Aqpan ayında Bavariya astanası Myunhenniñ qaq ortasındağı äygili Lyudvigştrasse boyımen kele jatıp, ötken ğasırdıñ aqparattıq maydanınıñ tiri kuägeri, «Azattıq» radiosınıñ ardageri, Europa qazaq qoğamdarı federaciyasınıñ negizin qalauşı Äbdilqayım Birğazıwlı Kesijimen ömir sürip jatqan ortası, ötkeni men bügini jaylı swhbattasudıñ säti tüsti. Bwl - tek seruen emes, bwl - tarihtıñ tereñ qatparlarına sayahat edi.

MYUNHENDEGİ QAZAQ RUHINIÑ ŞAMŞIRAĞI: QAYIM KESIJI

  Äbdilqayım Birğazıwlı Kesijidiñ ömiri - twtas bir däuirdiñ şejiresi. Gimalay asqan qasiretti köştiñ wrpağı bolıp tuıp, Myunhen törinde qazaqtıñ erkin dauısın älemge tanıtqan ol - nağız tağdır iesi.     Ötken ğasırdıñ ekinşi jartısında Myunhen qalası qazaq balası üşin erkindiktiñ simvolına aynaldı. Mwndağı «Azattıq» radiosınıñ qazaq bölimi wlttıq ruhtıñ soñğı bekinisindey qızmet etti. Sol tarihi kezeñniñ tikeley kuägeri, belgili qoğam qayratkeri Äbdilqayım Birğazıwlı (Abdulkayyum Kesiji) öz estelikterinde radionıñ işki tınısı men twlğalar beynesin jañğırtadı.
     Bäri 1979 jıldıñ naurızında bastaldı. Sol kezdegi Stambul universiteti jurnalistika fakul'tetiniñ soñğı kurs studenti Äbdilqayım Birğazıwlı Myunhenge atbasın tireydi. Eki aptalıq interv'yu men käsibi sınnan sürinbey ötedi. Jas maman 1980 jıldıñ 9 qañtarında resmi türde jwmısqa ornalasadı. Äbdilqayım Birğazıwlın jwmısqa şaqırğan da, alğaşqı jetekşisi bolğan da Jäken Bapış boldı. 
    «Ol «Azattıq» radiosı Qazaq böliminiñ sol kezdegi bastığı bolatın. Ol  qazaq redakciyasınıñ qalıptasuına, onıñ jeke şañıraq retinde bölinip şığuına zor eñbek siñirgen tarihi twlğa, jurnalist jäne basşı. Ol kisi ekinşi düniejüzilik soğıs kezinde twtqınğa tüsken sovet äskerleriniñ biri, Qızıdorda oblısı, Qarmaqşı audanınıñ tuması.«Azattıq» radiosınıñ Qazaq bölimin (Kazakh Service) 1975 jıldan 1987 jıldıñ ayağına deyin basqardı. Jäken Bapıştıñ basşılığı twsında «Azattıq» radiosı tek sayasi jañalıqtar emes, sonımen qatar, Alaş arıstarınıñ mwrasın, qazaq tarihınıñ aqtañdaq betterin, şeteldegi qazaq diasporasınıñ tınıs-tirşiligin twraqtı türde nasihattaytın deñgeyge jetti» - dep alğaşqı wstazın eske aldı Äbdilqayım Birğazıwlı.
  1988 jıldan bastap bölim tizginin Hasen Oraltay qolğa aldı. Äbdilqayım Birğazıwlı Hasen ağasın «isker, ottı, tike söyleytin ör minezdi jan» retinde surettedi.
   «Hasen ağay, «Azattıq» radiosı Qazaq bölimine 1988 jıldıñ aqpan ayınan bastap, bastıq bolıp tağayındaldı. 1968 jıldan bastap Azattıq Radiosında jwmıs istegen Hasen ağay öte isker adam bolatın. Jwmısqa oray ol kisiniñ ülgi twtarlıq jaqtarı köp boldı. Ol Mağjanşıl, Türikşil, Qazaqşıl jäne wltşıl adam edi. Bwl jağınan ekeumizdiñ közqaras, pikirlerimiz bir arnağa toğısatın. Ekeumiz ideyalas edik. Ol kisi aytar sözin ayamaytın, tike söyleytin, qızbalau, ör minezdi kisi bolatın. Ol jağınan minezimiz de wqsas twstar köp bolatın. Minezimiz wqsas bolğan soñ, keyde qızu pikir talastırıp, renjisip te qalatınbız. Biraq Mağjannıñ ruhı men qazaqşılıq müddesi bizdi qayta tabıstırıp jiberetin Men ol kisiniñ köptegen qasietterin ülgi twtıp sıylaytınmın. Hasen ağay da meni “Mağjan jolın wstanğan” türikşil, qazaqşıl» dep jaqsı köretin, qadirleytin», – deydi keyipkerimiz.
    Hasen Oraltaydıñ 1960 jıldarı Türkiyada Mağjan Jwmabaev turalı alğaşqı kitaptardıñ birin şığaruı – sol kezdegi diaspora jastarı üşin nağız ruhani töñkeris bolğanı anıq.
  1995 jılı «Azattıq» radiosınıñ ştab-päteri Vaclav Gaveldiñ şaqıruımen Myunhennen Pragağa (Çehiya) köşti. Bwl jaña kezeñniñ bastaluı boldı: jurnalister Qazaqstannıñ işinde resmi byurolar aşuğa mümkindik aldı. Bwl  radio tarihındağı ülken betbwrıs edi. Sol twsta Hasen Oraltay direktorlıq qızmette bolsa, Äbdilqayım Birğazıwlı direktordıñ orınbasarı mindetin uaqıtşa atqaruşı (acting director) jäne jauaptı redaktorlıq jauapkerşilikti arqaladı. Oraltaydıñ sayasi qaysarlığı men Kesijidiñ wyımdastıruşılıq qabileti üylesim tauıp, radionı jaña deñgeyge şığardı.

«Tap sol kezde Hasen Oraltay Myunhendegi Azattıq radiosı Qazaq böliminiñ direktorı bolatın. Men ol kezde Azattıq Radiosı Qazaq bölimi direktorınıñ uaqıtşa orınbasarı (acting director) jäne jauaptı redaktor (supervising editor) qızmetin atqarıp jürgen bolatınmın. Qazaq Bölimi direktorınıñ twraqtı orınbasarı basqa kisi edi. Aytpaqşı men radio habarlarında, yağni mikrofon aldında türikşe familiyamnıñ ornına qazaqşa, atam Birğazınıñ atın qoldanatınmın», -dep eske aldı Äbdilqayım Kesiji.
   Keyipkerimiz efirde türikşe «Kesiji» familiyasın emes, öziniñ atasınıñ atımen Äbdilqayım Birğazıwlı dep söyleytinin eske aldı. Bwl onıñ tegine degen qwrmeti men wlttıq biregeylikti saqtauğa degen talpınısınıñ körinisi edi.
    Äbdilqayım Kesiji radioda tek diktor emes, sayasi şoluşı jäne redaktor retinde tanıldı. Onıñ jwmıs istegen uaqıtı eñ jauaptı kezeñderge tws keldi: 1980-jıldardıñ soñı men 1991 jılğı Täuelsizdik jariyalanğan sätterde ol tikeley efirde habarlar jürgizdi. Ol - keñestik ideologiyadan ada, batıstıq standarttarğa negizdelgen qazaq jurnalistikasınıñ qarlığaştarınıñ biri boldı. Ol aqparattı birjaqtı emes, jan-jaqtı taldap jetkizudiñ halıqaralıq mektebin qazaq tilinde söyletti. Qazaqstan biligi men oppoziciyası, batıs sayasatkerleri men qarapayım halıq arasındağı teñgerimdi wstay bilgen käsibi maman retinde tanıldı. Onıñ bastı erekşeligi: ol tek diktor emes, analitik boldı. KSRO ıdırap, Qazaqstan Täuelsizdik alğan almağayıp zamanda Batıs pen Şığıstıñ sayasi ahualın tereñ tüsinip, onı qazaq tilinde sauattı jetkize bildi.
  «Azattıq» radiosı arqılı ol köptegen sayasi-qoğamdıq terminderdiñ qazaqşa balamaların qalıptastıruğa üles qostı. Ol Türkiya qazaqtarınıñ köne sözderin, Myunhendegi emigraciyanıñ sayasi leksikasın jäne Qazaqstandağı zamanaui tildi şeber wştastırdı. Onıñ efirdegi söz saptauı bügingi diktorlar men jurnalister üşin nağız «klassikalıq ülgi» bolıp tabıladı.
    Bügin, Qazaqstan öz täuelsizdiginiñ jaña belesterinde twrğanda, Qayım Kesijidiñ twlğası «Älemdik deñgeydegi qazaq» obrazın körsetedi. Ol - tek bir eldiñ nemese bir redakciyanıñ adamı emes, ol - jahandıq aqparat aydınında qazaqtıñ ünin bäsekege qabiletti etken maman dep bağalauğa layıq. Ol qazaq jurnalistikasına europalıq sapa men türkilik  bauırmaldıqtı alıp kelgen twlğa. Onıñ dauısı - Myunhennen esken azattıq jeliniñ jañğırığı. Myunhendegi mikrofon aldında ötken künder büginde tarihqa aynaldı. Biraq sol kezdegi «Azattıqtıñ» sañqıldağan dauısı - Qayım Kesijidiñ beynesinde äli de aramızda.
  Bwl kisiler - biz üşin tek jurnalist emes, el men jerden jıraq jürse de, wlttıq müddeni tu etken nağız patriottardıñ ülgisi.
    «Azattıq» radiosı - tek efir uaqıtı emes, bwl - Otannan jıraq jürip, wlt azattığın añsağan twlğalardıñ qajırlı küresi edi. Bäri qalay bastaldı? 
     “Azat Europa” men “Azattıq” radioların qwru isimen alğaş aynalısqan “The American Committee for the Liberation of the peoples of Russia” (Reseydegi halıqtardı azattıqqa şığaru jönindegi Amerikan komiteti) dep atalatın komitettiñ basşıları, Sovet Odağı qwramında orın alğan elderden şıqqan bosqındardı osı jwmıstarına oray wyımdastırudı közdegen.

   Bwl qadamdardıñ tüpki maqsatı - nısanalı nasihat emes, ezilgen halıqtardıñ öz dauısın älemge jetkizu edi. Bwl turalı belgili publicist Hasen Oraltay öziniñ «Elim-aylap ötken ömir» attı esteliginde egjey-tegjeyli jazıp qaldırğan.
   Osılayşa, 1953 jıldıñ 1 naurızında Myunhen aspanında twñğış ret «Azattıqtıñ» üni jañğırdı. Redakciyanıñ işki atmosferası öte erekşe boldı. Mwnda Şığıs Türkistannan qaşqan qazaqtar, Europada bilim alğan ziyalılar jäne soğıs kezinde twtqınğa tüsip, Batısta qalğan azamattar birge jwmıs istedi. Myunhende qalğan qazaqtar üşin «Azattıq» radiosı tek jwmıs ornı emes, KSRO-dağı kommunistik rejimge qarsı «ideologiyalıq maydan» boldı. Olar efir arqılı Qazaqstandağı tuğan-tuıstarına aman ekenin sezdiruge tırıstı (biraq aşıq ayta almadı, öytkeni bwl eldegi tuıstarına qauip töndiretin). Bwl adamdardıñ köbi nemis äyelderine üylendi. Olardıñ balaları nemisşe össe de, äkeleri olarğa «qazaq» ekenin wmıtpaudı qwlağına qwyıp otırğan. Olardıñ köbi ömiriniñ soñına deyin Qazaqstanğa oraludı armandadı, biraq Täuelsizdik alğanğa deyin Otanğa oralu olar üşin mümkin bolmadı.  Myunhen kezeñi - «Azattıq» radiosınıñ (Europadağı Azattıq/Bostandıq radiosınıñ qazaq qızmeti) «altın däuiri» bolıp sanaladı. Däl osı Bavariyanıñ qaq ortasında keñestik Qazaqstan üşin balama aqparattıñ negizi qalandı. 

   Myunhendegi jwmıs ülken qauip pen tehnikalıq qiındıqtarğa tolı boldı: Keñes Odağı radio signaldarın bögeu üşin orasan zor qarjı jwmsadı, sondıqtan jurnalister jiilikterdi ünemi özgertip otırdı. Internet joq zamanda olar jañalıqtardı resmi QazKSR gazetterinen (jol arasınan oqıp), hattardan jäne sirek keletin turisterdiñ äñgimelerinen jinadı. Alaş Orda tarihı, stalindik quğın-sürgin, 1930-jıldardağı aşarşılıq jäne Semey poligonı, Aral tağdırı siyaqtı jabıq taqırıptardı köterdi. Sol kezdegi habarlar tek jañalıqtar emes, KSRO-da tıyım salınğan aqparattardı jetkizuge bağıttaldı: «Alaş» mwrası - Älihan Bökeyhan, Ahmet Baytwrsınwlı jäne Mirjaqıp Dulatwlınıñ eñbekteri men ideyaları turalı alğaşqı tarihi zertteuler. Aşarşılıq şındığı - 1930-jıldardağı näubet turalı kuägerlerdiñ estelikteri men batıs zertteuşileriniñ derekteri. Din jäne iman - Keñes ükimeti ateizmdi nasihattap jatqanda, radio islam qwndılıqtarı men merekeleri turalı habarlar tarattı. Zamandas – emigraciyadağı qazaqtardıñ ömiri men mädenieti turalı swhbattar. 
     1986 jıldıñ 16-18 jeltoqsanında Almatıda jastar köterilgende, Mäskeu «ünsizdik» rejimin wstanıp, keyin olardı «maskünemder men naşaqorlar» dep ayıptadı.
Myunhen qalay äreket etti? Hasen Oraltay men onıñ komandası täulik boyı kezekşilikte boldı. Olar KSRO-dan kelgen kez kelgen aqparattı, tipti qısqa telefon qoñırauların jinap, älemdik BAQ-qa (Reuters, BBC) tarattı. Qazaqstandağı halıq öz elinde ne bolıp jatqanın Myunhennen kelgen qısqa tolqındı radio signaldarı arqılı bilip otırdı.
     Bwl jekelegen wlttardıñ emes, twtas Türkistan balasınıñ ortaq minberi, ortaq ümiti edi, Täuelsizdik añsağan wlttıñ üni boldı. Äbdilqayım Birğazıwlı sekildi twlğalardıñ esteligi arqılı biz sol kezdegi erkin sözdiñ qadirin, Mağjan ruhınıñ quatın jäne Europa törindegi qazaqtardıñ Otanğa degen sağınışın sezinemiz.
   Bügingi «Azattıq»  - sol kezdegi Dahaudıñ tozağınan ötken, Otanına degen sağınışın efir arqılı jetkizgen qazaq ziyalılarınıñ amanatı. 

TÜRKİSTAN LEGIONI JÄNE MYUNHEN

Myunhen köşelerinde soğıstan qalğan qazaq sarbazdarınıñ izi bar. Olar - twtqınnan aman qalıp, jat jerde jaña ömir bastağan, biraq jüreginde Otanğa degen sağınıştı mäñgi saqtağan jandar.
. Olardıñ tağdırı - soğıstıñ aşı şındığı men qazaq ruhınıñ mızğımastığınıñ däleli. Myunhen - biz üşin tek qala emes, Otanınan jıraq qalğan bauırlarımızdıñ soñğı panası bolğan meken. 
     Ekinşi düniejüzilik soğıs kezinde nemis twtqınına tüsip, tağdır tälkegimen Myunhende qalıp qoyğan qazaqtardıñ tarihı - qasiret pen sağınışqa tolı ülken drama. Olardıñ köbi KSRO-da «Otan satqını» dep ayıptalıp, atu jazasına kesiletinin bilgendikten, jat jerde qaluğa mäjbür boldı. Soğıs ayaqtalğanda, nemis twtqınında bolğan mıñdağan qazaq sarbazı «Elge qaytsaq, satqın retinde atılamız nemese GULAG-qa aydalamız» dep qorıqtı. Sondıqtan olar Myunhen mañındağı «Di-Pi» «DP» (Displaced Persons — qonıs audarğandar) lager'lerine ornalastı.
  Olar alğaşqı jıldarı nemis qoğamına siñise almay, tek öz aralarında qazaq tilinde söylesip, salt-dästürdi qatañ saqtadı. Myunhenniñ Şvabing jäne Noyhauzen audandarında alğaşqı qazaq otbasıları şoğırlanğan üyler bolğan.

  Soğıs jıldarında Myunhen mañında «Türkistan legionınıñ» (Türkistan wlttıq birligi komiteti) ortalıqtarınıñ biri boldı. 
   1940-50 jıldarı Myunhenniñ Şvabing (Schwabing) audanında soğıstan qalğan qazaq legionerleri twratın birneşe üy bolğan. Olar nemis tilin bilmese de, jergilikti halıqpen til tabısıp, zauıttarda, qwrılıstarda jwmıs istedi. 
   Myunhendegi qazaq diasporasınıñ «ağa tolqını» - bwl tağdırı tauqımetke tolı, biraq ruhı biik jandar. Bwl adamdar jat jerde jürse de, qazaqtıñ tilin, dinin jäne salt-dästürin saqtap qaluğa tırıstı. Olar Myunhende alğaşqı qazaq qoğamdastıqtarınıñ negizin qaladı.

QAZİRGİ QAZAQ DIASPORASI

  Europadağı qazaq diasporası - bwl tarihı tereñ jäne qwramı jağınan ärtürli qauımdastıq. Onı negizinen üş ülken tolqınğa bölip qarastıruğa boladı.
 «Türkiya arqılı kelgen» tolqın (1960-1970 jj.): Bwl — HH ğasırdıñ basındağı näubet jıldarında Qıtayğa, odan soñ Gimalay asıp Päkistan men Türkiyağa twraqtanğan qazaqtardıñ wrpaqtarı. Keyinnen olar Türkiya men Europa elderi arasındağı eñbek migraciyası kelisimderi boyınşa Germaniyağa, Franciyağa jäne Avstriyağa qonıs audardı.
Postkeñestik kezeñ (1990-2000 jj.): Qazaqstan täuelsizdik alğannan keyin bilim quıp, jwmıs babımen nemese otbası jağdayımen köşkender.
Zamanaui tolqın (2010–2026 jj.): «Bolaşaq» bağdarlamasınıñ tülekteri, IT-mamandar, ğalımdar men käsipkerler. Büginde Europanıñ iri startap-habtarı men halıqaralıq wyımdarında qazaq jastarı öte köp.
Ortalığı Myunhende bolıp, 2009 jılı Qayım Kesijidiñ basşılığımen «Europa qazaqtarınıñ qauımdastığı»  resmi türde tirkelip, jwmıs istedi. «Wyım 2009 jılı «Federation of European Kazakh Associations» (FEKA) degen ağılşınşa tüpnwsqa atauımen resmi türde qwrılıp, Germaniyanıñ Myunhen qalasındağı jergilikti sotta tirkelgen. Onıñ qazaq tilindegi balaması - «Europa Qazaq Qoğamdarı Federaciyası». Bwl atau wyım jarğısında arnayı körsetilip, zañdı tirkeuden ötken. Bwl qwrılımnıñ tarihi mañızı zor, öytkeni FEKA - şeteldegi qazaq diasporasınıñ basın qosqan, Europa elderindegi türli qazaq mädeni ortalıqtarı men qoğamdarın biriktiretin twñğış «şatır wyım» (umbrella organization) märtebesine ie bolğan . Ol Europadağı şaşılıp jürgen qazaq mädeni ortalıqtarın bir şañıraq astına jinağan alğaşqı ortalıq qwrılım boldı» - deydi Äbdilqayım Birğazıwlı .

Ol Europa elinde ornalasqan ondağan Qazaq mädeni qoğamdarın biriktirdi. Wyım Europadağı qazaqtar öz biregeyligin saqtauı üşin köptegen is-şaralar ötkizdi. Atap aytqanda, Europa qazaqtarınıñ kişi qwrıltayı: Bwl - jıl sayın Europanıñ är türli qalasında (Vena, Parij, Berlin t.b.) ötetin ülken jiın. Onda wlttıq oyındar oynalıp, dombıra tartıladı, ana tili mäselesi talqılanadı. Sonımen qatar, Europadağı qazaq jastarı tüp-tamırınan ajıramas üşin, salt-dästürdi jalğastıru üşin jastar konferenciyaları wyımdastırılıp twrdı. Sport turnirleri wyımdastırılıp twrdı. Dombıra mektepteri men bi toptarı: biraz qalalarda qazaq balalarına arnalğan jeksenbilik mektepter jwmıs isteydi. Ökinişke oray, ol Federaciya (FEKA) basşılığı auısıp, basqa öñirde ortalıq jwmısın jalğastıru üşin, jergilikti mekenjayğa qayta tirkeu procesi jürgizilmegendikten, zañdı türde jwmıs isteuin toqtatıp otır.
  Büginde Europanıñ üzdik universitetterinde sabaq beretin qazaq professorları men iri korporaciyalarda (Google, Amazon, CERN, BMW, Siemens, Google) isteytin injenerler, IT mamandarı diasporanıñ jaña imidjin qalıptastırıp jatır.
  Üşinşi jäne törtinşi wrpaq ökilderi arasında qazaq tilin bilu deñgeyi tömendep baradı. Köbinese nemis, francuz nemese ağılşın tilderinde söyleydi. Jergilikti mädenietke siñip ketu procesi jürip jatqanımen, soñğı kezderi internet pen äleumettik jelilerdiñ arqasında Qazaqstanmen baylanıs qayta küşeydi. Europadağı qazaqtar özderi twratın elderde Dimaş Qwdaybergenniñ koncertterin wyımdastıruğa jäne wlttıq brendterdi (şokolad, qolöner) nasihattauğa zor üles qosıp keledi. 
  Myunhendegi qazaq qoğamın (München Qazaq Qoghamy) büginde Äbdirahman Birol mırza basqaradı. Bwl - Germaniyadağı eñ köne jäne belsendi wyımdardıñ biri. Qwramı - diaspora negizinen 1960-70 jıldarı Türkiyadan eñbek migraciyasımen kelgen qazaqtardan jäne olardıñ Germaniyada tuıp-ösken wrpaqtarınan twradı. Soñğı jıldarı olardıñ qatarına Qazaqstannan barğan jas mamandar men studentter qosıldı. Myunhen jäne onıñ mañında (Bavariya jerinde) şamamen 800 – 1 200 arasında etnikalıq qazaq otbasıları twradı. Bwl şamamen 3 000 – 4 500 adam degen söz. Qazaqstan azamattarı (jaña migraciya) -  mwnda studentterdi, IT mamandarın, därigerlerdi jäne konsuldıq qızmetkerlerin qosqanda tağı 1 500 – 2 500 adam bar. Jiıntıq sanı - Myunhen men oğan jaqın eldi mekenderde şamamen 5 000-nan 7 000-ğa deyin qazaq twradı dep esepteledi. Bwl Germaniyadağı eñ iri qazaq şoğırlanğan ortalıqtardıñ bir.
   Negizgi maqsatı - qazaq tilin, salt-dästürin jäne mädenietin saqtau. Olar balalarğa qazaq tilin üyretu, wlttıq meyramdardı (Naurız, Täuelsizdik küni) atap ötumen aynalısadı. Myunhende jii «Kişi Qwrıltaylar» ötip twradı. Bwl jiındarğa tek Germaniya emes, bükil Europa qazaqtarı jinaladı.
   Qayım Kesiji wyımnıñ aqıldastar alqasınıñ müşesi retinde jastarğa jol körsetip, jwmıs bağıtına qoldau körsetip otıradı. Sonıñ arqasında Myunhendegi jäne Europanıñ basqa qalalarındağı qazaq jastarı öz ana tili men tarihına degen maqtanış sezimin joğaltpadı, olardıñ Qazaqstanmen ruhani baylanısı üzilmedi.
   Täuelsizdikten keyin Qayım Kesiji Qazaqstanğa jii kelip, eldegi sayasi jäne mädeni özgeristerdi Batıs auditoriyasına tanıstırumen aynalısıp jür. 

JASTIQ ŞAQ KUÄSİ. LYUDVIGŞTRASSE - ESTELİKTER KÖŞESİ

Myunhenniñ eñ säuletti köşeleriniñ biri Lyudvigştrasse - Qayım ağa üşin tek turistik nısan emes, är tası tarihtan sır şertetin meken. 

   Lyudvigştrasse (Ludwigstraße) - bwl jay ğana köşe emes, Bavariyanıñ asqaqtığı men patşalıq ambiciyasın körsetetin aşıq aspan astındağı mwrajay. Bwl köşe - XIX ğasırdağı Myunhenniñ bastı «podiumı». Patşa Lyudvig I bwl köşeni saldırğanda: «Men Myunhendi nemister maqtanışpen ataytın, Germaniyanı körmegen adam Myunhendi körmese, eşteñe körmegendey bolatın deñgeyge jetkizemin», - degen eken. Patşa Lyudvig I Italiyanıñ qayta örleu däuiriniñ säuletine ğaşıq bolğan. Sondıqtan bwl köşedegi ğimarattar Florenciya men Rimniñ pa Palazzo-larına öte wqsas. Bwl köşede tek universitet pen memlekettik mekemeler ğana emes, Myunhenniñ intellektualdı elitası şoğırlanğan. Köşeniñ bir basında Fel'dherrnhalle (Generaldar zalı), ekinşi basında Jeñis qaqpası twr. Bwl - Bavariya armiyasınıñ ruhı men beybitşilik mwratınıñ toğısuı. Mwnda Myunhenniñ basqa bölikterine tän «sırahanalıq» şu joq, onıñ ornına akademiyalıq sabırlıq pen patşalıq asqaqtıq basım.

«Lyudvigştrasse - Myunhenniñ intellektualdı jäne mädeni kelbeti. Mwnda ärbir ğimarattıñ öz aytarı bar» - deydi Qayum ağa. Ol kisi Lyudvig-Maksimilian universiteti men memlekettik kitaphananıñ mañayında twrıp, osı köşe boyındağı ğimarattardıñ tarihın şejiredey taratadı.

BİLİMNİÑ ASQAQ SARAYI

Myunhendegi Bavariya memlekettik kitaphanası (Bayerische Staatsbibliothek) - bwl jay ğana kitap qoyması emes, älemdegi eñ mañızdı mädeni qazınalardıñ biri. Mwnı bilimniñ asqaq sarayı dese de bolğanday. Kitaphana ğimaratı 1832-1843 jıldarı italiyan qayta örleu däuiriniñ stilinde salınğan. Kireberistegi zäulim baspaldaqtar - Myunhendegi eñ fotogendi orındardıñ biri. Olar adamğa bilimniñ şıñına köterilip bara jatqanday äser beredi.

Ğimarattıñ aldında tört filosof - Aristotel', Gippokrat, Gomer jäne Fukididtiñ müsinderi otır. Olar bilimniñ tört negizin (filosofiya, medicina, poeziya, tarih) beyneleydi. Kitaphana qorı - 10 millionnan astam kitap: Bwl - Europadağı eñ iri zertteu kitaphanalarınıñ biri. Mwnda 90 mıñnan astam köne qoljazba saqtaulı. Olardıñ işinde ataqtı «Nibelungtar jırı» (Nibelungenlied)  - nemis halqınıñ bastı eposınıñ tüpnwsqası saqtalğan körinedi.

    «Kitap basu öneriniñ alğaşqı kezeñinen (1500 jılğa deyin) qalğan kitaptar sanı boyınşa bwl kitaphana älemde birinşi orındardıñ birin ielenedi.Kitaphana qorında äygili Gutenberg Bibliyası saqtalğan. Bwl - älemdegi alğaşqı basılğan kitaptardıñ biri jäne onıñ qwnı ölşeusiz» - dep Qayum ağa äñgimesin jalğadı. Kitaphana baspaldaqtarına twrıp estelik fotoğa tüstik. Qayum ağa öziniñ wzaq uaqıtın osında ötkizetinin,süyikti orındarınıñ biri ekenin eske aldı. 

NOBEL' LAUREATTARINIÑ MEKENİ

Kitaphanadan şığa sala, oğan qarama-qarsı ornalasqan Lyudvig-Maksimilian universiteti turalı bayandap berdi. Nemis tilinen emtihandı sol universitette tapsırğanın, osı köşe boyında jastıq şağınıñ keybir sätteri ötkenin eske aldı.
    Ömirinde öşpes iz qaldırğan qaralı kündi de qayğıra esine aldı. Äbdilqayım Kesiji üşin Myunhen universitetiniñ qabırğasındağı alğaşqı til üyrenu kurstarı tek bilimniñ bası emes, ömirin ekige bölgen ülken sınaqtıñ kuägeri edi. Jaña el, beytanıs orta jäne bolaşaqqa degen ülken ümitpen kelgen jas jigittiñ köñili asqaq bolatın. Alayda, tağdırdıñ jazğanı basqaşa bolıp şıqtı.

   Myunhenniñ suıq ta qatal köşelerimen alğaşqı nemis tilindegi sözderdi jattap jürgen künderdiñ birinde oğan suıq habar jetti. Jat jerde jürgen jan üşin eñ qorqınıştısı - alıstan keletin qaralı habar. Anasınıñ jol apatınan kenetten qaytıs bolğanın estigende, aynalasındağı dünieniñ bäri astan-kesten bolıp, Myunhenniñ zäulim ğimarattarı üstine qwlağanday äser qaldırdı.
   Bwl habar Äbdilqayımnıñ jüregine öşpes jara saldı. Janına eñ jaqın adamnıñ - anasınıñ soñğı demin sezine almay, janında bola almau azabı onıñ sanasın torladı. Universitet auditoriyalarındağı şu men nemis tiliniñ beytanıs dıbıstarı sol sätte qwlağına tek qaralı äuendey estilip, köz aldında tek tuğan anasınıñ meyirimdi beynesi men sol soñğı sapardıñ swmdıq sureti twrıp aldı.
  Myunhen oğan tek bilim bergen qala emes, eñ alğaşqı ülken qayğını arqalatqan, sağınış pen ökiniştiñ dämin tatırğan qala bolıp jadında mäñgige qaldı. Sol bir qaralı kün onıñ ömirindegi eñ auır beles retinde tarihqa endi...

 «Lyudvig-Maksimilian universiteti (LMU) - bwl tek bilim ordası emes, Germaniyanıñ ruhı men erkindiginiñ simvolı» - dep jalğadı ağa äñgimesin. Ondağı «Aq rauşan» (White Rose) qarsılıq qozğalısınıñ tarihı turalı bayandadı.   «Aq rauşan» - erkindik simvolı. Bwl - universitettiñ eñ dramalıq äri maqtanıştı parağı. Ekinşi düniejüzilik soğıs kezinde studentter Gans pen Sofi Şoll' bastağan top nacistik rejimge qarsı paraqşalar taratqan. Toptıñ özegi - Myunhen universitetiniñ studentteri men bir professorı boldı: Gans Şoll' jäne onıñ qarındası Sofi Şoll' (qozğalıstıñ simvolına aynalğan twlğa), Kristof Probst, Aleksandr Şmorel' (şığu tegi orıs, pravoslavie dinin wstanğan), Villi Graf, Professor Kurt Huber.  «Aq rauşan» müşeleri qaru alıp soğısqan joq. Olardıñ bastı qaruı - söz ben şındıq boldı. Olar 1942 jıldıñ mausımı men 1943 jıldıñ aqpanı aralığında 6 türli ünparaq (listovka) dayındap, tarattı. Bwl ünparaqtarda olar Gitlerdiñ qılmıstarın äşkerelep, nemis halqın «passivti qarsılıqqa» jäne nacizmdi qwlatuğa şaqırdı. Olar öz mätinderinde Gete, Şiller, Aristotel' siyaqtı wlı oyşıldardan däyeksöz keltirip, joğarı intellektualdı deñgeyde jazğan. 1943 jılğı 18 aqpanda Sofi men Gans Şoll' Lyudvig-Maksimilian universitetiniñ bas ğimaratınıñ (däl Lyudvigştrasse boyındağı) joğarğı qabatınan ünparaqtardı işki aulağa şaşıp jatqan jerinde universitet küzetşisiniñ qolına tüsedi. Olardı Gestapo twtqındap, nebäri 4 künnen keyin «halıq sotı» ölim jazasına kesedi. Sofi Şoll'dıñ soñğı sözi: «Kün şuaqtı ädemi kün edi, al mağan ketu kerek... Biraq bizdiñ isimiz arqılı mıñdağan adam oyansa, meniñ ölimimniñ ne mañızı bar?»  degen boldı. Olar gil'otina arqılı ölim jazasına kesildi. Universitettiñ bas ğimaratınıñ aldındağı tas tösemge (brusçatka) şaşılıp jatqan paraqşalar beynesindegi erekşe eskertkiş - sol erjürek jastardıñ taratqan qağazdarın mäñgilikke este qaldıru nışanı. Universitet bas ğimaratınıñ aldındağı alañ - Şoll' ağayındıları alañı dep ataladı.»

   Lyudvigştrasse boyındağı universitet aldında şaşılıp jatqan ünparaqtar eskertkişine qarap twrıp, Qayım ağanıñ äñgimesin tıñdau - eki türli däuirdegi, biraq maqsatı bir «erkindik jolındağı küresti» sezinu edi. Bir kezderi Şoll' ağayındıları şındıq üşin janın berse, keyin Qayım Kesijiler sol şındıqtı efir tolqınında tiri saqtadı.

Bwl köşede Sofi Şoll' nemis halqın qwldıqtan oyatu üşin janın qisa, arada birneşe onjıldıq ötkende Qayım Kesiji men onıñ äriptesteri däl osı Myunhende «Azattıq» radiosı arqılı qazaq halqına bostandıq ruhın jetkizip otırdı. Biri - işki qarsılıq (nemisterdiñ nacizmge qarsı), ekinşisi - sırtqı qarsılıq (qazaqtardıñ totalitarizmge qarsı).
  Europanıñ intellektualdı altın besigi sanalatın - universitet 1472 jılı negizi qalanğan, al Myunhenge 1826 jılı Lyudvig I patşanıñ bwyrığımen köşirilgen. Bwl universitetpen 43 Nobel' sıylığınıñ laureatı baylanıstı! Olardıñ arasında fizikanıñ atası Maks Plank, Verner Geyzenberg jäne rentgen säulelerin aşqan Vil'gel'm Rengten bar. Mwndağı dälizdermen jürgende, älemdi özgertken geniylerdiñ izimen jürgendey bolasız.

LYUDVIGŞTRASSENİ  JAQSI KÖRGEN  EKİ ARU TURALI

    Myunhen tarihındağı eki esim - eki türli tağdır. Lola Montes pen Imperatrica Sissi. Biri - qamşımen älemdi bağındırğısı keldi, ekinşisi - swlulığımen älemnen tığılğısı keldi. Eger siz Myunhendegi Nimfenburg sarayına barsañız, ekeuiniñ de portretin köresiz. Birine qarap - batıldıqtı, ekinşisine qarap - näziktikti üyrenesiz. Sissi men Lola ekeui de Myunhenniñ Lyudvigştrasse köşesin jaqsı körgen. Sissi sonda tuılsa, Lola sol köşedegi sarayda patşanı kütip otıratın. Däl osı köşemen jürip ötseñiz, eki arudıñ da köleñkesin sezgendey bolasız.

    Ekeui de Bavariyanıñ erkin ruhın boyına siñirgen. Ekeui de atqa minudi, sayahattı jäne erejelerdi bwzudı jaqsı kördi. Lola mahabbattı bilik üşin paydalansa, Sissi mahabbattan (küyeuinen jäne mindetterinen) qaşıp ötti. Lola kedeylikte, biraq erkin ölip, tarihta «bwzıq qız» bolıp qaldı. Sissi baylıqta, biraq iştey ölip, tarihta «mwñdı perizat» bolıp qaldı. 
    Myunhen - öz keyipkerlerin wmıtpağan qala.  Lyudvigştrassemen jürip kele jatıp, Sissi köyleginiñ sıbdırı men Lola Montestiñ ökşesiniñ tıqılın estigendey bolasız. Eki äyel, eki türli jol: biri täjden qaştı, ekinşisi täj üşin küresti.
   Bwl - swlulıqtıñ küş ekenin, al minezdiñ tağdır ekenin eske saladı. Myunhen - bwl tek sıra men kölik emes, bwl mahabbat, jalğızdıq jäne mäñgilik äyel zatı turalı tiri roman.

SISSI - MYUNHENNİÑ ERKE SWLUI

   Lyudvigştrasse boyımen jürip kele jatıp, 13-şi üyge toqtamay öte almaysıñ.  Däl osı jerde bir kezderi älemniñ eñ swlu äyeli, añızğa aynalğan imperatrica Sissi düniege kelgen. Onıñ tarihın da Qayum ağa qızıqtı etip bayandap berdi.

  Ol Myunhenniñ erke qızı edi, biraq tağdır onı Venanıñ altın torına - imperator sarayına alıp ketti. Onıñ ömiri mahabbat pen tragediyağa, erkindik pen şekteulerge tolı boldı. Bügin bwl jerde ol twrğan saray saqtalmasa da, qabırğadağı şağın eskertkiş belgi Sissidiñ ruhın eske salıp twrğanday. 
   Ataqtı Elizabet Bavarskaya, bükil älemge Sissi (Sisi) esimimen tanımal Avstriya imperatricası. Ol 1837 jılı 24 jeltoqsanda Myunhendegi Lyudvigştrasse, 13 mekenjayında ornalasqan Gercog Maks sarayında düniege kelgen.

    Elizabet patşa sarayınıñ qatañ erejelerinen göri Bavariyanıñ tauları men tabiğatın jaqsı körgen erkin ruhtı qız bolğan. Onıñ äkesi, gercog Maksimilian, öte erekşe adam edi: ol saray etiketin wnatpay, cirk artisterimen aralasıp, tipti citrada (muzıkalıq aspap) oynağandı wnatqan. Sissi de osı erkindikti janımen süydi. Ökinişke qaray, ol düniege kelgen zäulim saray 1937 jılı bwzılıp, ornına Bavariya memlekettik bankiniñ ğimaratı salınğan. Biraq Lyudvigştrasse boyındağı osı ğimarattıñ qabırğasında eskertkiş taqta (belgi) ornatılğan. Onda: «Bwl jerde Avstriya imperatricası Elizabet düniege kelgen» degen jazu bar.
  Sissi öz zamanınıñ eñ swlu äyeli sanaldı. Onıñ edenge deyin jetetin qoyu şaştarı men öte jiñişke beli (40-45 sm!) añızğa aynalğan. Ol swlulığın saqtau üşin kün sayın birneşe sağat sportpen aynalısıp, erekşe dietalar wstağan.

KOROL'DİKTİ QWLATQAN MAHABBAT

Lyudvig İ men Lola Montestiñ hikayası - tipti eñ dana patşalardıñ da sezim aldında älsiz ekeniniñ däleli.
   Myunhenniñ zäulim kelbetin jasağan 'qwrılısşı-patşa' bir bişiniñ mahabbatı üşin täjin qwrban etti. Bügin Myunhen köşelerimen jürgende, osı patşalıq tınıştıqtıñ artında bir kezderi Lolanı quudı talap etken aşulı toptıñ ayğayı jatqanın elestetu qiın.
 Patşa ketse de, Lolanıñ beynesi äli de Nimfenburg sarayındağı 'Swlular galereyasında' iluli twr.
 Bavariya koroli Lyudvig İ men bişi Lola Montestiñ mahabbat hikayası - bwl nağız tarihi drama. 60 jastağı patşanıñ 25 jastağı aruğa degen qwştarlığı onı taqtan ayırdı.

1846 jılı Myunhenge tegi irlandiyalıq, biraq özin «ispandıq» dep tanıstırğan Lola Montes gastrol'ge keledi. Saray teatrı oğan öner körsetuge rwqsat bermegende, ol tikeley patşanıñ bölmesine basıp kiredi. Lyudvig onıñ swlulığı men öjettigine birden ğaşıq boladı. Añız boyınşa, patşa onıñ müsininiñ minsizdigine kümän keltirgende, Lola korsetin pışaqpen tilip jiberip, öziniñ şınayı swlulığın däleldegen desedi.

Lola jay ğana äyel emes, memleketti basqaruşığa aynaldı. Lyudvig oğan qazınadan orasan zor qarajat jwmsap, säuletti saray salıp berdi jäne «Grafinya Landsfel'd» titulın sıyladı.
   Halıqtıñ aşuı: Myunhendikter Lolanı jek kördi. Ol el aldında sigara şegip, ülken itpen seruendeytin jäne özine iilip sälem bermegenderdi qamşımen osıp jiberetin.
Şeşuşi sät Lyudvig-Maksimilian universitetiniñ (LMU) studentteri Lolağa qarsı şıqqanda keldi. Lyudvig İ ömirindegi eñ ülken qatelikti jasadı: ol universitetti jauıp, barlıq studentti qaladan quıp jiberuge bwyrıq berdi. Bwl bükil halıqtıñ köterilisine wlastı.   1848 jılğı revolyuciya kezinde Lyudvigke tañdau jasau kerek boldı: taq pa, älde Lola ma? Ol süyiktisin elden quğanımen, keş edi. Halıqtıñ seniminen ayırılğan Lyudvig İ taqtan öz erkimen bas tartıp, bilikti wlı Maksimilian İİ-ge berdi.
   Lola Myunhennen quılğan soñ Amerikağa ketip, onda da ülken jwldızğa aynaldı. Ömiriniñ soñında Lola «The Arts of Beauty» attı kitap jazdı. Bwl - älemdegi eñ alğaşqı swlulıq boyınşa nwsqaulıqtardıñ biri. Onda ol äyelderge qalay boyanu kerek, qalay dwrıs tamaqtanu kerek ekenin jazdı. Keñesi: «Nağız swlulıq — bwl bettegi boyau emes, ol — işki erkindik pen densaulıq». Ol tipti sol zamanda «artıq salmaqtan arılu» turalı keñester bergen alğaşqı äyelderdiñ biri boldı.
Lyudvig I taqtan ketse de, Lolağa degen mahabbatın jüreginen öşire almadı. Al Lyudvig ömiriniñ soñına deyin onı wmıta almay, oğan hattar jazıp ötken. Ol Nimfenburg sarayındağı «Swlular galereyasına» Lolanıñ portretin ildirdi. Bavariya halqı bwl portretti köru üşin sarayğa kelgende, Lolanıñ suretine tükirip nemese balağattap ketetin bolğan. Biraq Lyudvig: «Ol bäribir meniñ galereyamdağı eñ swlu äyel bolıp qaladı», — dep onı eşqaşan alğızbadı. Büginde bwl portret - Myunhendegi eñ köp suretke tüsetin jädiger.

KLASSIKALIQ SWLULIQTIÑ ETALONI – ODEONSPLAC

    Köşeni boylay jürip Odeonsplacqa keldik. Bwl alañ - klassikalıq swlulıqtıñ etalonı. Mwndağı Fel'dherrnhalle  - Florenciyadağı äygili Lodjiya Lancidiñ köşirmesi. Onıñ qasındağı sarı tüsti, asqaq Teatinerkirhe şirkeui italiyan barokkosınıñ eñ üzdik ülgisi bolıp sanaladı. Odeonsplac - jeñis pen tragediyanıñ kuägeri. Bwl tek ädemi arhitektura ğana emes, bwl Myunhenniñ tağdırın şeşken oqiğalardıñ ornı. Alañnıñ bastı nısandarı: Generaldar zalı - Bavariya armiyasınıñ dañqına arnalğan. Biraq tarihta ol 1923 jılğı «Sıra büliginiñ» (Pivnoy putç) ayaqtalğan jeri retinde de qaldı. Bwl oqiğa bükil älem tarihın özgertti.

Rezidenciya  - Bavariya bileuşileri Vittel'sbahtardıñ saray keşeni däl osı jerden bastaladı. Rezidenciyanıñ Odeonsplacqa qaraytın esiginde 4 qola arıstan twr. Eger siz sol mañnan ötseñiz, baqıttı bolu üşin arıstannıñ qalqanındağı bet-beyneniñ mwrnın wstau kereksiz.

BAQITTI BOLU ÜŞİN ARISTANNIÑ QALQANINDAĞI BET-BEYNENİÑ MWRNIN WSTA

Qola arıstandarğa qatıstı añız öte qızıqtı äri Myunhenniñ «studenttik» ruhımen tığız baylanıstı. Olardıñ ärqaysısı qolında qalqan wstap twr, al sol qalqandardıñ tömengi jağında adamnıñ bet-beynesi beynelengen. Añız qalay bastaldı?
Ertede bir student Lyudvig I patşanıñ sayasatına nemese onıñ köñildesi Lola Monteske qatıstı sın aytıp, qabırğağa jazba qaldırğan desedi. Patşa bwğan qattı aşulanıp, studentti jazalaudı bwyıradı. Alayda, student qaşıp bara jatıp, osı arıstandardıñ biriniñ mwrnın wstap, «Mağan kömektes!» dep iştey tilek tileydi. Köp wzamay patşa onıñ batıldığına tänti bolıp, jazasın keşirip qana qoymay, oquına stipendiya tağayındağan eken.

   Sol uaqıttan beri myunhendikter men turister arasında mınaday nanım qalıptasqan: Eger siz arıstannıñ qalqanındağı bettiñ (köbine kişkentay adam beynesiniñ) mwrnın sipasañız, jaqın arada baylıqqa kenelesiz nemese jolıñız boladı.Myunhen universitetiniñ studentteri emtihan aldında mindetti türde osı jerge kelip, tört arıstannıñ mwrnın kezekpen sipap şığadı. Bwl - emtihannan «bestik» aludıñ kepili dep esepteledi.
    Arıstandardıñ mwrnı köptegen qoldardıñ tiyuinen äbden tozıp, altınday jarqırap twr. Qala biligi olardı jii tazalap twrsa da, halıqtıñ ıqılasınan keyin mwrındarı birneşe künde qaytadan «altınğa» aynaladı.
   Odeonsplac - Myunhenniñ ruhı seziletin, saltanat pen sabırlıqtıñ simvolı. 

ASIQPAY KOFE İŞU - NAĞIZ BAVARLIQ «DOLCE VITA»

   Kün aşıq kezderi mwndağı kafelerde otırıp, asıqpay kofe işu - nağız bavarlıq «dolce vita». Mwnda tarihtıñ tereñdigi men qazirgi sättiñ ädemiligi toğısqan. 
   Biz seruendegen kün - qıs mezgili, aqpan ayı bolsa da, kün aşıq edi. Äbdilqayım ağa äñgimesin kafelerdiñ birindegi orındıqtarğa jayğasa otırıp jalğastırdı. Äñgime auanı nemis säuletinen qazaq tağdırına auğanda, Qayım ağanıñ janarınan sağınış otı bayqaldı. Myunhendegi «Azattıq» radiosında birge iıq tiresip jwmıs istegen äriptesterin eske aldı. Däl biz otırğan orındıqtarda olarmen birge otırıp sırlasqan, müñdasqan sätterin eske aldı.

  Ekinşi düniejüzilik soğıstan keyin Europada qalıp qoyğan qazaq legionerleriniñ tağdırı, olardıñ elge degen añsarı men «Azattıq» arqılı jetken ümit otı Qayım ağanıñ äñgimesinde qayta jañğırdı. Olardan qazaqı bolmıstı, kişiniñ ülkenge qwrmetin, ülkenniñ kişige izetin,, ädet-ğwrıptı, qazaqı ruhtı boyına siñirgenin aytadı.

SIEGESTOR (JEÑİS QAQPASI) - QALA AYBINI

    Lyudvigştrasse köşesiniñ soñğı nüktesi Siegestor (Jeñis qaqpası)  bolıp tabıladı. Bwl - Myunhendegi jeñis pen qalanıñ aybının bildiretin bastı nısannıñ biri. Bwl qaqpanı Lyudvig I patşa Rimdegi Konstantin arkasına wqsatıp salğızğan. Bastapqıda bavariyalıq äskerdiñ erligine arnalğan. Biraq Ekinşi düniejüzilik soğıstan keyin qaqpa qattı qirap, onı qalpına keltirgende mağınası özgerdi. Qaqpanıñ artqı jağında (qalağa qarağan betinde) öte mañızdı sözder jazılğan: «Dem Sieg geweiht, vom Krieg zerstört, zum Frieden mahnend» - «Jeñiske arnalğan, soğıspen qiratılğan, beybitşilikke ündeu».

Bwl - Myunhenniñ ötkennen alğan bastı sabağı. Qaqpanıñ töbesinde tört arıstan jegilgen arbada Bavariyanıñ jeñis qwdayı twr (Rimdegidey attar emes, däl arıstandar, sebebi arıstan - Bavariya simvolı). Myunhen - tek tarih qana emes, ol - tarihtan sabaq ala bilgen qala! 
     
MYUNHEN - «MONAHTAR MEKENİ»

Qalanıñ atı köne nemis tilindegi «Munichen» sözinen şıqqan, ol «monahtardıñ qasında» degen mağınanı bildiredi. VIII ğasırda qazirgi qala ornında Benedikt ordeniniñ monahtarı twratın şağın monastır' bolğan. 1158 jılı Bavariya gercogı Genrih Arıstan osı jerde qala negizin qalağanda, oğan «Monahtar qalası» degen at berilgen. Qalanıñ resmi eltañbasına qarasañız, qara şapan kigen, qolına Kieli kitap wstağan kişkentay balanı köresiz. Bastapqıda eltañbada saqaldı, eresek monah beynelengen bolatın. Biraq XVI-XIX ğasırlar aralığında suretşiler onı birtindep jas, süykimdi balağa aynaldırıp jiberdi.

   Büginde  bwl bala - Myunhenniñ bastı boytwmarı. Onı sıra böşkelerinde, kädesıylarda jäne merekelik şerulerde köruge boladı. Oktoberfesttiñ aşıluında at üstindegi tiri «Myunhen balası» (ädette salt attı qız bala) şerudi bastap jüredi.

  Myunhenniñ atında da, zatında da monahtardıñ izi bar. Orta ğasırlıq monastır'dan bastalğan qala büginde älemdik megapoliske aynalsa da, öz eltañbasındağı Myunhen balasın  erekşe qasterleydi. Bwl kişkentay monah - qalanıñ qonaqjaylılığı men meyiriminiñ simvolı. Onı Myunhenniñ är bwrışınan - Ratuşa mwnarasınan bastap, sıra krujkalarına deyin kezdestiresiz. Myunhen - tarihın balaşa mäpelep, monahtay sabırmen saqtay bilgen qala! 

EUROPADA SAQTALĞAN QAZAQ RUHI

   Qayım Kesijidiñ Myunhendegi üyi - Europadağı qazaqtıñ qara şañırağı ispetti. Barğan qazaqqa esigi ärqaşan aşıq, dastarqanı jayulı. Onıñ üyin «Kişi Qazaqstan» dep atauı tegin emes. Mwnda qazaqtıñ iisi añqıp, wlttıq qwndılıqtar Bavariyanıñ törinde asqaqtap twr. Ol kisi men jarı Fatma hanımnıñ qonaqjaylılığı - Europa qazaqtarınıñ boyındağı tektiliktiñ körinisi.

     Sonımen qatar, bwl  şañıraqtı - wlttıq tärbieniñ ülken mektebi deuge boladı. Ağanıñ artında ergen üş qızı da büginde wltın süygen jandar bolıp östi. Bavariyanıñ nemis tildi ortasında össe de, üş qızınıñ boyında qazaqtıñ iisi añqıp twrğanı - Qayım ağa men Fatma hanımnıñ qajırlı eñbeginiñ jemisi.
Qayım ağa qızdarın Qazaqstanğa jii äkelip: «Senderdiñ tüp-tamırlarıñ osı jer, atamekenimiz - Qazaqstan!» dep sanalarına qwyıp ösirdi. Bwl jay ğana aytılğan söz emes, bwl - jat elde jürgen wrpaqtıñ tamırınan ajırap qalmauı üşin jasalğan wlı qorğan edi.

  Qayım ağanıñ ülken qızı Özgejannıñ esimi büginde ğılımi ortada tanıla bastadı. Ol Irlandiyadağı University College Dublin (UCD) jäne Germaniyanıñ jetekşi universitetterinde bilim alğan.Onıñ doktorlıq zertteuleri men maqalaları halıqaralıq ğılımi basılımdarda jarıq körip jür.Ol tek qazaq tilinde ğana emes, ağılşın, nemis jäne türik tilderinde erkin söylep, jazadı. Bwl oğan qazaq tarihın älemdik auditoriyağa tanıtuğa ülken mümkindik beredi. Äkesiniñ jolın quıp, qazaq tarihına, sonıñ işinde Alaşorda qayratkerleriniñ mwrasına den qoyuı - tektiliktiñ nışanı. Özgejan Alaş qayratkerleriniñ ideyaların batıstıq akademiyalıq deñgeyde taldap jürgen sanaulı ğalımdardıñ biri. Ol Alaşordaşılardıñ eñbekterin tek tarih retinde emes, bügingi Qazaqstannıñ memlekettilik negizi retinde qarastıradı. Özgejannıñ Alaş arıstarı turalı ğılımi jwmıs jazıp jürui, Europa arhivterindegi tıñ derekterdi qoparuı - şeteldegi qazaq ğılımına qosılğan ülken üles. Onıñ zertteulerindegi bastı taqırıp - wlttıq biregeylik (identity). Ol Europadağı qazaqtardıñ qalay qalıptasqanın, olardıñ mädenieti men tilin saqtau tetikterin ğılımi negizde zerdeleydi. Özgejan äkesi Qayım Kesiji siyaqtı Qazaqstandı tek ata-babasınıñ tuğan jeri emes, öziniñ ruhani otanı dep biledi. Ol elge kelgen sayın arhivterde jwmıs istep, jergilikti ğalımdarmen täjiribe almasadı. Onıñ Alaş arıstarı turalı zertteuleri - Europadan Qazaqstanğa sozılğan ruhani altın köpirdiñ tağı bir tiregi ispetti.
  Sonımen qatar, Özgejannıñ boyındağı aqındıq qasiet - ol kisiniñ näzik janı men wltına degen sağınışınıñ jır bolıp örilui. Aqın qızdıñ jırlarında atamekenge degen añsar men äkeniñ aq tileui menmwndalap twradı. Onıñ jırlarında Europadağı qazaq qızınıñ işki tolğanısı, atamekenge degen sağınışı men ata-baba amanatına degen adaldığı añğarıladı. Ol öz şığarmaşılığı arqılı batıstıq pragmatizm men şığıstıq lirikanı wştastıra bilgen.

Sonımen qatar, Özgejan joldası Ayat ekeui Berlinde Qazaq jastar ortalığınıñ jwmısın jürgizedi. Jastar arasında köptegen is-şaralardıñ üyıtqısı bolıp jür.

  Ekinşi qızı Merve de öz wltın maqtanışpen paş etip jürgen jan. Büginde biologiya salasında  doktorant. Ol mektepte, universitette säti tüsse Qazaqstandı tanıstırumen aynalısadı.
  Kenje qızı – Şolpan, mektep oqıp jürgen kezden bastap Qazaqstanğa 1-2 ayğa kelip, qazaq tilin üyrenip alğan. Büginde birneşe joğarı oqu ornınıñ diplomın alıp, oquın äri qaray jalğastıruda. Qazaq qoğamındağı wyımdastıru jwmıstarınıñ bel ortasında Merve men Şolpan jüredi.
    Osılayşa, Qayım ağa öz wrpağına wltın wlıqtaudı boylarına siñire otırıp, aynalasına ülgi-önege körsetip otır. Endi jienderine de qazaq tilin üyretip, jüregine «Qazaqstan» degen wlı wğımdı egip keledi.

QORITINDI OY

   Lyudvigştrasse boyımen Qayım ağamen qatar jürip kele jatıp, men onıñ tek ötkendi ğana emes, bolaşaqtı da oylaytının tüsindim. Ol - Myunhendegi soñğı mogikan emes, ol - eki dünieni, eki mädenietti jalğap twrğan altın köpir ispetti.

   Onıñ ärbir sözinen keşegi «Azattıq» radiosınıñ jañğırığı emes, erteñgi wrpaqtıñ abıroyı estilip twrğanday. Qayım ağanıñ boyındağı qazaqı minez ben europalıq ziyalılıq - bwl tek sağınıştan tuğan dünie emes, bwl - jahandanu däuirinde öz bolmısın joğaltpaudıñ tiri ülgisi. Ol Myunhenniñ suıq köşelerinde jürip, jılılıqtı öz işinen, öz tarihınan taba bilgen jan.

     Qayım Birğazıwlı siyaqtı twlğalar barda, Myunhendegi qazaq ruhı sönbek emes. Ol - tarihtıñ soñğı twyağı emes, kerisinşe, jat jerde jürse de, tamırın tereñge jayıp, jas buınğa jön siltep otırğan ruhani şamşıraq. Lyudvigştrasseniñ säuletti ğimarattarı onıñ asqaq twlğasınıñ janında jay ğana dekoraciya bolıp qalğanday. Biz bwl jolmen jay ğana kele jatqan joqpız, biz ötkenniñ önegesin arqalap, bolaşaqtıñ bağıtın ayqındap kelemiz.

Jañıl Äpetova, 
Almatı - Myunhen - Almatı