы шындығы мен қазақ рухының мызғымастығының дәлелі. Мюнхен - біз үшін тек қала емес, Отанынан жырақ қалған бауырларымыздың соңғы панасы болған мекен. 
     Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс тұтқынына түсіп, тағдыр тәлкегімен Мюнхенде қалып қойған қазақтардың тарихы - қасірет пен сағынышқа толы үлкен драма. Олардың көбі КСРО-да «Отан сатқыны» деп айыпталып, ату жазасына кесілетінін білгендіктен, жат жерде қалуға мәжбүр болды. Соғыс аяқталғанда, неміс тұтқынында болған мыңдаған қазақ сарбазы «Елге қайтсақ, сатқын ретінде атыламыз немесе ГУЛАГ-қа айдаламыз» деп қорықты. Сондықтан олар Мюнхен маңындағы «Ди-Пи» «DP» (Displaced Persons — қоныс аударғандар) лагерьлеріне орналасты.
  Олар алғашқы жылдары неміс қоғамына сіңісе алмай, тек өз араларында қазақ тілінде сөйлесіп, салт-дәстүрді қатаң сақтады. Мюнхеннің Швабинг және Нойхаузен аудандарында алғашқы қазақ отбасылары шоғырланған үйлер болған.
  Соғыс жылдарында Мюнхен маңында «Түркістан легионының» (Түркістан ұлттық бірлігі комитеті) орталықтарының бірі болды. 
   1940-50 жылдары Мюнхеннің Швабинг (Schwabing) ауданында соғыстан қалған қазақ легионерлері тұратын бірнеше үй болған. Олар неміс тілін білмесе де, жергілікті халықпен тіл табысып, зауыттарда, құрылыстарда жұмыс істеді. 
   Мюнхендегі қазақ диаспорасының «аға толқыны» - бұл тағдыры тауқыметке толы, бірақ рухы биік жандар. Бұл адамдар жат жерде жүрсе де, қазақтың тілін, дінін және салт-дәстүрін сақтап қалуға тырысты. Олар Мюнхенде алғашқы қазақ қоғамдастықтарының негізін қалады.

ҚАЗІРГІ ҚАЗАҚ ДИАСПОРАСЫ

  Еуропадағы қазақ диаспорасы - бұл тарихы терең және құрамы жағынан әртүрлі қауымдастық. Оны негізінен үш үлкен толқынға бөліп қарастыруға болады.
 «Түркия арқылы келген» толқын (1960-1970 жж.): Бұл — ХХ ғасырдың басындағы нәубет жылдарында Қытайға, одан соң Гималай асып Пәкістан мен Түркияға тұрақтанған қазақтардың ұрпақтары. Кейіннен олар Түркия мен Еуропа елдері арасындағы еңбек миграциясы келісімдері бойынша Германияға, Францияға және Австрияға қоныс аударды.
Посткеңестік кезең (1990-2000 жж.): Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін білім қуып, жұмыс бабымен немесе отбасы жағдайымен көшкендер.
Заманауи толқын (2010–2026 жж.): «Болашақ» бағдарламасының түлектері, IT-мамандар, ғалымдар мен кәсіпкерлер. Бүгінде Еуропаның ірі стартап-хабтары мен халықаралық ұйымдарында қазақ жастары өте көп.
Орталығы Мюнхенде болып, 2009 жылы Қайым Кесижидің басшылығымен «Еуропа қазақтарының қауымдастығы»  ресми түрде тіркеліп, жұмыс істеді. «Ұйым 2009 жылы «Federation of European Kazakh Associations» (FEKA) деген ағылшынша түпнұсқа атауымен ресми түрде құрылып, Германияның Мюнхен қаласындағы жергілікті сотта тіркелген. Оның қазақ тіліндегі баламасы - «Еуропа Қазақ Қоғамдары Федерациясы». Бұл атау ұйым жарғысында арнайы көрсетіліп, заңды тіркеуден өткен. Бұл құрылымның тарихи маңызы зор, өйткені FEKA - шетелдегі қазақ диаспорасының басын қосқан, Еуропа елдеріндегі түрлі қазақ мәдени орталықтары мен қоғамдарын біріктіретін тұңғыш «шатыр ұйым» (umbrella organization) мәртебесіне ие болған . Ол Еуропадағы шашылып жүрген қазақ мәдени орталықтарын бір шаңырақ астына жинаған алғашқы орталық құрылым болды» - дейді Әбділқайым Бірғазыұлы .

Жанна Клиент 28/12/23, [3/8/26 2:35 PM]
Ол Еуропа елінде орналасқан ондаған Қазақ мәдени қоғамдарын біріктірді. Ұйым Еуропадағы қазақтар өз бірегейлігін сақтауы үшін көптеген іс-шаралар өткізді. Атап айтқанда, Еуропа қазақтарының кіші құрылтайы: Бұл - жыл сайын Еуропаның әр түрлі қаласында (Вена, Париж, Берлин т.б.) өтетін үлкен жиын. Онда ұлттық ойындар ойналып, домбыра тартылады, ана тілі мәселесі талқыланады. Сонымен қатар, Еуропадағы қазақ жастары түп-тамырынан ажырамас үшін, салт-дәстүрді жалғастыру үшін жастар конференциялары ұйымдастырылып тұрды. Спорт турнирлері ұйымдастырылып тұрды. Домбыра мектептері мен би топтары: біраз қалаларда қазақ балаларына арналған жексенбілік мектептер жұмыс істейді. Өкінішке орай, ол Федерация (FEKA) басшылығы ауысып, басқа өңірде орталық жұмысын жалғастыру үшін, жергілікті мекенжайға қайта тіркеу процесі жүргізілмегендіктен, заңды түрде жұмыс істеуін тоқтатып отыр.
  Бүгінде Еуропаның үздік университеттерінде сабақ беретін қазақ профессорлары мен ірі корпорацияларда (Google, Amazon, CERN, BMW, Siemens, Google) істейтін инженерлер, IT мамандары диаспораның жаңа имиджін қалыптастырып жатыр.
  Үшінші және төртінші ұрпақ өкілдері арасында қазақ тілін білу деңгейі төмендеп барады. Көбінесе неміс, француз немесе ағылшын тілдерінде сөйлейді. Жергілікті мәдениетке сіңіп кету процесі жүріп жатқанымен, соңғы кездері интернет пен әлеуметтік желілердің арқасында Қазақстанмен байланыс қайта күшейді. Еуропадағы қазақтар өздері тұратын елдерде Димаш Құдайбергеннің концерттерін ұйымдастыруға және ұлттық брендтерді (шоколад, қолөнер) насихаттауға зор үлес қосып келеді. 
  Мюнхендегі қазақ қоғамын (München Qazaq Qoghamy) бүгінде Әбдірахман Бирол мырза басқарады. Бұл - Германиядағы ең көне және белсенді ұйымдардың бірі. Құрамы - диаспора негізінен 1960-70 жылдары Түркиядан еңбек миграциясымен келген қазақтардан және олардың Германияда туып-өскен ұрпақтарынан тұрады. Соңғы жылдары олардың қатарына Қазақстаннан барған жас мамандар мен студенттер қосылды. Мюнхен және оның маңында (Бавария жерінде) шамамен 800 – 1 200 арасында этникалық қазақ отбасылары тұрады. Бұл шамамен 3 000 – 4 500 адам деген сөз. Қазақстан азаматтары (жаңа миграция) -  мұнда студенттерді, IT мамандарын, дәрігерлерді және консулдық қызметкерлерін қосқанда тағы 1 500 – 2 500 адам бар. Жиынтық саны - Мюнхен мен оған жақын елді мекендерде шамамен 5 000-нан 7 000-ға дейін қазақ тұрады деп есептеледі. Бұл Германиядағы ең ірі қазақ шоғырланған орталықтардың бір.
   Негізгі мақсаты - қазақ тілін, салт-дәстүрін және мәдениетін сақтау. Олар балаларға қазақ тілін үйрету, ұлттық мейрамдарды (Наурыз, Тәуелсіздік күні) атап өтумен айналысады. Мюнхенде жиі «Кіші Құрылтайлар» өтіп тұрады. Бұл жиындарға тек Германия емес, бүкіл Еуропа қазақтары жиналады.
   Қайым Кесижи ұйымның ақылдастар алқасының мүшесі ретінде жастарға жол көрсетіп, жұмыс бағытына қолдау көрсетіп отырады. Соның арқасында Мюнхендегі және Еуропаның басқа қалаларындағы қазақ жастары өз ана тілі мен тарихына деген мақтаныш сезімін жоғалтпады, олардың Қазақстанмен рухани байланысы үзілмеді.
   Тәуелсіздіктен кейін Қайым Кесижи Қазақстанға жиі келіп, елдегі саяси және мәдени өзгерістерді Батыс аудиториясына таныстырумен айналысып жүр. 

ЖАСТЫҚ ШАҚ КУӘСІ. ЛЮДВИГШТРАССЕ - ЕСТЕЛІКТЕР КӨШЕСІ

Жанна Клиент 28/12/23, [3/8/26 2:35 PM]
Мюнхеннің ең сәулетті көшелерінің бірі Людвигштрассе - Қайым аға үшін тек туристік нысан емес, әр тасы тарихтан сыр шертетін мекен. 
   Людвигштрассе (Ludwigstraße) - бұл жай ғана көше емес, Баварияның асқақтығы мен патшалық амбициясын көрсететін ашық аспан астындағы мұражай. Бұл көше - XIX ғасырдағы Мюнхеннің басты «подиумы». Патша Людвиг I бұл көшені салдырғанда: «Мен Мюнхенді немістер мақтанышпен атайтын, Германияны көрмеген адам Мюнхенді көрмесе, ештеңе көрмегендей болатын деңгейге жеткіземін», - деген екен. Патша Людвиг I Италияның қайта өрлеу дәуірінің сәулетіне ғашық болған. Сондықтан бұл көшедегі ғимараттар Флоренция мен Римнің па Palazzo-ларына өте ұқсас. Бұл көшеде тек университет пен мемлекеттік мекемелер ғана емес, Мюнхеннің интеллектуалды элитасы шоғырланған. Көшенің бір басында Фельдхеррнхалле (Генералдар залы), екінші басында Жеңіс қақпасы тұр. Бұл - Бавария армиясының рухы мен бейбітшілік мұратының тоғысуы. Мұнда Мюнхеннің басқа бөліктеріне тән «сыраханалық» шу жоқ, оның орнына академиялық сабырлық пен патшалық асқақтық басым.
«Людвигштрассе - Мюнхеннің интеллектуалды және мәдени келбеті. Мұнда әрбір ғимараттың өз айтары бар» - дейді Қаюм аға. Ол кісі Людвиг-Максимилиан университеті мен мемлекеттік кітапхананың маңайында тұрып, осы көше бойындағы ғимараттардың тарихын шежіредей таратады.

БІЛІМНІҢ АСҚАҚ САРАЙЫ

Мюнхендегі Бавария мемлекеттік кітапханасы (Bayerische Staatsbibliothek) - бұл жай ғана кітап қоймасы емес, әлемдегі ең маңызды мәдени қазыналардың бірі. Мұны білімнің асқақ сарайы десе де болғандай. Кітапхана ғимараты 1832-1843 жылдары италиян қайта өрлеу дәуірінің стилінде салынған. Кіреберістегі зәулім баспалдақтар - Мюнхендегі ең фотогенді орындардың бірі. Олар адамға білімнің шыңына көтеріліп бара жатқандай әсер береді.
Ғимараттың алдында төрт философ - Аристотель, Гиппократ, Гомер және Фукидидтің мүсіндері отыр. Олар білімнің төрт негізін (философия, медицина, поэзия, тарих) бейнелейді. Кітапхана қоры - 10 миллионнан астам кітап: Бұл - Еуропадағы ең ірі зерттеу кітапханаларының бірі. Мұнда 90 мыңнан астам көне қолжазба сақтаулы. Олардың ішінде атақты «Нибелунгтар жыры» (Nibelungenlied)  - неміс халқының басты эпосының түпнұсқасы сақталған көрінеді.
    «Кітап басу өнерінің алғашқы кезеңінен (1500 жылға дейін) қалған кітаптар саны бойынша бұл кітапхана әлемде бірінші орындардың бірін иеленеді.Кітапхана қорында әйгілі Гутенберг Библиясы сақталған. Бұл - әлемдегі алғашқы басылған кітаптардың бірі және оның құны өлшеусіз» - деп Қаюм аға әңгімесін жалғады. Кітапхана баспалдақтарына тұрып естелік фотоға түстік. Қаюм аға өзінің ұзақ уақытын осында өткізетінін,сүйікті орындарының бірі екенін еске алды. 

НОБЕЛЬ ЛАУРЕАТТАРЫНЫҢ МЕКЕНІ

Жанна Клиент 28/12/23, [3/8/26 2:35 PM]
Кітапханадан шыға сала, оған қарама-қарсы орналасқан Людвиг-Максимилиан университеті туралы баяндап берді. Неміс тілінен емтиханды сол университетте тапсырғанын, осы көше бойында жастық шағының кейбір сәттері өткенін еске алды.
    Өмірінде өшпес із қалдырған қаралы күнді де қайғыра есіне алды. Әбділқайым Кесижи үшін Мюнхен университетінің қабырғасындағы алғашқы тіл үйрену курстары тек білімнің басы емес, өмірін екіге бөлген үлкен сынақтың куәгері еді. Жаңа ел, бейтаныс орта және болашаққа деген үлкен үмітпен келген жас жігіттің көңілі асқақ болатын. Алайда, тағдырдың жазғаны басқаша болып шықты.
   Мюнхеннің суық та қатал көшелерімен алғашқы неміс тіліндегі сөздерді жаттап жүрген күндердің бірінде оған суық хабар жетті. Жат жерде жүрген жан үшін ең қорқыныштысы - алыстан келетін қаралы хабар. Анасының жол апатынан кенеттен қайтыс болғанын естігенде, айналасындағы дүниенің бәрі астан-кестен болып, Мюнхеннің зәулім ғимараттары үстіне құлағандай әсер қалдырды.
   Бұл хабар Әбділқайымның жүрегіне өшпес жара салды. Жанына ең жақын адамның - анасының соңғы демін сезіне алмай, жанында бола алмау азабы оның санасын торлады. Университет аудиторияларындағы шу мен неміс тілінің бейтаныс дыбыстары сол сәтте құлағына тек қаралы әуендей естіліп, көз алдында тек туған анасының мейірімді бейнесі мен сол соңғы сапардың сұмдық суреті тұрып алды.
  Мюнхен оған тек білім берген қала емес, ең алғашқы үлкен қайғыны арқалатқан, сағыныш пен өкініштің дәмін татырған қала болып жадында мәңгіге қалды. Сол бір қаралы күн оның өміріндегі ең ауыр белес ретінде тарихқа енді...
 «Людвиг-Максимилиан университеті (LMU) - бұл тек білім ордасы емес, Германияның рухы мен еркіндігінің символы» - деп жалғады аға әңгімесін. Ондағы «Ақ раушан» (White Rose) қарсылық қозғалысының тарихы туралы баяндады.   «Ақ раушан» - еркіндік символы. Бұл - университеттің ең драмалық әрі мақтанышты парағы. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде студенттер Ганс пен Софи Шолль бастаған топ нацистік режимге қарсы парақшалар таратқан. Топтың өзегі - Мюнхен университетінің студенттері мен бір профессоры болды: Ганс Шолль және оның қарындасы Софи Шолль (қозғалыстың символына айналған тұлға), Кристоф Пробст, Александр Шморель (шығу тегі орыс, православие дінін ұстанған), Вилли Граф, Профессор Курт Хубер.  «Ақ раушан» мүшелері қару алып соғысқан жоқ. Олардың басты қаруы - сөз бен шындық болды. Олар 1942 жылдың маусымы мен 1943 жылдың ақпаны аралығында 6 түрлі үнпарақ (листовка) дайындап, таратты. Бұл үнпарақтарда олар Гитлердің қылмыстарын әшкерелеп, неміс халқын «пассивті қарсылыққа» және нацизмді құлатуға шақырды. Олар өз мәтіндерінде Гете, Шиллер, Аристотель сияқты ұлы ойшылдардан дәйексөз келтіріп, жоғары интеллектуалды деңгейде жазған. 1943 жылғы 18 ақпанда Софи мен Ганс Шолль Людвиг-Максимилиан университетінің бас ғимаратының (дәл Людвигштрассе бойындағы) жоғарғы қабатынан үнпарақтарды ішкі аулаға шашып жатқан жерінде университет күзетшісінің қолына түседі. Оларды Гестапо тұтқындап, небәрі 4 күннен кейін «халық соты» өлім жазасына кеседі. Софи Шолльдың соңғы сөзі: «Күн шуақты әдемі күн еді, ал маған кету керек... Бірақ біздің ісіміз арқылы мыңдаған адам оянса, менің өлімімнің не маңызы бар?»  деген болды. Олар гильотина арқылы өлім жазасына кесілді. Университеттің бас ғимаратының алдындағы тас төсемге (брусчатка) шашылып жатқан парақшалар бейнесіндегі ерекше ескерткіш - сол ержүрек жастардың таратқан қағаздарын мәңгілікке есте қалдыру нышаны. Университет бас ғимаратының алдындағы алаң - Шолль ағайындылары алаңы деп аталады.»
   Людвигштрассе бойындағы университет алдында шашылып жатқан үнпарақтар ескерткішіне қарап тұрып, Қайым ағаның әңгімесін тыңдау - екі түрлі дәуірдегі, бірақ мақсаты бір «еркіндік жолындағы күресті» сезіну еді. Бір кездері Шолль ағайындылары шындық үшін жанын берсе, кейін Қайым Кесижилер сол шындықты эфир толқынында тірі сақтады.

Жанна Клиент 28/12/23, [3/8/26 2:35 PM]
Бұл көшеде Софи Шолль неміс халқын құлдықтан ояту үшін жанын қиса, арада бірнеше онжылдық өткенде Қайым Кесижи мен оның әріптестері дәл осы Мюнхенде «Азаттық» радиосы арқылы қазақ халқына бостандық рухын жеткізіп отырды. Бірі - ішкі қарсылық 
+(немістердің нацизмге қарсы), екіншісі - сыртқы қарсылық (қазақтардың тоталитаризмге қарсы).
  Еуропаның интеллектуалды алтын бесігі саналатын - университет 1472 жылы негізі қаланған, ал Мюнхенге 1826 жылы Людвиг I патшаның бұйрығымен көшірілген. Бұл университетпен 43 Нобель сыйлығының лауреаты байланысты! Олардың арасында физиканың атасы Макс Планк, Вернер Гейзенберг және рентген сәулелерін ашқан Вильгельм Ренгтен бар. Мұндағы дәліздермен жүргенде, әлемді өзгерткен генийлердің ізімен жүргендей боласыз.

ЛЮДВИГШТРАССЕНІ  ЖАҚСЫ КӨРГЕН  ЕКІ АРУ ТУРАЛЫ

    Мюнхен тарихындағы екі есім - екі түрлі тағдыр. Лола Монтес пен Императрица Сисси. Бірі - қамшымен әлемді бағындырғысы келді, екіншісі - сұлулығымен әлемнен тығылғысы келді. Егер сіз Мюнхендегі Нимфенбург сарайына барсаңыз, екеуінің де портретін көресіз. Біріне қарап - батылдықты, екіншісіне қарап - нәзіктікті үйренесіз. Сисси мен Лола екеуі де Мюнхеннің Людвигштрассе көшесін жақсы көрген. Сисси сонда туылса, Лола сол көшедегі сарайда патшаны күтіп отыратын. Дәл осы көшемен жүріп өтсеңіз, екі арудың да көлеңкесін сезгендей боласыз.
    Екеуі де Баварияның еркін рухын бойына сіңірген. Екеуі де атқа мінуді, саяхатты және ережелерді бұзуды жақсы көрді. Лола махаббатты билік үшін пайдаланса, Сисси махаббаттан (күйеуінен және міндеттерінен) қашып өтті. Лола кедейлікте, бірақ еркін өліп, тарихта «бұзық қыз» болып қалды. Сисси байлықта, бірақ іштей өліп, тарихта «мұңды перизат» болып қалды. 
    Мюнхен - өз кейіпкерлерін ұмытпаған қала.  Людвигштрассемен жүріп келе жатып, Сисси көйлегінің сыбдыры мен Лола Монтестің өкшесінің тықылын естігендей боласыз. Екі әйел, екі түрлі жол: бірі тәжден қашты, екіншісі тәж үшін күресті.
   Бұл - сұлулықтың күш екенін, ал мінездің тағдыр екенін еске салады. Мюнхен - бұл тек сыра мен көлік емес, бұл махаббат, жалғыздық және мәңгілік әйел заты туралы тірі роман.

СИССИ - МЮНХЕННІҢ ЕРКЕ СҰЛУЫ

   Людвигштрассе бойымен жүріп келе жатып, 13-ші үйге тоқтамай өте алмайсың.  Дәл осы жерде бір кездері әлемнің ең сұлу әйелі, аңызға айналған императрица Сисси дүниеге келген. Оның тарихын да Қаюм аға қызықты етіп баяндап берді.
  Ол Мюнхеннің ерке қызы еді, бірақ тағдыр оны Венаның алтын торына - император сарайына алып кетті. Оның өмірі махаббат пен трагедияға, еркіндік пен шектеулерге толы болды. Бүгін бұл жерде ол тұрған сарай сақталмаса да, қабырғадағы шағын ескерткіш белгі Сиссидің рухын еске салып тұрғандай. 
   Атақты Элизабет Баварская, бүкіл әлемге Сисси (Sisi) есімімен танымал Австрия императрицасы. Ол 1837 жылы 24 желтоқсанда Мюнхендегі Людвигштрассе, 13 мекенжайында орналасқан Герцог Макс сарайында дүниеге келген.
    Элизабет патша сарайының қатаң ережелерінен гөрі Баварияның таулары мен табиғатын жақсы көрген еркін рухты қыз болған. Оның әкесі, герцог Максимилиан, өте ерекше адам еді: ол сарай этикетін ұнатпай, цирк артистерімен араласып, тіпті цитрада (музыкалық аспап) ойнағанды ұнатқан. Сисси де осы еркіндікті жанымен сүйді. Өкінішке қарай, ол дүниеге келген зәулім сарай 1937 жылы бұзылып, орнына Бавария мемлекеттік банкінің ғимараты салынған. Бірақ Людвигштрассе бойындағы осы ғимараттың қабырғасында ескерткіш тақта (белгі) орнатылған. Онда: «Бұл жерде Австрия императрицасы Элизабет дүниеге келген» деген жазу бар.
  Сисси өз заманының ең сұлу әйелі саналды. Оның еденге дейін жететін қою шаштары мен өте жіңішке белі (40-45 см!) аңызға айналған. Ол сұлулығын сақтау үшін күн сайын бірнеше сағат спортпен айналысып, ерекше диеталар ұстаған.

КОРОЛЬДІКТІ ҚҰЛАТҚАН МАХАББАТ

Жанна Клиент 28/12/23, [3/8/26 2:35 PM]
Людвиг І мен Лола Монтестің хикаясы - тіпті ең дана патшалардың да сезім алдында әлсіз екенінің дәлелі.
   Мюнхеннің зәулім келбетін жасаған 'құрылысшы-патша' бір бишінің махаббаты үшін тәжін құрбан етті. Бүгін Мюнхен көшелерімен жүргенде, осы патшалық тыныштықтың артында бір кездері Лоланы қууды талап еткен ашулы топтың айғайы жатқанын елестету қиын.
 Патша кетсе де, Лоланың бейнесі әлі де Нимфенбург сарайындағы 'Сұлулар галереясында' ілулі тұр.
 Бавария королі Людвиг І мен биші Лола Монтестің махаббат хикаясы - бұл нағыз тарихи драма. 60 жастағы патшаның 25 жастағы аруға деген құштарлығы оны тақтан айырды.
1846 жылы Мюнхенге тегі ирландиялық, бірақ өзін «испандық» деп таныстырған Лола Монтес гастрольге келеді. Сарай театры оған өнер көрсетуге рұқсат бермегенде, ол тікелей патшаның бөлмесіне басып кіреді. Людвиг оның сұлулығы мен өжеттігіне бірден ғашық болады. Аңыз бойынша, патша оның мүсінінің мінсіздігіне күмән келтіргенде, Лола корсетін пышақпен тіліп жіберіп, өзінің шынайы сұлулығын дәлелдеген деседі.
Лола жай ғана көңілдес емес, мемлекетті басқарушыға айналды. Людвиг оған қазынадан орасан зор қаражат жұмсап, сәулетті сарай салып берді және «Графиня Ландсфельд» титулын сыйлады.
   Халықтың ашуы: Мюнхендіктер Лоланы жек көрді. Ол ел алдында сигара шегіп, үлкен итпен серуендейтін және өзіне иіліп сәлем бермегендерді қамшымен осып жіберетін.
Шешуші сәт Людвиг-Максимилиан университетінің (LMU) студенттері Лолаға қарсы шыққанда келді. Людвиг І өміріндегі ең үлкен қателікті жасады: ол университетті жауып, барлық студентті қаладан қуып жіберуге бұйрық берді. Бұл бүкіл халықтың көтерілісіне ұласты.
   1848 жылғы революция кезінде Людвигке таңдау жасау керек болды: тақ па, әлде Лола ма? Ол сүйіктісін елден қуғанымен, кеш еді. Халықтың сенімінен айырылған Людвиг І тақтан өз еркімен бас тартып, билікті ұлы Максимилиан ІІ-ге берді.
   Лола Мюнхеннен қуылған соң Америкаға кетіп, онда да үлкен жұлдызға айналды. Өмірінің соңында Лола «The Arts of Beauty» атты кітап жазды. Бұл - әлемдегі ең алғашқы сұлулық бойынша нұсқаулықтардың бірі. Онда ол әйелдерге қалай бояну керек, қалай дұрыс тамақтану керек екенін жазды. Кеңесі: «Нағыз сұлулық — бұл беттегі бояу емес, ол — ішкі еркіндік пен денсаулық». Ол тіпті сол заманда «артық салмақтан арылу» туралы кеңестер берген алғашқы әйелдердің бірі болды.
Людвиг I тақтан кетсе де, Лолаға деген махаббатын жүрегінен өшіре алмады. Ал Людвиг өмірінің соңына дейін оны ұмыта алмай, оған хаттар жазып өткен. Ол Нимфенбург сарайындағы «Сұлулар галереясына» Лоланың портретін ілдірді. Бавария халқы бұл портретті көру үшін сарайға келгенде, Лоланың суретіне түкіріп немесе балағаттап кететін болған. Бірақ Людвиг: «Ол бәрібір менің галереямдағы ең сұлу әйел болып қалады», — деп оны ешқашан алғызбады. Бүгінде бұл портрет - Мюнхендегі ең көп суретке түсетін жәдігер.

КЛАССИКАЛЫҚ СҰЛУЛЫҚТЫҢ ЭТАЛОНЫ – ОДЕОНСПЛАЦ

    Көшені бойлай жүріп Одеонсплацқа келдік. Бұл алаң - классикалық сұлулықтың эталоны. Мұндағы Фельдхеррнхалле  - Флоренциядағы әйгілі Лоджия Ланцидің көшірмесі. Оның қасындағы сары түсті, асқақ Театинеркирхе шіркеуі италиян бароккосының ең үздік үлгісі болып саналады. Одеонсплац - жеңіс пен трагедияның куәгері. Бұл тек әдемі архитектура ғана емес, бұл Мюнхеннің тағдырын шешкен оқиғалардың орны. Алаңның басты нысандары: Генералдар залы - Бавария армиясының даңқына арналған. Бірақ тарихта ол 1923 жылғы «Сыра бүлігінің» (Пивной путч) аяқталған жері ретінде де қалды. Бұл оқиға бүкіл әлем тарихын өзгертті.
Резиденция  - Бавария билеушілері Виттельсбахтардың сарай кешені дәл осы жерден басталады. Резиденцияның Одеонсплацқа қарайтын есігінде 4 қола арыстан тұр. Егер сіз сол маңнан өтсеңіз, бақытты болу үшін арыстанның қалқанындағы бет-бейненің мұрнын ұстау керексіз.

БАҚЫТТЫ БОЛУ ҮШІН АРЫСТАННЫҢ ҚАЛҚАНЫНДАҒЫ БЕТ-БЕЙНЕНІҢ МҰРНЫН ҰСТА

Жанна Клиент 28/12/23, [3/8/26 2:35 PM]
Қола арыстандарға қатысты аңыз өте қызықты әрі Мюнхеннің «студенттік» рухымен тығыз байланысты. Олардың әрқайсысы қолында қалқан ұстап тұр, ал сол қалқандардың төменгі жағында адамның бет-бейнесі бейнеленген. Аңыз қалай басталды?
Ертеде бір студент Людвиг I патшаның саясатына немесе оның көңілдесі Лола Монтеске қатысты сын айтып, қабырғаға жазба қалдырған деседі. Патша бұған қатты ашуланып, студентті жазалауды бұйырады. Алайда, студент қашып бара жатып, осы арыстандардың бірінің мұрнын ұстап, «Маған көмектес!» деп іштей тілек тілейді. Көп ұзамай патша оның батылдығына тәнті болып, жазасын кешіріп қана қоймай, оқуына стипендия тағайындаған екен.
   Сол уақыттан бері мюнхендіктер мен туристер арасында мынадай наным қалыптасқан: Егер сіз арыстанның қалқанындағы беттің (көбіне кішкентай адам бейнесінің) мұрнын сипасаңыз, жақын арада байлыққа кенелесіз немесе жолыңыз болады.Мюнхен университетінің студенттері емтихан алдында міндетті түрде осы жерге келіп, төрт арыстанның мұрнын кезекпен сипап шығады. Бұл - емтиханнан «бестік» алудың кепілі деп есептеледі.
    Арыстандардың мұрны көптеген қолдардың тиюінен әбден тозып, алтындай жарқырап тұр. Қала билігі оларды жиі тазалап тұрса да, халықтың ықыласынан кейін мұрындары бірнеше күнде қайтадан «алтынға» айналады.
   Одеонсплац - Мюнхеннің рухы сезілетін, салтанат пен сабырлықтың символы. 

АСЫҚПАЙ КОФЕ ІШУ - НАҒЫЗ БАВАРЛЫҚ «DOLCE VITA»

   Күн ашық кездері мұндағы кафелерде отырып, асықпай кофе ішу - нағыз баварлық «dolce vita». Мұнда тарихтың тереңдігі мен қазіргі сәттің әдемілігі тоғысқан. 
   Біз серуендеген күн - қыс мезгілі, ақпан айы болса да, күн ашық еді. Әбділқайым аға әңгімесін кафелердің біріндегі орындықтарға жайғаса отырып жалғастырды. Әңгіме ауаны неміс сәулетінен қазақ тағдырына ауғанда, Қайым ағаның жанарынан сағыныш оты байқалды. Мюнхендегі «Азаттық» радиосында бірге иық тіресіп жұмыс істеген әріптестерін еске алды. Дәл біз отырған орындықтарда олармен бірге отырып сырласқан, мүңдасқан сәттерін еске алды.
  Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Еуропада қалып қойған қазақ легионерлерінің тағдыры, олардың елге деген аңсары мен «Азаттық» арқылы жеткен үміт оты Қайым ағаның әңгімесінде қайта жаңғырды. Олардан қазақы болмысты, кішінің үлкенге құрметін, үлкеннің кішіге ізетін,, әдет-ғұрыпты, қазақы рухты бойына сіңіргенін айтады.

SIEGESTOR (ЖЕҢІС ҚАҚПАСЫ) - ҚАЛА АЙБЫНЫ

    Людвигштрассе көшесінің соңғы нүктесі Siegestor (Жеңіс қақпасы)  болып табылады. Бұл - Мюнхендегі жеңіс пен қаланың айбынын білдіретін басты нысанның бірі. Бұл қақпаны Людвиг I патша Римдегі Константин аркасына ұқсатып салғызған. Бастапқыда бавариялық әскердің ерлігіне арналған. Бірақ Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қақпа қатты қирап, оны қалпына келтіргенде мағынасы өзгерді. Қақпаның артқы жағында (қалаға қараған бетінде) өте маңызды сөздер жазылған: «Dem Sieg geweiht, vom Krieg zerstört, zum Frieden mahnend» - «Жеңіске арналған, соғыспен қиратылған, бейбітшілікке үндеу». Бұл - Мюнхеннің өткеннен алған басты сабағы. Қақпаның төбесінде төрт арыстан жегілген арбада Баварияның жеңіс құдайы тұр (Римдегідей аттар емес, дәл арыстандар, себебі арыстан - Бавария символы). Мюнхен - тек тарих қана емес, ол - тарихтан сабақ ала білген қала! 
     
МЮНХЕН - «МОНАХТАР МЕКЕНІ»

Жанна Клиент 28/12/23, [3/8/26 2:35 PM]
Қаланың аты көне неміс тіліндегі «Munichen» сөзінен шыққан, ол «монахтардың қасында» деген мағынаны білдіреді. VIII ғасырда қазіргі қала орнында Бенедикт орденінің монахтары тұратын шағын монастырь болған. 1158 жылы Бавария герцогы Генрих Арыстан осы жерде қала негізін қалағанда, оған «Монахтар қаласы» деген ат берілген. Қаланың ресми елтаңбасына қарасаңыз, қара шапан киген, қолына Киелі кітап ұстаған кішкентай баланы көресіз. Бастапқыда елтаңбада сақалды, ересек монах бейнеленген болатын. Бірақ XVI-XIX ғасырлар аралығында суретшілер оны біртіндеп жас, сүйкімді балаға айналдырып жіберді.
   Бүгінде  бұл бала - Мюнхеннің басты бойтұмары. Оны сыра бөшкелерінде, кәдесыйларда және мерекелік шерулерде көруге болады. Октоберфесттің ашылуында ат үстіндегі тірі «Мюнхен баласы» (әдетте салт атты қыз бала) шеруді бастап жүреді.
  Мюнхеннің атында да, затында да монахтардың ізі бар. Орта ғасырлық монастырьдан басталған қала бүгінде әлемдік мегаполиске айналса да, өз елтаңбасындағы Мюнхен баласын  ерекше қастерлейді. Бұл кішкентай монах - қаланың қонақжайлылығы мен мейірімінің символы. Оны Мюнхеннің әр бұрышынан - Ратуша мұнарасынан бастап, сыра кружкаларына дейін кездестіресіз. Мюнхен - тарихын балаша мәпелеп, монахтай сабырмен сақтай білген қала! 

ЕУРОПАДА САҚТАЛҒАН ҚАЗАҚ РУХЫ

   Қайым Кесижидің Мюнхендегі үйі - Еуропадағы қазақтың қара шаңырағы іспетті. Барған қазаққа есігі әрқашан ашық, дастарқаны жаюлы. Оның үйін «Кіші Қазақстан» деп атауы тегін емес. Мұнда қазақтың иісі аңқып, ұлттық құндылықтар Баварияның төрінде асқақтап тұр. Ол кісі мен жары Фатма ханымның қонақжайлылығы - Еуропа қазақтарының бойындағы тектіліктің көрінісі.
     Сонымен қатар, бұл  шаңырақты - ұлттық тәрбиенің үлкен мектебі деуге болады. Ағаның артында ерген үш қызы да бүгінде ұлтын сүйген жандар болып өсті. Баварияның неміс тілді ортасында өссе де, үш қызының бойында қазақтың иісі аңқып тұрғаны - Қайым аға мен Фатма ханымның қажырлы еңбегінің жемісі.
Қайым аға қыздарын Қазақстанға жиі әкеліп: «Сендердің түп-тамырларың осы жер, атамекеніміз - Қазақстан!» деп саналарына құйып өсірді. Бұл жай ғана айтылған сөз емес, бұл - жат елде жүрген ұрпақтың тамырынан ажырап қалмауы үшін жасалған ұлы қорған еді.
  Қайым ағаның үлкен қызы Өзгежанның есімі бүгінде ғылыми ортада таныла бастады. Ол Ирландиядағы University College Dublin (UCD) және Германияның жетекші университеттерінде білім алған.Оның докторлық зерттеулері мен мақалалары халықаралық ғылыми басылымдарда жарық көріп жүр.Ол тек қазақ тілінде ғана емес, ағылшын, неміс және түрік тілдерінде еркін сөйлеп, жазады. Бұл оған қазақ тарихын әлемдік аудиторияға танытуға үлкен мүмкіндік береді. Әкесінің жолын қуып, қазақ тарихына, соның ішінде Алашорда қайраткерлерінің мұрасына ден қоюы - тектіліктің нышаны. Өзгежан Алаш қайраткерлерінің идеяларын батыстық академиялық деңгейде талдап жүрген санаулы ғалымдардың бірі. Ол Алашордашылардың еңбектерін тек тарих ретінде емес, бүгінгі Қазақстанның мемлекеттілік негізі ретінде қарастырады. Өзгежанның Алаш арыстары туралы ғылыми жұмыс жазып жүруі, Еуропа архивтеріндегі тың деректерді қопаруы - шетелдегі қазақ ғылымына қосылған үлкен үлес. Оның зерттеулеріндегі басты тақырып — ұлттық бірегейлік (identity). Ол Еуропадағы қазақтардың қалай қалыптасқанын, олардың мәдениеті мен тілін сақтау тетіктерін ғылыми негізде зерделейді. Өзгежан әкесі Қайым Кесижи сияқты Қазақстанды тек ата-бабасының туған жері емес, өзінің рухани отаны деп біледі. Ол елге келген сайын архивтерде жұмыс істеп, жергілікті ғалымдармен тәжірибе алмасады. Оның Алаш арыстары туралы зерттеулері - Еуропадан Қазақстанға созылған рухани алтын көпірдің тағы бір тірегі іспетті.
  Сонымен қатар, Өзгежанның бойындағы ақындық қасиет - ол кісінің нәзік жаны мен ұлтына деген сағынышының жыр болып өрілуі. Ақын қыздың жырларында атамекенге деген аңсар мен әкенің ақ тілеуі менмұндалап тұрады. Оның жырларында Еуропадағы қазақ қызының ішкі толғанысы, атамекенге деген сағынышы мен ата-баба аманатына деген адалдығы аңғарылады. Ол өз шығармашылығы арқылы батыстық прагматизм мен шығыстық лириканы ұштастыра білген.

Жанна Клиент 28/12/23, [3/8/26 2:35 PM]
Сонымен қатар, Өзгежан жолдасы Аят екеуі Берлинде Қазақ жастар орталығының жұмысын жүргізеді. Жастар арасында көптеген іс-шаралардың үйытқысы болып жүр.
  Екінші қызы Мерве де өз ұлтын мақтанышпен паш етіп жүрген жан. Бүгінде биология саласында  докторант. Ол мектепте, университетте сәті түссе Қазақстанды таныстырумен айналысады.
  Кенже қызы – Шолпан, мектеп оқып жүрген кезден бастап Қазақстанға 1-2 айға келіп, қазақ тілін үйреніп алған. Бүгінде бірнеше жоғары оқу орнының дипломын алып, оқуын әрі қарай жалғастыруда. Қазақ қоғамындағы ұйымдастыру жұмыстарының бел ортасында Мерве мен Шолпан жүреді.
    Осылайша, Қайым аға өз ұрпағына ұлтын ұлықтауды бойларына сіңіре отырып, айналасына үлгі-өнеге көрсетіп отыр. Енді жиендеріне де қазақ тілін үйретіп, жүрегіне «Қазақстан» деген ұлы ұғымды егіп келеді.

ҚОРЫТЫНДЫ ОЙ

   Людвигштрассе бойымен Қайым ағамен қатар жүріп келе жатып, мен оның тек өткенді ғана емес, болашақты да ойлайтынын түсіндім. Ол - Мюнхендегі соңғы могикан емес, ол - екі дүниені, екі мәдениетті жалғап тұрған алтын көпір іспетті.
   Оның әрбір сөзінен кешегі «Азаттық» радиосының жаңғырығы емес, ертеңгі ұрпақтың абыройы естіліп тұрғандай. Қайым ағаның бойындағы қазақы мінез бен еуропалық зиялылық - бұл тек сағыныштан туған дүние емес, бұл - жаһандану дәуірінде өз болмысын жоғалтпаудың тірі үлгісі. Ол Мюнхеннің суық көшелерінде жүріп, жылылықты өз ішінен, өз тарихынан таба білген жан.
     Қайым аға сияқты тұлғалар барда, Мюнхендегі қазақ рухы сөнбек емес. Ол - тарихтың соңғы тұяғы емес, керісінше, жат жерде жүрсе де, тамырын тереңге жайып, жас буынға жөн сілтеп отырған рухани шамшырақ. Людвигштрассенің сәулетті ғимараттары оның асқақ тұлғасының жанында жай ғана декорация болып қалғандай. Біз бұл жолмен жай ғана келе жатқан жоқпыз, біз өткеннің өнегесін арқалап, болашақтың бағытын айқындап келеміз.
(Жалғасы бар).
Жаңыл Әпетова, 
Алматы - Мюнхен - Алматы