اقپان ايىندا باۆارييا استاناسى ميۋنحەننىڭ قاق ورتاسىنداعى ايگىلى ليۋدۆيگشتراسسە بويىمەن كەلە جاتىپ, وتكەن عاسىردىڭ اقپاراتتىق مايدانىنىڭ تىرى كۋاگەرى, «ازاتتىق» راديوسىنىڭ ارداگەرى, ەۋروپا قازاق قوعامدارى فەدەراتسيياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ابدىلقايىم بىرعازىۇلى كەسيجيمەن ومىر سۇرىپ جاتقان ورتاسى, وتكەنى مەن بۇگىنى جايلى سۇحباتتاسۋدىڭ ساتى تۇستى. بۇل - تەك سەرۋەن ەمەس, بۇل - تاريحتىڭ تەرەڭ قاتپارلارىنا ساياحات ەدى.

ميۋنحەندەگى قازاق رۋحىنىڭ شامشىراعى: قايىم كەسيجي

  ابدىلقايىم بىرعازىۇلى كەسيجيدىڭ ومىرى - تۇتاس بىر داۋىردىڭ شەجىرەسى. گيمالاي اسقان قاسىرەتتى كوشتىڭ ۇرپاعى بولىپ تۋىپ, ميۋنحەن تورىندە قازاقتىڭ ەركىن داۋىسىن الەمگە تانىتقان ول - ناعىز تاعدىر يەسى.     وتكەن عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ميۋنحەن قالاسى قازاق بالاسى ۇشىن ەركىندىكتىڭ سيمۆولىنا اينالدى. مۇنداعى «ازاتتىق» راديوسىنىڭ قازاق بولىمى ۇلتتىق رۋحتىڭ سوڭعى بەكىنىسىندەي قىزمەت ەتتى. سول تاريحي كەزەڭنىڭ تىكەلەي كۋاگەرى, بەلگىلى قوعام قايراتكەرى ابدىلقايىم بىرعازىۇلى (ابدۋلكاييۋم كەسيجي) وز ەستەلىكتەرىندە راديونىڭ ىشكى تىنىسى مەن تۇلعالار بەينەسىن جاڭعىرتادى.
     بارى 1979 جىلدىڭ ناۋرىزىندا باستالدى. سول كەزدەگى ستامبۋل ۋنيۆەرسيتەتى جۋرناليستيكا فاكۋلьتەتىنىڭ سوڭعى كۋرس ستۋدەنتى ابدىلقايىم بىرعازىۇلى ميۋنحەنگە اتباسىن تىرەيدى. ەكى اپتالىق ينتەرۆьيۋ مەن كاسىبي سىننان سۇرىنبەي وتەدى. جاس مامان 1980 جىلدىڭ 9 قاڭتارىندا رەسمي تۇردە جۇمىسقا ورنالاسادى. ابدىلقايىم بىرعازىۇلىن جۇمىسقا شاقىرعان دا, العاشقى جەتەكشىسى بولعان دا جاكەن باپىش بولدى. 
    «ول «ازاتتىق» راديوسى قازاق بولىمىنىڭ سول كەزدەگى باستىعى بولاتىن. ول  قازاق رەداكتسيياسىنىڭ قالىپتاسۋىنا, ونىڭ جەكە شاڭىراق رەتىندە بولىنىپ شىعۋىنا زور ەڭبەك سىڭىرگەن تاريحي تۇلعا, جۋرناليست جانە باسشى. ول كىسى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە تۇتقىنعا تۇسكەن سوۆەت اسكەرلەرىنىڭ بىرى, قىزىدوردا وبلىسى, قارماقشى اۋدانىنىڭ تۋماسى.«ازاتتىق» راديوسىنىڭ قازاق بولىمىن (Kazakh Service) 1975 جىلدان 1987 جىلدىڭ اياعىنا دەيىن باسقاردى. جاكەن باپىشتىڭ باسشىلىعى تۇسىندا «ازاتتىق» راديوسى تەك ساياسي جاڭالىقتار ەمەس, سونىمەن قاتار, الاش ارىستارىنىڭ مۇراسىن, قازاق تاريحىنىڭ اقتاڭداق بەتتەرىن, شەتەلدەگى قازاق دياسپوراسىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن تۇراقتى تۇردە ناسيحاتتايتىن دەڭگەيگە جەتتى» - دەپ العاشقى ۇستازىن ەسكە الدى ابدىلقايىم بىرعازىۇلى.
  1988 جىلدان باستاپ بولىم تىزگىنىن حاسەن ورالتاي قولعا الدى. ابدىلقايىم بىرعازىۇلى حاسەن اعاسىن «ىسكەر, وتتى, تىكە سويلەيتىن ور مىنەزدى جان» رەتىندە سۋرەتتەدى.
   «حاسەن اعاي, «ازاتتىق» راديوسى قازاق بولىمىنە 1988 جىلدىڭ اقپان ايىنان باستاپ, باستىق بولىپ تاعايىندالدى. 1968 جىلدان باستاپ ازاتتىق راديوسىندا جۇمىس ىستەگەن حاسەن اعاي وتە ىسكەر ادام بولاتىن. جۇمىسقا وراي ول كىسىنىڭ ۇلگى تۇتارلىق جاقتارى كوپ بولدى. ول ماعجانشىل, تۇرىكشىل, قازاقشىل جانە ۇلتشىل ادام ەدى. بۇل جاعىنان ەكەۋمىزدىڭ كوزقاراس, پىكىرلەرىمىز بىر ارناعا توعىساتىن. ەكەۋمىز يدەيالاس ەدىك. ول كىسى ايتار سوزىن ايامايتىن, تىكە سويلەيتىن, قىزبالاۋ, ور مىنەزدى كىسى بولاتىن. ول جاعىنان مىنەزىمىز دە ۇقساس تۇستار كوپ بولاتىن. مىنەزىمىز ۇقساس بولعان سوڭ, كەيدە قىزۋ پىكىر تالاستىرىپ, رەنجىسىپ تە قالاتىنبىز. بىراق ماعجاننىڭ رۋحى مەن قازاقشىلىق مۇددەسى بىزدى قايتا تابىستىرىپ جىبەرەتىن مەن ول كىسىنىڭ كوپتەگەن قاسيەتتەرىن ۇلگى تۇتىپ سىيلايتىنمىن. حاسەن اعاي دا مەنى “ماعجان جولىن ۇستانعان” تۇرىكشىل, قازاقشىل» دەپ جاقسى كورەتىن, قادىرلەيتىن», – دەيدى كەيىپكەرىمىز.
    حاسەن ورالتايدىڭ 1960 جىلدارى تۇركييادا ماعجان جۇماباەۆ تۋرالى العاشقى كىتاپتاردىڭ بىرىن شىعارۋى – سول كەزدەگى دياسپورا جاستارى ۇشىن ناعىز رۋحاني توڭكەرىس بولعانى انىق.
  1995 جىلى «ازاتتىق» راديوسىنىڭ شتاب-پاتەرى ۆاتسلاۆ گاۆەلدىڭ شاقىرۋىمەن ميۋنحەننەن پراگاعا (چەحييا) كوشتى. بۇل جاڭا كەزەڭنىڭ باستالۋى بولدى: جۋرناليستەر قازاقستاننىڭ ىشىندە رەسمي بيۋرولار اشۋعا مۇمكىندىك الدى. بۇل  راديو تاريحىنداعى ۇلكەن بەتبۇرىس ەدى. سول تۇستا حاسەن ورالتاي ديرەكتورلىق قىزمەتتە بولسا, ابدىلقايىم بىرعازىۇلى ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى مىندەتىن ۋاقىتشا اتقارۋشى (acting director) جانە جاۋاپتى رەداكتورلىق جاۋاپكەرشىلىكتى ارقالادى. ورالتايدىڭ ساياسي قايسارلىعى مەن كەسيجيدىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى ۇيلەسىم تاۋىپ, راديونى جاڭا دەڭگەيگە شىعاردى.

«تاپ سول كەزدە حاسەن ورالتاي ميۋنحەندەگى ازاتتىق راديوسى قازاق بولىمىنىڭ ديرەكتورى بولاتىن. مەن ول كەزدە ازاتتىق راديوسى قازاق بولىمى ديرەكتورىنىڭ ۋاقىتشا ورىنباسارى (acting director) جانە جاۋاپتى رەداكتور (supervising editor) قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن بولاتىنمىن. قازاق بولىمى ديرەكتورىنىڭ تۇراقتى ورىنباسارى باسقا كىسى ەدى. ايتپاقشى مەن راديو حابارلارىندا, ياعني ميكروفون الدىندا تۇرىكشە فاميلييامنىڭ ورنىنا قازاقشا, اتام بىرعازىنىڭ اتىن قولداناتىنمىن», -دەپ ەسكە الدى ابدىلقايىم كەسيجي.
   كەيىپكەرىمىز ەفيردە تۇرىكشە «كەسيجي» فاميليياسىن ەمەس, وزىنىڭ اتاسىنىڭ اتىمەن ابدىلقايىم بىرعازىۇلى دەپ سويلەيتىنىن ەسكە الدى. بۇل ونىڭ تەگىنە دەگەن قۇرمەتى مەن ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋعا دەگەن تالپىنىسىنىڭ كورىنىسى ەدى.
    ابدىلقايىم كەسيجي راديودا تەك ديكتور ەمەس, ساياسي شولۋشى جانە رەداكتور رەتىندە تانىلدى. ونىڭ جۇمىس ىستەگەن ۋاقىتى ەڭ جاۋاپتى كەزەڭدەرگە تۇس كەلدى: 1980-جىلداردىڭ سوڭى مەن 1991 جىلعى تاۋەلسىزدىك جارييالانعان ساتتەردە ول تىكەلەي ەفيردە حابارلار جۇرگىزدى. ول - كەڭەستىك يدەولوگييادان ادا, باتىستىق ستاندارتتارعا نەگىزدەلگەن قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ قارلىعاشتارىنىڭ بىرى بولدى. ول اقپاراتتى بىرجاقتى ەمەس, جان-جاقتى تالداپ جەتكىزۋدىڭ حالىقارالىق مەكتەبىن قازاق تىلىندە سويلەتتى. قازاقستان بيلىگى مەن وپپوزيتسيياسى, باتىس ساياساتكەرلەرى مەن قاراپايىم حالىق اراسىنداعى تەڭگەرىمدى ۇستاي بىلگەن كاسىبي مامان رەتىندە تانىلدى. ونىڭ باستى ەرەكشەلىگى: ول تەك ديكتور ەمەس, اناليتيك بولدى. كسرو ىدىراپ, قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان الماعايىپ زاماندا باتىس پەن شىعىستىڭ ساياسي احۋالىن تەرەڭ تۇسىنىپ, ونى قازاق تىلىندە ساۋاتتى جەتكىزە بىلدى.
  «ازاتتىق» راديوسى ارقىلى ول كوپتەگەن ساياسي-قوعامدىق تەرميندەردىڭ قازاقشا بالامالارىن قالىپتاستىرۋعا ۇلەس قوستى. ول تۇركييا قازاقتارىنىڭ كونە سوزدەرىن, ميۋنحەندەگى ەميگراتسييانىڭ ساياسي لەكسيكاسىن جانە قازاقستانداعى زاماناۋي تىلدى شەبەر ۇشتاستىردى. ونىڭ ەفيردەگى سوز ساپتاۋى بۇگىنگى ديكتورلار مەن جۋرناليستەر ۇشىن ناعىز «كلاسسيكالىق ۇلگى» بولىپ تابىلادى.
    بۇگىن, قازاقستان وز تاۋەلسىزدىگىنىڭ جاڭا بەلەستەرىندە تۇرعاندا, قايىم كەسيجيدىڭ تۇلعاسى «الەمدىك دەڭگەيدەگى قازاق» وبرازىن كورسەتەدى. ول - تەك بىر ەلدىڭ نەمەسە بىر رەداكتسييانىڭ ادامى ەمەس, ول - جاھاندىق اقپارات ايدىنىندا قازاقتىڭ ۇنىن باسەكەگە قابىلەتتى ەتكەن مامان دەپ باعالاۋعا لايىق. ول قازاق جۋرناليستيكاسىنا ەۋروپالىق ساپا مەن تۇركىلىك  باۋىرمالدىقتى الىپ كەلگەن تۇلعا. ونىڭ داۋىسى - ميۋنحەننەن ەسكەن ازاتتىق جەلىنىڭ جاڭعىرىعى. ميۋنحەندەگى ميكروفون الدىندا وتكەن كۇندەر بۇگىندە تاريحقا اينالدى. بىراق سول كەزدەگى «ازاتتىقتىڭ» ساڭقىلداعان داۋىسى - قايىم كەسيجيدىڭ بەينەسىندە الى دە ارامىزدا.
  بۇل كىسىلەر - بىز ۇشىن تەك جۋرناليست ەمەس, ەل مەن جەردەن جىراق جۇرسە دە, ۇلتتىق مۇددەنى تۋ ەتكەن ناعىز پاتريوتتاردىڭ ۇلگىسى.
    «ازاتتىق» راديوسى - تەك ەفير ۋاقىتى ەمەس, بۇل - وتاننان جىراق جۇرىپ, ۇلت ازاتتىعىن اڭساعان تۇلعالاردىڭ قاجىرلى كۇرەسى ەدى. بارى قالاي باستالدى? 
     “ازات ەۋروپا” مەن “ازاتتىق” راديولارىن قۇرۋ ىسىمەن العاش اينالىسقان “The American Committee for the Liberation of the peoples of Russia” (رەسەيدەگى حالىقتاردى ازاتتىققا شىعارۋ جونىندەگى امەريكان كوميتەتى) دەپ اتالاتىن كوميتەتتىڭ باسشىلارى, سوۆەت وداعى قۇرامىندا ورىن العان ەلدەردەن شىققان بوسقىنداردى وسى جۇمىستارىنا وراي ۇيىمداستىرۋدى كوزدەگەن.

   بۇل قادامداردىڭ تۇپكى ماقساتى - نىسانالى ناسيحات ەمەس, ەزىلگەن حالىقتاردىڭ وز داۋىسىن الەمگە جەتكىزۋ ەدى. بۇل تۋرالى بەلگىلى پۋبليتسيست حاسەن ورالتاي وزىنىڭ «ەلىم-ايلاپ وتكەن ومىر» اتتى ەستەلىگىندە ەگجەي-تەگجەيلى جازىپ قالدىرعان.
   وسىلايشا, 1953 جىلدىڭ 1 ناۋرىزىندا ميۋنحەن اسپانىندا تۇڭعىش رەت «ازاتتىقتىڭ» ۇنى جاڭعىردى. رەداكتسييانىڭ ىشكى اتموسفەراسى وتە ەرەكشە بولدى. مۇندا شىعىس تۇركىستاننان قاشقان قازاقتار, ەۋروپادا بىلىم العان زييالىلار جانە سوعىس كەزىندە تۇتقىنعا تۇسىپ, باتىستا قالعان ازاماتتار بىرگە جۇمىس ىستەدى. ميۋنحەندە قالعان قازاقتار ۇشىن «ازاتتىق» راديوسى تەك جۇمىس ورنى ەمەس, كسرو-داعى كوممۋنيستىك رەجيمگە قارسى «يدەولوگييالىق مايدان» بولدى. ولار ەفير ارقىلى قازاقستانداعى تۋعان-تۋىستارىنا امان ەكەنىن سەزدىرۋگە تىرىستى (بىراق اشىق ايتا المادى, ويتكەنى بۇل ەلدەگى تۋىستارىنا قاۋىپ توندىرەتىن). بۇل ادامداردىڭ كوبى نەمىس ايەلدەرىنە ۇيلەندى. ولاردىڭ بالالارى نەمىسشە وسسە دە, اكەلەرى ولارعا «قازاق» ەكەنىن ۇمىتپاۋدى قۇلاعىنا قۇيىپ وتىرعان. ولاردىڭ كوبى ومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن قازاقستانعا ورالۋدى ارماندادى, بىراق تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىن وتانعا ورالۋ ولار ۇشىن مۇمكىن بولمادى.  ميۋنحەن كەزەڭى - «ازاتتىق» راديوسىنىڭ (ەۋروپاداعى ازاتتىق/بوستاندىق راديوسىنىڭ قازاق قىزمەتى) «التىن داۋىرى» بولىپ سانالادى. دال وسى باۆارييانىڭ قاق ورتاسىندا كەڭەستىك قازاقستان ۇشىن بالاما اقپاراتتىڭ نەگىزى قالاندى. 

   ميۋنحەندەگى جۇمىس ۇلكەن قاۋىپ پەن تەحنيكالىق قيىندىقتارعا تولى بولدى: كەڭەس وداعى راديو سيگنالدارىن بوگەۋ ۇشىن وراسان زور قارجى جۇمسادى, سوندىقتان جۋرناليستەر جيىلىكتەردى ۇنەمى وزگەرتىپ وتىردى. ينتەرنەت جوق زاماندا ولار جاڭالىقتاردى رەسمي قازكسر گازەتتەرىنەن (جول اراسىنان وقىپ), حاتتاردان جانە سيرەك كەلەتىن تۋريستەردىڭ اڭگىمەلەرىنەن جينادى. الاش وردا تاريحى, ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىن, 1930-جىلدارداعى اشارشىلىق جانە سەمەي پوليگونى, ارال تاعدىرى سيياقتى جابىق تاقىرىپتاردى كوتەردى. سول كەزدەگى حابارلار تەك جاڭالىقتار ەمەس, كسرو-دا تىيىم سالىنعان اقپاراتتاردى جەتكىزۋگە باعىتتالدى: «الاش» مۇراسى - اليحان بوكەيحان, احمەت بايتۇرسىنۇلى جانە مىرجاقىپ دۋلاتۇلىنىڭ ەڭبەكتەرى مەن يدەيالارى تۋرالى العاشقى تاريحي زەرتتەۋلەر. اشارشىلىق شىندىعى - 1930-جىلدارداعى ناۋبەت تۋرالى كۋاگەرلەردىڭ ەستەلىكتەرى مەن باتىس زەرتتەۋشىلەرىنىڭ دەرەكتەرى. دىن جانە يمان - كەڭەس ۇكىمەتى اتەيزمدى ناسيحاتتاپ جاتقاندا, راديو يسلام قۇندىلىقتارى مەن مەرەكەلەرى تۋرالى حابارلار تاراتتى. زامانداس – ەميگراتسيياداعى قازاقتاردىڭ ومىرى مەن مادەنيەتى تۋرالى سۇحباتتار. 
     1986 جىلدىڭ 16-18 جەلتوقسانىندا الماتىدا جاستار كوتەرىلگەندە, ماسكەۋ «ۇنسىزدىك» رەجيمىن ۇستانىپ, كەيىن ولاردى «ماسكۇنەمدەر مەن ناشاقورلار» دەپ ايىپتادى.
ميۋنحەن قالاي ارەكەت ەتتى? حاسەن ورالتاي مەن ونىڭ كومانداسى تاۋلىك بويى كەزەكشىلىكتە بولدى. ولار كسرو-دان كەلگەن كەز كەلگەن اقپاراتتى, تىپتى قىسقا تەلەفون قوڭىراۋلارىن جيناپ, الەمدىك باق-قا (Reuters, BBC) تاراتتى. قازاقستانداعى حالىق وز ەلىندە نە بولىپ جاتقانىن ميۋنحەننەن كەلگەن قىسقا تولقىندى راديو سيگنالدارى ارقىلى بىلىپ وتىردى.
     بۇل جەكەلەگەن ۇلتتاردىڭ ەمەس, تۇتاس تۇركىستان بالاسىنىڭ ورتاق مىنبەرى, ورتاق ۇمىتى ەدى, تاۋەلسىزدىك اڭساعان ۇلتتىڭ ۇنى بولدى. ابدىلقايىم بىرعازىۇلى سەكىلدى تۇلعالاردىڭ ەستەلىگى ارقىلى بىز سول كەزدەگى ەركىن سوزدىڭ قادىرىن, ماعجان رۋحىنىڭ قۋاتىن جانە ەۋروپا تورىندەگى قازاقتاردىڭ وتانعا دەگەن ساعىنىشىن سەزىنەمىز.
   بۇگىنگى «ازاتتىق»  - سول كەزدەگى داحاۋدىڭ توزاعىنان وتكەن, وتانىنا دەگەن ساعىنىشىن ەفير ارقىلى جەتكىزگەن قازاق زييالىلارىنىڭ اماناتى. 

تۇركىستان لەگيونى جانە ميۋنحەن

ميۋنحەن كوشەلەرىندە سوعىستان قالعان قازاق ساربازدارىنىڭ ىزى بار. ولار - تۇتقىننان امان قالىپ, جات جەردە جاڭا ومىر باستاعان, بىراق جۇرەگىندە وتانعا دەگەن ساعىنىشتى ماڭگى ساقتاعان جاندار.
. ولاردىڭ تاعدىرى - سوعىستىڭ اщى شىندىعى مەن قازاق رۋحىنىڭ مىزعىماستىعىنىڭ دالەلى. ميۋنحەن - بىز ۇشىن تەك قالا ەمەس, وتانىنان جىراق قالعان باۋىرلارىمىزدىڭ سوڭعى پاناسى بولعان مەكەن. 
     ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە نەمىس تۇتقىنىنا تۇسىپ, تاعدىر تالكەگىمەن ميۋنحەندە قالىپ قويعان قازاقتاردىڭ تاريحى - قاسىرەت پەن ساعىنىشقا تولى ۇلكەن دراما. ولاردىڭ كوبى كسرو-دا «وتان ساتقىنى» دەپ ايىپتالىپ, اتۋ جازاسىنا كەسىلەتىنىن بىلگەندىكتەن, جات جەردە قالۋعا ماجبۇر بولدى. سوعىس اياقتالعاندا, نەمىس تۇتقىنىندا بولعان مىڭداعان قازاق ساربازى «ەلگە قايتساق, ساتقىن رەتىندە اتىلامىز نەمەسە گۋلاگ-قا ايدالامىز» دەپ قورىقتى. سوندىقتان ولار ميۋنحەن ماڭىنداعى «دي-پي» «DP» (Displaced Persons — قونىس اۋدارعاندار) لاگەرьلەرىنە ورنالاستى.
  ولار العاشقى جىلدارى نەمىس قوعامىنا سىڭىسە الماي, تەك وز ارالارىندا قازاق تىلىندە سويلەسىپ, سالت-داستۇردى قاتاڭ ساقتادى. ميۋنحەننىڭ شۆابينگ جانە نويحاۋزەن اۋداندارىندا العاشقى قازاق وتباسىلارى شوعىرلانعان ۇيلەر بولعان.

  سوعىس جىلدارىندا ميۋنحەن ماڭىندا «تۇركىستان لەگيونىنىڭ» (تۇركىستان ۇلتتىق بىرلىگى كوميتەتى) ورتالىقتارىنىڭ بىرى بولدى. 
   1940-50 جىلدارى ميۋنحەننىڭ شۆابينگ (Schwabing) اۋدانىندا سوعىستان قالعان قازاق لەگيونەرلەرى تۇراتىن بىرنەشە ۇي بولعان. ولار نەمىس تىلىن بىلمەسە دە, جەرگىلىكتى حالىقپەن تىل تابىسىپ, زاۋىتتاردا, قۇرىلىستاردا جۇمىس ىستەدى. 
   ميۋنحەندەگى قازاق دياسپوراسىنىڭ «اعا تولقىنى» - بۇل تاعدىرى تاۋقىمەتكە تولى, بىراق رۋحى بيىك جاندار. بۇل ادامدار جات جەردە جۇرسە دە, قازاقتىڭ تىلىن, دىنىن جانە سالت-داستۇرىن ساقتاپ قالۋعا تىرىستى. ولار ميۋنحەندە العاشقى قازاق قوعامداستىقتارىنىڭ نەگىزىن قالادى.

قازىرگى قازاق دياسپوراسى

  ەۋروپاداعى قازاق دياسپوراسى - بۇل تاريحى تەرەڭ جانە قۇرامى جاعىنان ارتۇرلى قاۋىمداستىق. ونى نەگىزىنەن ۇش ۇلكەن تولقىنعا بولىپ قاراستىرۋعا بولادى.
 «تۇركييا ارقىلى كەلگەن» تولقىن (1960-1970 جج.): بۇل — حح عاسىردىڭ باسىنداعى ناۋبەت جىلدارىندا قىتايعا, ودان سوڭ گيمالاي اسىپ پاكىستان مەن تۇركيياعا تۇراقتانعان قازاقتاردىڭ ۇرپاقتارى. كەيىننەن ولار تۇركييا مەن ەۋروپا ەلدەرى اراسىنداعى ەڭبەك ميگراتسيياسى كەلىسىمدەرى بويىنشا گەرمانيياعا, فرانتسيياعا جانە اۆستريياعا قونىس اۋداردى.
پوستكەڭەستىك كەزەڭ (1990-2000 جج.): قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن بىلىم قۋىپ, جۇمىس بابىمەن نەمەسە وتباسى جاعدايىمەن كوشكەندەر.
زاماناۋي تولقىن (2010–2026 جج.): «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ تۇلەكتەرى, IT-ماماندار, عالىمدار مەن كاسىپكەرلەر. بۇگىندە ەۋروپانىڭ ىرى ستارتاپ-حابتارى مەن حالىقارالىق ۇيىمدارىندا قازاق جاستارى وتە كوپ.
ورتالىعى ميۋنحەندە بولىپ, 2009 جىلى قايىم كەسيجيدىڭ باسشىلىعىمەن «ەۋروپا قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعى»  رەسمي تۇردە تىركەلىپ, جۇمىس ىستەدى. «ۇيىم 2009 جىلى «Federation of European Kazakh Associations» (FEKA) دەگەن اعىلشىنشا تۇپنۇسقا اتاۋىمەن رەسمي تۇردە قۇرىلىپ, گەرمانييانىڭ ميۋنحەن قالاسىنداعى جەرگىلىكتى سوتتا تىركەلگەن. ونىڭ قازاق تىلىندەگى بالاماسى - «ەۋروپا قازاق قوعامدارى فەدەراتسيياسى». بۇل اتاۋ ۇيىم جارعىسىندا ارنايى كورسەتىلىپ, زاڭدى تىركەۋدەن وتكەن. بۇل قۇرىلىمنىڭ تاريحي ماڭىزى زور, ويتكەنى FEKA - شەتەلدەگى قازاق دياسپوراسىنىڭ باسىن قوسقان, ەۋروپا ەلدەرىندەگى تۇرلى قازاق مادەني ورتالىقتارى مەن قوعامدارىن بىرىكتىرەتىن تۇڭعىش «شاتىر ۇيىم» (umbrella organization) مارتەبەسىنە يە بولعان . ول ەۋروپاداعى شاشىلىپ جۇرگەن قازاق مادەني ورتالىقتارىن بىر شاڭىراق استىنا جيناعان العاشقى ورتالىق قۇرىلىم بولدى» - دەيدى ابدىلقايىم بىرعازىۇلى .

ول ەۋروپا ەلىندە ورنالاسقان ونداعان قازاق مادەني قوعامدارىن بىرىكتىردى. ۇيىم ەۋروپاداعى قازاقتار وز بىرەگەيلىگىن ساقتاۋى ۇشىن كوپتەگەن ىس-شارالار وتكىزدى. اتاپ ايتقاندا, ەۋروپا قازاقتارىنىڭ كىشى قۇرىلتايى: بۇل - جىل سايىن ەۋروپانىڭ ار تۇرلى قالاسىندا (ۆەنا, پاريج, بەرلين ت.ب.) وتەتىن ۇلكەن جيىن. وندا ۇلتتىق ويىندار وينالىپ, دومبىرا تارتىلادى, انا تىلى ماسەلەسى تالقىلانادى. سونىمەن قاتار, ەۋروپاداعى قازاق جاستارى تۇپ-تامىرىنان اجىراماس ۇشىن, سالت-داستۇردى جالعاستىرۋ ۇشىن جاستار كونفەرەنتسييالارى ۇيىمداستىرىلىپ تۇردى. سپورت تۋرنيرلەرى ۇيىمداستىرىلىپ تۇردى. دومبىرا مەكتەپتەرى مەن بي توپتارى: بىراز قالالاردا قازاق بالالارىنا ارنالعان جەكسەنبىلىك مەكتەپتەر جۇمىس ىستەيدى. وكىنىشكە وراي, ول فەدەراتسييا (FEKA) باسشىلىعى اۋىسىپ, باسقا وڭىردە ورتالىق جۇمىسىن جالعاستىرۋ ۇشىن, جەرگىلىكتى مەكەنجايعا قايتا تىركەۋ پروتسەسى جۇرگىزىلمەگەندىكتەن, زاڭدى تۇردە جۇمىس ىستەۋىن توقتاتىپ وتىر.
  بۇگىندە ەۋروپانىڭ ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ساباق بەرەتىن قازاق پروفەسسورلارى مەن ىرى كورپوراتسييالاردا (Google, Amazon, CERN, BMW, Siemens, Google) ىستەيتىن ينجەنەرلەر, IT ماماندارى دياسپورانىڭ جاڭا يميدجىن قالىپتاستىرىپ جاتىر.
  ۇشىنشى جانە تورتىنشى ۇرپاق وكىلدەرى اراسىندا قازاق تىلىن بىلۋ دەڭگەيى تومەندەپ بارادى. كوبىنەسە نەمىس, فرانتسۋز نەمەسە اعىلشىن تىلدەرىندە سويلەيدى. جەرگىلىكتى مادەنيەتكە سىڭىپ كەتۋ پروتسەسى جۇرىپ جاتقانىمەن, سوڭعى كەزدەرى ينتەرنەت پەن الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ ارقاسىندا قازاقستانمەن بايلانىس قايتا كۇشەيدى. ەۋروپاداعى قازاقتار وزدەرى تۇراتىن ەلدەردە ديماش قۇدايبەرگەننىڭ كونتسەرتتەرىن ۇيىمداستىرۋعا جانە ۇلتتىق برەندتەردى (شوكولاد, قولونەر) ناسيحاتتاۋعا زور ۇلەس قوسىپ كەلەدى. 
  ميۋنحەندەگى قازاق قوعامىن (München Qazaq Qoghamy) بۇگىندە ابدىراحمان بيرول مىرزا باسقارادى. بۇل - گەرمانيياداعى ەڭ كونە جانە بەلسەندى ۇيىمداردىڭ بىرى. قۇرامى - دياسپورا نەگىزىنەن 1960-70 جىلدارى تۇركييادان ەڭبەك ميگراتسيياسىمەن كەلگەن قازاقتاردان جانە ولاردىڭ گەرمانييادا تۋىپ-وسكەن ۇرپاقتارىنان تۇرادى. سوڭعى جىلدارى ولاردىڭ قاتارىنا قازاقستاننان بارعان جاس ماماندار مەن ستۋدەنتتەر قوسىلدى. ميۋنحەن جانە ونىڭ ماڭىندا (باۆارييا جەرىندە) شامامەن 800 – 1 200 اراسىندا ەتنيكالىق قازاق وتباسىلارى تۇرادى. بۇل شامامەن 3 000 – 4 500 ادام دەگەن سوز. قازاقستان ازاماتتارى (جاڭا ميگراتسييا) -  مۇندا ستۋدەنتتەردى, IT ماماندارىن, دارىگەرلەردى جانە كونسۋلدىق قىزمەتكەرلەرىن قوسقاندا تاعى 1 500 – 2 500 ادام بار. جيىنتىق سانى - ميۋنحەن مەن وعان جاقىن ەلدى مەكەندەردە شامامەن 5 000-نان 7 000-عا دەيىن قازاق تۇرادى دەپ ەسەپتەلەدى. بۇل گەرمانيياداعى ەڭ ىرى قازاق شوعىرلانعان ورتالىقتاردىڭ بىر.
   نەگىزگى ماقساتى - قازاق تىلىن, سالت-داستۇرىن جانە مادەنيەتىن ساقتاۋ. ولار بالالارعا قازاق تىلىن ۇيرەتۋ, ۇلتتىق مەيرامداردى (ناۋرىز, تاۋەلسىزدىك كۇنى) اتاپ وتۋمەن اينالىسادى. ميۋنحەندە جيى «كىشى قۇرىلتايلار» وتىپ تۇرادى. بۇل جيىندارعا تەك گەرمانييا ەمەس, بۇكىل ەۋروپا قازاقتارى جينالادى.
   قايىم كەسيجي ۇيىمنىڭ اقىلداستار القاسىنىڭ مۇشەسى رەتىندە جاستارعا جول كورسەتىپ, جۇمىس باعىتىنا قولداۋ كورسەتىپ وتىرادى. سونىڭ ارقاسىندا ميۋنحەندەگى جانە ەۋروپانىڭ باسقا قالالارىنداعى قازاق جاستارى وز انا تىلى مەن تاريحىنا دەگەن ماقتانىش سەزىمىن جوعالتپادى, ولاردىڭ قازاقستانمەن رۋحاني بايلانىسى ۇزىلمەدى.
   تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن قايىم كەسيجي قازاقستانعا جيى كەلىپ, ەلدەگى ساياسي جانە مادەني وزگەرىستەردى باتىس اۋديتوريياسىنا تانىستىرۋمەن اينالىسىپ جۇر. 

جاستىق شاق كۋاسى. ليۋدۆيگشتراسسە - ەستەلىكتەر كوشەسى

ميۋنحەننىڭ ەڭ ساۋلەتتى كوشەلەرىنىڭ بىرى ليۋدۆيگشتراسسە - قايىم اعا ۇشىن تەك تۋريستىك نىسان ەمەس, ار تاسى تاريحتان سىر شەرتەتىن مەكەن. 

   ليۋدۆيگشتراسسە (Ludwigstraße) - بۇل جاي عانا كوشە ەمەس, باۆارييانىڭ اسقاقتىعى مەن پاتشالىق امبيتسيياسىن كورسەتەتىن اشىق اسپان استىنداعى مۇراجاي. بۇل كوشە - XIX عاسىرداعى ميۋنحەننىڭ باستى «پوديۋمى». پاتشا ليۋدۆيگ I بۇل كوشەنى سالدىرعاندا: «مەن ميۋنحەندى نەمىستەر ماقتانىشپەن اتايتىن, گەرمانييانى كورمەگەن ادام ميۋنحەندى كورمەسە, ەشتەڭە كورمەگەندەي بولاتىن دەڭگەيگە جەتكىزەمىن», - دەگەن ەكەن. پاتشا ليۋدۆيگ I يتالييانىڭ قايتا ورلەۋ داۋىرىنىڭ ساۋلەتىنە عاشىق بولعان. سوندىقتان بۇل كوشەدەگى عيماراتتار فلورەنتسييا مەن ريمنىڭ پا Palazzo-لارىنا وتە ۇقساس. بۇل كوشەدە تەك ۋنيۆەرسيتەت پەن مەملەكەتتىك مەكەمەلەر عانا ەمەس, ميۋنحەننىڭ ينتەللەكتۋالدى ەليتاسى شوعىرلانعان. كوشەنىڭ بىر باسىندا فەلьدحەررنحاللە (گەنەرالدار زالى), ەكىنشى باسىندا جەڭىس قاقپاسى تۇر. بۇل - باۆارييا ارميياسىنىڭ رۋحى مەن بەيبىتشىلىك مۇراتىنىڭ توعىسۋى. مۇندا ميۋنحەننىڭ باسقا بولىكتەرىنە تان «سىراحانالىق» شۋ جوق, ونىڭ ورنىنا اكادەمييالىق سابىرلىق پەن پاتشالىق اسقاقتىق باسىم.

«ليۋدۆيگشتراسسە - ميۋنحەننىڭ ينتەللەكتۋالدى جانە مادەني كەلبەتى. مۇندا اربىر عيماراتتىڭ وز ايتارى بار» - دەيدى قايۋم اعا. ول كىسى ليۋدۆيگ-ماكسيميليان ۋنيۆەرسيتەتى مەن مەملەكەتتىك كىتاپحانانىڭ ماڭايىندا تۇرىپ, وسى كوشە بويىنداعى عيماراتتاردىڭ تاريحىن شەجىرەدەي تاراتادى.

بىلىمنىڭ اسقاق سارايى

ميۋنحەندەگى باۆارييا مەملەكەتتىك كىتاپحاناسى (Bayerische Staatsbibliothek) - بۇل جاي عانا كىتاپ قويماسى ەمەس, الەمدەگى ەڭ ماڭىزدى مادەني قازىنالاردىڭ بىرى. مۇنى بىلىمنىڭ اسقاق سارايى دەسە دە بولعانداي. كىتاپحانا عيماراتى 1832-1843 جىلدارى يتالييان قايتا ورلەۋ داۋىرىنىڭ ستيلىندە سالىنعان. كىرەبەرىستەگى زاۋلىم باسپالداقتار - ميۋنحەندەگى ەڭ فوتوگەندى ورىنداردىڭ بىرى. ولار ادامعا بىلىمنىڭ شىڭىنا كوتەرىلىپ بارا جاتقانداي اسەر بەرەدى.

عيماراتتىڭ الدىندا تورت فيلوسوف - اريستوتەلь, گيپپوكرات, گومەر جانە فۋكيديدتىڭ مۇسىندەرى وتىر. ولار بىلىمنىڭ تورت نەگىزىن (فيلوسوفييا, مەديتسينا, پوەزييا, تاريح) بەينەلەيدى. كىتاپحانا قورى - 10 ميلليوننان استام كىتاپ: بۇل - ەۋروپاداعى ەڭ ىرى زەرتتەۋ كىتاپحانالارىنىڭ بىرى. مۇندا 90 مىڭنان استام كونە قولجازبا ساقتاۋلى. ولاردىڭ ىشىندە اتاقتى «نيبەلۋنگتار جىرى» (Nibelungenlied)  - نەمىس حالقىنىڭ باستى ەپوسىنىڭ تۇپنۇسقاسى ساقتالعان كورىنەدى.

    «كىتاپ باسۋ ونەرىنىڭ العاشقى كەزەڭىنەن (1500 جىلعا دەيىن) قالعان كىتاپتار سانى بويىنشا بۇل كىتاپحانا الەمدە بىرىنشى ورىنداردىڭ بىرىن يەلەنەدى.كىتاپحانا قورىندا ايگىلى گۋتەنبەرگ بيبليياسى ساقتالعان. بۇل - الەمدەگى العاشقى باسىلعان كىتاپتاردىڭ بىرى جانە ونىڭ قۇنى ولشەۋسىز» - دەپ قايۋم اعا اڭگىمەسىن جالعادى. كىتاپحانا باسپالداقتارىنا تۇرىپ ەستەلىك فوتوعا تۇستىك. قايۋم اعا وزىنىڭ ۇزاق ۋاقىتىن وسىندا وتكىزەتىنىن,سۇيىكتى ورىندارىنىڭ بىرى ەكەنىن ەسكە الدى. 

نوبەلЬ لاۋرەاتتارىنىڭ مەكەنى

كىتاپحانادان شىعا سالا, وعان قاراما-قارسى ورنالاسقان ليۋدۆيگ-ماكسيميليان ۋنيۆەرسيتەتى تۋرالى بايانداپ بەردى. نەمىس تىلىنەن ەمتيحاندى سول ۋنيۆەرسيتەتتە تاپسىرعانىن, وسى كوشە بويىندا جاستىق شاعىنىڭ كەيبىر ساتتەرى وتكەنىن ەسكە الدى.
    ومىرىندە وشپەس ىز قالدىرعان قارالى كۇندى دە قايعىرا ەسىنە الدى. ابدىلقايىم كەسيجي ۇشىن ميۋنحەن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قابىرعاسىنداعى العاشقى تىل ۇيرەنۋ كۋرستارى تەك بىلىمنىڭ باسى ەمەس, ومىرىن ەكىگە بولگەن ۇلكەن سىناقتىڭ كۋاگەرى ەدى. جاڭا ەل, بەيتانىس ورتا جانە بولاشاققا دەگەن ۇلكەن ۇمىتپەن كەلگەن جاس جىگىتتىڭ كوڭىلى اسقاق بولاتىن. الايدا, تاعدىردىڭ جازعانى باسقاشا بولىپ شىقتى.

   ميۋنحەننىڭ سۋىق تا قاتال كوشەلەرىمەن العاشقى نەمىس تىلىندەگى سوزدەردى جاتتاپ جۇرگەن كۇندەردىڭ بىرىندە وعان سۋىق حابار جەتتى. جات جەردە جۇرگەن جان ۇشىن ەڭ قورقىنىشتىسى - الىستان كەلەتىن قارالى حابار. اناسىنىڭ جول اپاتىنان كەنەتتەن قايتىس بولعانىن ەستىگەندە, اينالاسىنداعى دۇنيەنىڭ بارى استان-كەستەن بولىپ, ميۋنحەننىڭ زاۋلىم عيماراتتارى ۇستىنە قۇلاعانداي اسەر قالدىردى.
   بۇل حابار ابدىلقايىمنىڭ جۇرەگىنە وشپەس جارا سالدى. جانىنا ەڭ جاقىن ادامنىڭ - اناسىنىڭ سوڭعى دەمىن سەزىنە الماي, جانىندا بولا الماۋ ازابى ونىڭ ساناسىن تورلادى. ۋنيۆەرسيتەت اۋديتورييالارىنداعى شۋ مەن نەمىس تىلىنىڭ بەيتانىس دىبىستارى سول ساتتە قۇلاعىنا تەك قارالى اۋەندەي ەستىلىپ, كوز الدىندا تەك تۋعان اناسىنىڭ مەيىرىمدى بەينەسى مەن سول سوڭعى ساپاردىڭ سۇمدىق سۋرەتى تۇرىپ الدى.
  ميۋنحەن وعان تەك بىلىم بەرگەن قالا ەمەس, ەڭ العاشقى ۇلكەن قايعىنى ارقالاتقان, ساعىنىش پەن وكىنىشتىڭ دامىن تاتىرعان قالا بولىپ جادىندا ماڭگىگە قالدى. سول بىر قارالى كۇن ونىڭ ومىرىندەگى ەڭ اۋىر بەلەس رەتىندە تاريحقا ەندى...

 «ليۋدۆيگ-ماكسيميليان ۋنيۆەرسيتەتى (LMU) - بۇل تەك بىلىم ورداسى ەمەس, گەرمانييانىڭ رۋحى مەن ەركىندىگىنىڭ سيمۆولى» - دەپ جالعادى اعا اڭگىمەسىن. ونداعى «اق راۋشان» (White Rose) قارسىلىق قوزعالىسىنىڭ تاريحى تۋرالى باياندادى.   «اق راۋشان» - ەركىندىك سيمۆولى. بۇل - ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەڭ درامالىق ارى ماقتانىشتى پاراعى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە ستۋدەنتتەر گانس پەن سوفي شوللь باستاعان توپ ناتسيستىك رەجيمگە قارسى پاراقشالار تاراتقان. توپتىڭ وزەگى - ميۋنحەن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى مەن بىر پروفەسسورى بولدى: گانس شوللь جانە ونىڭ قارىنداسى سوفي شوللь (قوزعالىستىڭ سيمۆولىنا اينالعان تۇلعا), كريستوف پروبست, الەكساندر شمورەلь (شىعۋ تەگى ورىس, پراۆوسلاۆيە دىنىن ۇستانعان), ۆيللي گراف, پروفەسسور كۋرت حۋبەر.  «اق راۋشان» مۇشەلەرى قارۋ الىپ سوعىسقان جوق. ولاردىڭ باستى قارۋى - سوز بەن شىندىق بولدى. ولار 1942 جىلدىڭ ماۋسىمى مەن 1943 جىلدىڭ اقپانى ارالىعىندا 6 تۇرلى ۇنپاراق (ليستوۆكا) دايىنداپ, تاراتتى. بۇل ۇنپاراقتاردا ولار گيتلەردىڭ قىلمىستارىن اشكەرەلەپ, نەمىس حالقىن «پاسسيۆتى قارسىلىققا» جانە ناتسيزمدى قۇلاتۋعا شاقىردى. ولار وز ماتىندەرىندە گەتە, شيللەر, اريستوتەلь سيياقتى ۇلى ويشىلداردان دايەكسوز كەلتىرىپ, جوعارى ينتەللەكتۋالدى دەڭگەيدە جازعان. 1943 جىلعى 18 اقپاندا سوفي مەن گانس شوللь ليۋدۆيگ-ماكسيميليان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باس عيماراتىنىڭ (دال ليۋدۆيگشتراسسە بويىنداعى) جوعارعى قاباتىنان ۇنپاراقتاردى ىشكى اۋلاعا شاشىپ جاتقان جەرىندە ۋنيۆەرسيتەت كۇزەتشىسىنىڭ قولىنا تۇسەدى. ولاردى گەستاپو تۇتقىنداپ, نەبارى 4 كۇننەن كەيىن «حالىق سوتى» ولىم جازاسىنا كەسەدى. سوفي شوللьدىڭ سوڭعى سوزى: «كۇن شۋاقتى ادەمى كۇن ەدى, ال ماعان كەتۋ كەرەك... بىراق بىزدىڭ ىسىمىز ارقىلى مىڭداعان ادام ويانسا, مەنىڭ ولىمىمنىڭ نە ماڭىزى بار?»  دەگەن بولدى. ولار گيلьوتينا ارقىلى ولىم جازاسىنا كەسىلدى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ باس عيماراتىنىڭ الدىنداعى تاس توسەمگە (برۋسچاتكا) شاشىلىپ جاتقان پاراقشالار بەينەسىندەگى ەرەكشە ەسكەرتكىش - سول ەرجۇرەك جاستاردىڭ تاراتقان قاعازدارىن ماڭگىلىككە ەستە قالدىرۋ نىشانى. ۋنيۆەرسيتەت باس عيماراتىنىڭ الدىنداعى الاڭ - شوللь اعايىندىلارى الاڭى دەپ اتالادى.»

   ليۋدۆيگشتراسسە بويىنداعى ۋنيۆەرسيتەت الدىندا شاشىلىپ جاتقان ۇنپاراقتار ەسكەرتكىشىنە قاراپ تۇرىپ, قايىم اعانىڭ اڭگىمەسىن تىڭداۋ - ەكى تۇرلى داۋىردەگى, بىراق ماقساتى بىر «ەركىندىك جولىنداعى كۇرەستى» سەزىنۋ ەدى. بىر كەزدەرى شوللь اعايىندىلارى شىندىق ۇشىن جانىن بەرسە, كەيىن قايىم كەسيجيلەر سول شىندىقتى ەفير تولقىنىندا تىرى ساقتادى.

بۇل كوشەدە سوفي شوللь نەمىس حالقىن قۇلدىقتان وياتۋ ۇشىن جانىن قيسا, ارادا بىرنەشە ونجىلدىق وتكەندە قايىم كەسيجي مەن ونىڭ ارىپتەستەرى دال وسى ميۋنحەندە «ازاتتىق» راديوسى ارقىلى قازاق حالقىنا بوستاندىق رۋحىن جەتكىزىپ وتىردى. بىرى - ىشكى قارسىلىق (نەمىستەردىڭ ناتسيزمگە قارسى), ەكىنشىسى - سىرتقى قارسىلىق (قازاقتاردىڭ توتاليتاريزمگە قارسى).
  ەۋروپانىڭ ينتەللەكتۋالدى التىن بەسىگى سانالاتىن - ۋنيۆەرسيتەت 1472 جىلى نەگىزى قالانعان, ال ميۋنحەنگە 1826 جىلى ليۋدۆيگ I پاتشانىڭ بۇيرىعىمەن كوشىرىلگەن. بۇل ۋنيۆەرسيتەتپەن 43 نوبەلь سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى بايلانىستى! ولاردىڭ اراسىندا فيزيكانىڭ اتاسى ماكس پلانك, ۆەرنەر گەيزەنبەرگ جانە رەنتگەن ساۋلەلەرىن اشقان ۆيلьگەلьم رەنگتەن بار. مۇنداعى دالىزدەرمەن جۇرگەندە, الەمدى وزگەرتكەن گەنييلەردىڭ ىزىمەن جۇرگەندەي بولاسىز.

ليۋدۆيگشتراسسەنى  جاقسى كورگەن  ەكى ارۋ تۋرالى

    ميۋنحەن تاريحىنداعى ەكى ەسىم - ەكى تۇرلى تاعدىر. لولا مونتەس پەن يمپەراتريتسا سيسسي. بىرى - قامشىمەن الەمدى باعىندىرعىسى كەلدى, ەكىنشىسى - سۇلۋلىعىمەن الەمنەن تىعىلعىسى كەلدى. ەگەر سىز ميۋنحەندەگى نيمفەنبۋرگ سارايىنا بارساڭىز, ەكەۋىنىڭ دە پورترەتىن كورەسىز. بىرىنە قاراپ - باتىلدىقتى, ەكىنشىسىنە قاراپ - نازىكتىكتى ۇيرەنەسىز. سيسسي مەن لولا ەكەۋى دە ميۋنحەننىڭ ليۋدۆيگشتراسسە كوشەسىن جاقسى كورگەن. سيسسي سوندا تۋىلسا, لولا سول كوشەدەگى سارايدا پاتشانى كۇتىپ وتىراتىن. دال وسى كوشەمەن جۇرىپ وتسەڭىز, ەكى ارۋدىڭ دا كولەڭكەسىن سەزگەندەي بولاسىز.

    ەكەۋى دە باۆارييانىڭ ەركىن رۋحىن بويىنا سىڭىرگەن. ەكەۋى دە اتقا مىنۋدى, ساياحاتتى جانە ەرەجەلەردى بۇزۋدى جاقسى كوردى. لولا ماحابباتتى بيلىك ۇشىن پايدالانسا, سيسسي ماحابباتتان (كۇيەۋىنەن جانە مىندەتتەرىنەن) قاشىپ وتتى. لولا كەدەيلىكتە, بىراق ەركىن ولىپ, تاريحتا «بۇزىق قىز» بولىپ قالدى. سيسسي بايلىقتا, بىراق ىشتەي ولىپ, تاريحتا «مۇڭدى پەريزات» بولىپ قالدى. 
    ميۋنحەن - وز كەيىپكەرلەرىن ۇمىتپاعان قالا.  ليۋدۆيگشتراسسەمەن جۇرىپ كەلە جاتىپ, سيسسي كويلەگىنىڭ سىبدىرى مەن لولا مونتەستىڭ وكشەسىنىڭ تىقىلىن ەستىگەندەي بولاسىز. ەكى ايەل, ەكى تۇرلى جول: بىرى تاجدەن قاشتى, ەكىنشىسى تاج ۇشىن كۇرەستى.
   بۇل - سۇلۋلىقتىڭ كۇش ەكەنىن, ال مىنەزدىڭ تاعدىر ەكەنىن ەسكە سالادى. ميۋنحەن - بۇل تەك سىرا مەن كولىك ەمەس, بۇل ماحاببات, جالعىزدىق جانە ماڭگىلىك ايەل زاتى تۋرالى تىرى رومان.

سيسسي - ميۋنحەننىڭ ەركە سۇلۋى

   ليۋدۆيگشتراسسە بويىمەن جۇرىپ كەلە جاتىپ, 13-شى ۇيگە توقتاماي وتە المايسىڭ.  دال وسى جەردە بىر كەزدەرى الەمنىڭ ەڭ سۇلۋ ايەلى, اڭىزعا اينالعان يمپەراتريتسا سيسسي دۇنيەگە كەلگەن. ونىڭ تاريحىن دا قايۋم اعا قىزىقتى ەتىپ بايانداپ بەردى.

  ول ميۋنحەننىڭ ەركە قىزى ەدى, بىراق تاعدىر ونى ۆەنانىڭ التىن تورىنا - يمپەراتور سارايىنا الىپ كەتتى. ونىڭ ومىرى ماحاببات پەن تراگەديياعا, ەركىندىك پەن شەكتەۋلەرگە تولى بولدى. بۇگىن بۇل جەردە ول تۇرعان ساراي ساقتالماسا دا, قابىرعاداعى شاعىن ەسكەرتكىش بەلگى سيسسيدىڭ رۋحىن ەسكە سالىپ تۇرعانداي. 
   اتاقتى ەليزابەت باۆارسكايا, بۇكىل الەمگە سيسسي (Sisi) ەسىمىمەن تانىمال اۆسترييا يمپەراتريتساسى. ول 1837 جىلى 24 جەلتوقساندا ميۋنحەندەگى ليۋدۆيگشتراسسە, 13 مەكەنجايىندا ورنالاسقان گەرتسوگ ماكس سارايىندا دۇنيەگە كەلگەن.

    ەليزابەت پاتشا سارايىنىڭ قاتاڭ ەرەجەلەرىنەن گورى باۆارييانىڭ تاۋلارى مەن تابيعاتىن جاقسى كورگەن ەركىن رۋحتى قىز بولعان. ونىڭ اكەسى, گەرتسوگ ماكسيميليان, وتە ەرەكشە ادام ەدى: ول ساراي ەتيكەتىن ۇناتپاي, تسيرك ارتيستەرىمەن ارالاسىپ, تىپتى تسيترادا (مۋزىكالىق اسپاپ) ويناعاندى ۇناتقان. سيسسي دە وسى ەركىندىكتى جانىمەن سۇيدى. وكىنىشكە قاراي, ول دۇنيەگە كەلگەن زاۋلىم ساراي 1937 جىلى بۇزىلىپ, ورنىنا باۆارييا مەملەكەتتىك بانكىنىڭ عيماراتى سالىنعان. بىراق ليۋدۆيگشتراسسە بويىنداعى وسى عيماراتتىڭ قابىرعاسىندا ەسكەرتكىش تاقتا (بەلگى) ورناتىلعان. وندا: «بۇل جەردە اۆسترييا يمپەراتريتساسى ەليزابەت دۇنيەگە كەلگەن» دەگەن جازۋ بار.
  سيسسي وز زامانىنىڭ ەڭ سۇلۋ ايەلى سانالدى. ونىڭ ەدەنگە دەيىن جەتەتىن قويۋ شاشتارى مەن وتە جىڭىشكە بەلى (40-45 سم!) اڭىزعا اينالعان. ول سۇلۋلىعىن ساقتاۋ ۇشىن كۇن سايىن بىرنەشە ساعات سپورتپەن اينالىسىپ, ەرەكشە ديەتالار ۇستاعان.

كورولЬدىكتى قۇلاتقان ماحاببات

ليۋدۆيگ ى مەن لولا مونتەستىڭ حيكاياسى - تىپتى ەڭ دانا پاتشالاردىڭ دا سەزىم الدىندا السىز ەكەنىنىڭ دالەلى.
   ميۋنحەننىڭ زاۋلىم كەلبەتىن جاساعان 'قۇرىلىسشى-پاتشا' بىر بيشىنىڭ ماحابباتى ۇشىن تاجىن قۇربان ەتتى. بۇگىن ميۋنحەن كوشەلەرىمەن جۇرگەندە, وسى پاتشالىق تىنىشتىقتىڭ ارتىندا بىر كەزدەرى لولانى قۋۋدى تالاپ ەتكەن اشۋلى توپتىڭ ايعايى جاتقانىن ەلەستەتۋ قيىن.
 پاتشا كەتسە دە, لولانىڭ بەينەسى الى دە نيمفەنبۋرگ سارايىنداعى 'سۇلۋلار گالەرەياسىندا' ىلۋلى تۇر.
 باۆارييا كورولى ليۋدۆيگ ى مەن بيشى لولا مونتەستىڭ ماحاببات حيكاياسى - بۇل ناعىز تاريحي دراما. 60 جاستاعى پاتشانىڭ 25 جاستاعى ارۋعا دەگەن قۇشتارلىعى ونى تاقتان ايىردى.

1846 جىلى ميۋنحەنگە تەگى يرلاندييالىق, بىراق وزىن «يسپاندىق» دەپ تانىستىرعان لولا مونتەس گاسترولьگە كەلەدى. ساراي تەاترى وعان ونەر كورسەتۋگە رۇقسات بەرمەگەندە, ول تىكەلەي پاتشانىڭ بولمەسىنە باسىپ كىرەدى. ليۋدۆيگ ونىڭ سۇلۋلىعى مەن وجەتتىگىنە بىردەن عاشىق بولادى. اڭىز بويىنشا, پاتشا ونىڭ مۇسىنىنىڭ مىنسىزدىگىنە كۇمان كەلتىرگەندە, لولا كورسەتىن پىشاقپەن تىلىپ جىبەرىپ, وزىنىڭ شىنايى سۇلۋلىعىن دالەلدەگەن دەسەدى.

لولا جاي عانا ايەل ەمەس, مەملەكەتتى باسقارۋشىعا اينالدى. ليۋدۆيگ وعان قازىنادان وراسان زور قاراجات جۇمساپ, ساۋلەتتى ساراي سالىپ بەردى جانە «گرافينيا لاندسفەلьد» تيتۋلىن سىيلادى.
   حالىقتىڭ اشۋى: ميۋنحەندىكتەر لولانى جەك كوردى. ول ەل الدىندا سيگارا شەگىپ, ۇلكەن يتپەن سەرۋەندەيتىن جانە وزىنە يىلىپ سالەم بەرمەگەندەردى قامشىمەن وسىپ جىبەرەتىن.
شەشۋشى سات ليۋدۆيگ-ماكسيميليان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (LMU) ستۋدەنتتەرى لولاعا قارسى شىققاندا كەلدى. ليۋدۆيگ ى ومىرىندەگى ەڭ ۇلكەن قاتەلىكتى جاسادى: ول ۋنيۆەرسيتەتتى جاۋىپ, بارلىق ستۋدەنتتى قالادان قۋىپ جىبەرۋگە بۇيرىق بەردى. بۇل بۇكىل حالىقتىڭ كوتەرىلىسىنە ۇلاستى.   1848 جىلعى رەۆوليۋتسييا كەزىندە ليۋدۆيگكە تاڭداۋ جاساۋ كەرەك بولدى: تاق پا, الدە لولا ما? ول سۇيىكتىسىن ەلدەن قۋعانىمەن, كەش ەدى. حالىقتىڭ سەنىمىنەن ايىرىلعان ليۋدۆيگ ى تاقتان وز ەركىمەن باس تارتىپ, بيلىكتى ۇلى ماكسيميليان ىى-گە بەردى.
   لولا ميۋنحەننەن قۋىلعان سوڭ امەريكاعا كەتىپ, وندا دا ۇلكەن جۇلدىزعا اينالدى. ومىرىنىڭ سوڭىندا لولا «The Arts of Beauty» اتتى كىتاپ جازدى. بۇل - الەمدەگى ەڭ العاشقى سۇلۋلىق بويىنشا نۇسقاۋلىقتاردىڭ بىرى. وندا ول ايەلدەرگە قالاي بويانۋ كەرەك, قالاي دۇرىس تاماقتانۋ كەرەك ەكەنىن جازدى. كەڭەسى: «ناعىز سۇلۋلىق — بۇل بەتتەگى بوياۋ ەمەس, ول — ىشكى ەركىندىك پەن دەنساۋلىق». ول تىپتى سول زاماندا «ارتىق سالماقتان ارىلۋ» تۋرالى كەڭەستەر بەرگەن العاشقى ايەلدەردىڭ بىرى بولدى.
ليۋدۆيگ I تاقتان كەتسە دە, لولاعا دەگەن ماحابباتىن جۇرەگىنەن وشىرە المادى. ال ليۋدۆيگ ومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ونى ۇمىتا الماي, وعان حاتتار جازىپ وتكەن. ول نيمفەنبۋرگ سارايىنداعى «سۇلۋلار گالەرەياسىنا» لولانىڭ پورترەتىن ىلدىردى. باۆارييا حالقى بۇل پورترەتتى كورۋ ۇشىن سارايعا كەلگەندە, لولانىڭ سۋرەتىنە تۇكىرىپ نەمەسە بالاعاتتاپ كەتەتىن بولعان. بىراق ليۋدۆيگ: «ول بارىبىر مەنىڭ گالەرەيامداعى ەڭ سۇلۋ ايەل بولىپ قالادى», — دەپ ونى ەشقاشان العىزبادى. بۇگىندە بۇل پورترەت - ميۋنحەندەگى ەڭ كوپ سۋرەتكە تۇسەتىن جادىگەر.

كلاسسيكالىق سۇلۋلىقتىڭ ەتالونى – ودەونسپلاتس

    كوشەنى بويلاي جۇرىپ ودەونسپلاتسقا كەلدىك. بۇل الاڭ - كلاسسيكالىق سۇلۋلىقتىڭ ەتالونى. مۇنداعى فەلьدحەررنحاللە  - فلورەنتسيياداعى ايگىلى لودجييا لانتسيدىڭ كوشىرمەسى. ونىڭ قاسىنداعى سارى تۇستى, اسقاق تەاتينەركيرحە شىركەۋى يتالييان باروككوسىنىڭ ەڭ ۇزدىك ۇلگىسى بولىپ سانالادى. ودەونسپلاتس - جەڭىس پەن تراگەدييانىڭ كۋاگەرى. بۇل تەك ادەمى ارحيتەكتۋرا عانا ەمەس, بۇل ميۋنحەننىڭ تاعدىرىن شەشكەن وقيعالاردىڭ ورنى. الاڭنىڭ باستى نىساندارى: گەنەرالدار زالى - باۆارييا ارميياسىنىڭ داڭقىنا ارنالعان. بىراق تاريحتا ول 1923 جىلعى «سىرا بۇلىگىنىڭ» (پيۆنوي پۋتچ) اياقتالعان جەرى رەتىندە دە قالدى. بۇل وقيعا بۇكىل الەم تاريحىن وزگەرتتى.

رەزيدەنتسييا  - باۆارييا بيلەۋشىلەرى ۆيتتەلьسباحتاردىڭ ساراي كەشەنى دال وسى جەردەن باستالادى. رەزيدەنتسييانىڭ ودەونسپلاتسقا قارايتىن ەسىگىندە 4 قولا ارىستان تۇر. ەگەر سىز سول ماڭنان وتسەڭىز, باقىتتى بولۋ ۇشىن ارىستاننىڭ قالقانىنداعى بەت-بەينەنىڭ مۇرنىن ۇستاۋ كەرەكسىز.

باقىتتى بولۋ ۇشىن ارىستاننىڭ قالقانىنداعى بەت-بەينەنىڭ مۇرنىن ۇستا

قولا ارىستاندارعا قاتىستى اڭىز وتە قىزىقتى ارى ميۋنحەننىڭ «ستۋدەنتتىك» رۋحىمەن تىعىز بايلانىستى. ولاردىڭ ارقايسىسى قولىندا قالقان ۇستاپ تۇر, ال سول قالقانداردىڭ تومەنگى جاعىندا ادامنىڭ بەت-بەينەسى بەينەلەنگەن. اڭىز قالاي باستالدى?
ەرتەدە بىر ستۋدەنت ليۋدۆيگ I پاتشانىڭ ساياساتىنا نەمەسە ونىڭ كوڭىلدەسى لولا مونتەسكە قاتىستى سىن ايتىپ, قابىرعاعا جازبا قالدىرعان دەسەدى. پاتشا بۇعان قاتتى اشۋلانىپ, ستۋدەنتتى جازالاۋدى بۇيىرادى. الايدا, ستۋدەنت قاشىپ بارا جاتىپ, وسى ارىستانداردىڭ بىرىنىڭ مۇرنىن ۇستاپ, «ماعان كومەكتەس!» دەپ ىشتەي تىلەك تىلەيدى. كوپ ۇزاماي پاتشا ونىڭ باتىلدىعىنا تانتى بولىپ, جازاسىن كەشىرىپ قانا قويماي, وقۋىنا ستيپەندييا تاعايىنداعان ەكەن.

   سول ۋاقىتتان بەرى ميۋنحەندىكتەر مەن تۋريستەر اراسىندا مىناداي نانىم قالىپتاسقان: ەگەر سىز ارىستاننىڭ قالقانىنداعى بەتتىڭ (كوبىنە كىشكەنتاي ادام بەينەسىنىڭ) مۇرنىن سيپاساڭىز, جاقىن ارادا بايلىققا كەنەلەسىز نەمەسە جولىڭىز بولادى.ميۋنحەن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى ەمتيحان الدىندا مىندەتتى تۇردە وسى جەرگە كەلىپ, تورت ارىستاننىڭ مۇرنىن كەزەكپەن سيپاپ شىعادى. بۇل - ەمتيحاننان «بەستىك» الۋدىڭ كەپىلى دەپ ەسەپتەلەدى.
    ارىستانداردىڭ مۇرنى كوپتەگەن قولداردىڭ تييۋىنەن ابدەن توزىپ, التىنداي جارقىراپ تۇر. قالا بيلىگى ولاردى جيى تازالاپ تۇرسا دا, حالىقتىڭ ىقىلاسىنان كەيىن مۇرىندارى بىرنەشە كۇندە قايتادان «التىنعا» اينالادى.
   ودەونسپلاتس - ميۋنحەننىڭ رۋحى سەزىلەتىن, سالتانات پەن سابىرلىقتىڭ سيمۆولى. 

اسىقپاي كوفە ىشۋ - ناعىز باۆارلىق «DOLCE VITA»

   كۇن اشىق كەزدەرى مۇنداعى كافەلەردە وتىرىپ, اسىقپاي كوفە ىشۋ - ناعىز باۆارلىق «dolce vita». مۇندا تاريحتىڭ تەرەڭدىگى مەن قازىرگى ساتتىڭ ادەمىلىگى توعىسقان. 
   بىز سەرۋەندەگەن كۇن - قىس مەزگىلى, اقپان ايى بولسا دا, كۇن اشىق ەدى. ابدىلقايىم اعا اڭگىمەسىن كافەلەردىڭ بىرىندەگى ورىندىقتارعا جايعاسا وتىرىپ جالعاستىردى. اڭگىمە اۋانى نەمىس ساۋلەتىنەن قازاق تاعدىرىنا اۋعاندا, قايىم اعانىڭ جانارىنان ساعىنىش وتى بايقالدى. ميۋنحەندەگى «ازاتتىق» راديوسىندا بىرگە يىق تىرەسىپ جۇمىس ىستەگەن ارىپتەستەرىن ەسكە الدى. دال بىز وتىرعان ورىندىقتاردا ولارمەن بىرگە وتىرىپ سىرلاسقان, مۇڭداسقان ساتتەرىن ەسكە الدى.

  ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن ەۋروپادا قالىپ قويعان قازاق لەگيونەرلەرىنىڭ تاعدىرى, ولاردىڭ ەلگە دەگەن اڭسارى مەن «ازاتتىق» ارقىلى جەتكەن ۇمىت وتى قايىم اعانىڭ اڭگىمەسىندە قايتا جاڭعىردى. ولاردان قازاقى بولمىستى, كىشىنىڭ ۇلكەنگە قۇرمەتىن, ۇلكەننىڭ كىشىگە ىزەتىن,, ادەت-عۇرىپتى, قازاقى رۋحتى بويىنا سىڭىرگەنىن ايتادى.

SIEGESTOR (جەڭىس قاقپاسى) - قالا ايبىنى

    ليۋدۆيگشتراسسە كوشەسىنىڭ سوڭعى نۇكتەسى Siegestor (جەڭىس قاقپاسى)  بولىپ تابىلادى. بۇل - ميۋنحەندەگى جەڭىس پەن قالانىڭ ايبىنىن بىلدىرەتىن باستى نىساننىڭ بىرى. بۇل قاقپانى ليۋدۆيگ I پاتشا ريمدەگى كونستانتين اركاسىنا ۇقساتىپ سالعىزعان. باستاپقىدا باۆارييالىق اسكەردىڭ ەرلىگىنە ارنالعان. بىراق ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن قاقپا قاتتى قيراپ, ونى قالپىنا كەلتىرگەندە ماعىناسى وزگەردى. قاقپانىڭ ارتقى جاعىندا (قالاعا قاراعان بەتىندە) وتە ماڭىزدى سوزدەر جازىلعان: «Dem Sieg geweiht, vom Krieg zerstört, zum Frieden mahnend» - «جەڭىسكە ارنالعان, سوعىسپەن قيراتىلعان, بەيبىتشىلىككە ۇندەۋ».

بۇل - ميۋنحەننىڭ وتكەننەن العان باستى ساباعى. قاقپانىڭ توبەسىندە تورت ارىستان جەگىلگەن اربادا باۆارييانىڭ جەڭىس قۇدايى تۇر (ريمدەگىدەي اتتار ەمەس, دال ارىستاندار, سەبەبى ارىستان - باۆارييا سيمۆولى). ميۋنحەن - تەك تاريح قانا ەمەس, ول - تاريحتان ساباق الا بىلگەن قالا! 
     
ميۋنحەن - «موناحتار مەكەنى»

قالانىڭ اتى كونە نەمىس تىلىندەگى «Munichen» سوزىنەن شىققان, ول «موناحتاردىڭ قاسىندا» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. VIII عاسىردا قازىرگى قالا ورنىندا بەنەديكت وردەنىنىڭ موناحتارى تۇراتىن شاعىن موناستىرь بولعان. 1158 جىلى باۆارييا گەرتسوگى گەنريح ارىستان وسى جەردە قالا نەگىزىن قالاعاندا, وعان «موناحتار قالاسى» دەگەن ات بەرىلگەن. قالانىڭ رەسمي ەلتاڭباسىنا قاراساڭىز, قارا شاپان كيگەن, قولىنا كيەلى كىتاپ ۇستاعان كىشكەنتاي بالانى كورەسىز. باستاپقىدا ەلتاڭبادا ساقالدى, ەرەسەك موناح بەينەلەنگەن بولاتىن. بىراق XVI-XIX عاسىرلار ارالىعىندا سۋرەتشىلەر ونى بىرتىندەپ جاس, سۇيكىمدى بالاعا اينالدىرىپ جىبەردى.

   بۇگىندە  بۇل بالا - ميۋنحەننىڭ باستى بويتۇمارى. ونى سىرا بوشكەلەرىندە, كادەسىيلاردا جانە مەرەكەلىك شەرۋلەردە كورۋگە بولادى. وكتوبەرفەستتىڭ اشىلۋىندا ات ۇستىندەگى تىرى «ميۋنحەن بالاسى» (ادەتتە سالت اتتى قىز بالا) شەرۋدى باستاپ جۇرەدى.

  ميۋنحەننىڭ اتىندا دا, زاتىندا دا موناحتاردىڭ ىزى بار. ورتا عاسىرلىق موناستىرьدان باستالعان قالا بۇگىندە الەمدىك مەگاپوليسكە اينالسا دا, وز ەلتاڭباسىنداعى ميۋنحەن بالاسىن  ەرەكشە قاستەرلەيدى. بۇل كىشكەنتاي موناح - قالانىڭ قوناقجايلىلىعى مەن مەيىرىمىنىڭ سيمۆولى. ونى ميۋنحەننىڭ ار بۇرىشىنان - راتۋشا مۇناراسىنان باستاپ, سىرا كرۋجكالارىنا دەيىن كەزدەستىرەسىز. ميۋنحەن - تاريحىن بالاشا ماپەلەپ, موناحتاي سابىرمەن ساقتاي بىلگەن قالا! 

ەۋروپادا ساقتالعان قازاق رۋحى

   قايىم كەسيجيدىڭ ميۋنحەندەگى ۇيى - ەۋروپاداعى قازاقتىڭ قارا شاڭىراعى ىسپەتتى. بارعان قازاققا ەسىگى ارقاشان اشىق, داستارقانى جايۋلى. ونىڭ ۇيىن «كىشى قازاقستان» دەپ اتاۋى تەگىن ەمەس. مۇندا قازاقتىڭ يىسى اڭقىپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتار باۆارييانىڭ تورىندە اسقاقتاپ تۇر. ول كىسى مەن جارى فاتما حانىمنىڭ قوناقجايلىلىعى - ەۋروپا قازاقتارىنىڭ بويىنداعى تەكتىلىكتىڭ كورىنىسى.

     سونىمەن قاتار, بۇل  شاڭىراقتى - ۇلتتىق تاربيەنىڭ ۇلكەن مەكتەبى دەۋگە بولادى. اعانىڭ ارتىندا ەرگەن ۇش قىزى دا بۇگىندە ۇلتىن سۇيگەن جاندار بولىپ وستى. باۆارييانىڭ نەمىس تىلدى ورتاسىندا وسسە دە, ۇش قىزىنىڭ بويىندا قازاقتىڭ يىسى اڭقىپ تۇرعانى - قايىم اعا مەن فاتما حانىمنىڭ قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ جەمىسى.
قايىم اعا قىزدارىن قازاقستانعا جيى اكەلىپ: «سەندەردىڭ تۇپ-تامىرلارىڭ وسى جەر, اتامەكەنىمىز - قازاقستان!» دەپ سانالارىنا قۇيىپ وسىردى. بۇل جاي عانا ايتىلعان سوز ەمەس, بۇل - جات ەلدە جۇرگەن ۇرپاقتىڭ تامىرىنان اجىراپ قالماۋى ۇشىن جاسالعان ۇلى قورعان ەدى.

  قايىم اعانىڭ ۇلكەن قىزى وزگەجاننىڭ ەسىمى بۇگىندە عىلىمي ورتادا تانىلا باستادى. ول يرلانديياداعى University College Dublin (UCD) جانە گەرمانييانىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە بىلىم العان.ونىڭ دوكتورلىق زەرتتەۋلەرى مەن ماقالالارى حالىقارالىق عىلىمي باسىلىمداردا جارىق كورىپ جۇر.ول تەك قازاق تىلىندە عانا ەمەس, اعىلشىن, نەمىس جانە تۇرىك تىلدەرىندە ەركىن سويلەپ, جازادى. بۇل وعان قازاق تاريحىن الەمدىك اۋديتوريياعا تانىتۋعا ۇلكەن مۇمكىندىك بەرەدى. اكەسىنىڭ جولىن قۋىپ, قازاق تاريحىنا, سونىڭ ىشىندە الاشوردا قايراتكەرلەرىنىڭ مۇراسىنا دەن قويۋى - تەكتىلىكتىڭ نىشانى. وزگەجان الاش قايراتكەرلەرىنىڭ يدەيالارىن باتىستىق اكادەمييالىق دەڭگەيدە تالداپ جۇرگەن ساناۋلى عالىمداردىڭ بىرى. ول الاشورداشىلاردىڭ ەڭبەكتەرىن تەك تاريح رەتىندە ەمەس, بۇگىنگى قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىلىك نەگىزى رەتىندە قاراستىرادى. وزگەجاننىڭ الاش ارىستارى تۋرالى عىلىمي جۇمىس جازىپ جۇرۋى, ەۋروپا ارحيۆتەرىندەگى تىڭ دەرەكتەردى قوپارۋى - شەتەلدەگى قازاق عىلىمىنا قوسىلعان ۇلكەن ۇلەس. ونىڭ زەرتتەۋلەرىندەگى باستى تاقىرىپ - ۇلتتىق بىرەگەيلىك (identity). ول ەۋروپاداعى قازاقتاردىڭ قالاي قالىپتاسقانىن, ولاردىڭ مادەنيەتى مەن تىلىن ساقتاۋ تەتىكتەرىن عىلىمي نەگىزدە زەردەلەيدى. وزگەجان اكەسى قايىم كەسيجي سيياقتى قازاقستاندى تەك اتا-باباسىنىڭ تۋعان جەرى ەمەس, وزىنىڭ رۋحاني وتانى دەپ بىلەدى. ول ەلگە كەلگەن سايىن ارحيۆتەردە جۇمىس ىستەپ, جەرگىلىكتى عالىمدارمەن تاجىريبە الماسادى. ونىڭ الاش ارىستارى تۋرالى زەرتتەۋلەرى - ەۋروپادان قازاقستانعا سوزىلعان رۋحاني التىن كوپىردىڭ تاعى بىر تىرەگى ىسپەتتى.
  سونىمەن قاتار, وزگەجاننىڭ بويىنداعى اقىندىق قاسيەت - ول كىسىنىڭ نازىك جانى مەن ۇلتىنا دەگەن ساعىنىشىنىڭ جىر بولىپ ورىلۋى. اقىن قىزدىڭ جىرلارىندا اتامەكەنگە دەگەن اڭسار مەن اكەنىڭ اق تىلەۋى مەنمۇندالاپ تۇرادى. ونىڭ جىرلارىندا ەۋروپاداعى قازاق قىزىنىڭ ىشكى تولعانىسى, اتامەكەنگە دەگەن ساعىنىشى مەن اتا-بابا اماناتىنا دەگەن ادالدىعى اڭعارىلادى. ول وز شىعارماشىلىعى ارقىلى باتىستىق پراگماتيزم مەن شىعىستىق ليريكانى ۇشتاستىرا بىلگەن.

سونىمەن قاتار, وزگەجان جولداسى ايات ەكەۋى بەرليندە قازاق جاستار ورتالىعىنىڭ جۇمىسىن جۇرگىزەدى. جاستار اراسىندا كوپتەگەن ىس-شارالاردىڭ ۇيىتقىسى بولىپ جۇر.

  ەكىنشى قىزى مەرۆە دە وز ۇلتىن ماقتانىشپەن پاش ەتىپ جۇرگەن جان. بۇگىندە بيولوگييا سالاسىندا  دوكتورانت. ول مەكتەپتە, ۋنيۆەرسيتەتتە ساتى تۇسسە قازاقستاندى تانىستىرۋمەن اينالىسادى.
  كەنجە قىزى – شولپان, مەكتەپ وقىپ جۇرگەن كەزدەن باستاپ قازاقستانعا 1-2 ايعا كەلىپ, قازاق تىلىن ۇيرەنىپ العان. بۇگىندە بىرنەشە جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ديپلومىن الىپ, وقۋىن ارى قاراي جالعاستىرۋدا. قازاق قوعامىنداعى ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىنىڭ بەل ورتاسىندا مەرۆە مەن شولپان جۇرەدى.
    وسىلايشا, قايىم اعا وز ۇرپاعىنا ۇلتىن ۇلىقتاۋدى بويلارىنا سىڭىرە وتىرىپ, اينالاسىنا ۇلگى-ونەگە كورسەتىپ وتىر. ەندى جيەندەرىنە دە قازاق تىلىن ۇيرەتىپ, جۇرەگىنە «قازاقستان» دەگەن ۇلى ۇعىمدى ەگىپ كەلەدى.

قورىتىندى وي

   ليۋدۆيگشتراسسە بويىمەن قايىم اعامەن قاتار جۇرىپ كەلە جاتىپ, مەن ونىڭ تەك وتكەندى عانا ەمەس, بولاشاقتى دا ويلايتىنىن تۇسىندىم. ول - ميۋنحەندەگى سوڭعى موگيكان ەمەس, ول - ەكى دۇنيەنى, ەكى مادەنيەتتى جالعاپ تۇرعان التىن كوپىر ىسپەتتى.

   ونىڭ اربىر سوزىنەن كەشەگى «ازاتتىق» راديوسىنىڭ جاڭعىرىعى ەمەس, ەرتەڭگى ۇرپاقتىڭ ابىرويى ەستىلىپ تۇرعانداي. قايىم اعانىڭ بويىنداعى قازاقى مىنەز بەن ەۋروپالىق زييالىلىق - بۇل تەك ساعىنىشتان تۋعان دۇنيە ەمەس, بۇل - جاھاندانۋ داۋىرىندە وز بولمىسىن جوعالتپاۋدىڭ تىرى ۇلگىسى. ول ميۋنحەننىڭ سۋىق كوشەلەرىندە جۇرىپ, جىلىلىقتى وز ىشىنەن, وز تاريحىنان تابا بىلگەن جان.

     قايىم بىرعازىۇلى سيياقتى تۇلعالار باردا, ميۋنحەندەگى قازاق رۋحى سونبەك ەمەس. ول - تاريحتىڭ سوڭعى تۇياعى ەمەس, كەرىسىنشە, جات جەردە جۇرسە دە, تامىرىن تەرەڭگە جايىپ, جاس بۋىنعا جون سىلتەپ وتىرعان رۋحاني شامشىراق. ليۋدۆيگشتراسسەنىڭ ساۋلەتتى عيماراتتارى ونىڭ اسقاق تۇلعاسىنىڭ جانىندا جاي عانا دەكوراتسييا بولىپ قالعانداي. بىز بۇل جولمەن جاي عانا كەلە جاتقان جوقپىز, بىز وتكەننىڭ ونەگەسىن ارقالاپ, بولاشاقتىڭ باعىتىن ايقىنداپ كەلەمىز.

جاڭىل اپەتوۆا, 
الماتى - ميۋنحەن - الماتى