logo
burger menu search Қазақша language menu
Отбасы

Автор: ADMIN

Отбасы 2026-04-15 17:13:00

Біз әлеуметтік желілерде:

Қыз ұзату

news single

   Қыз баласын құрметтеп, оң жақтан орын беретін халықпыз. Балиғат жасына толған соң, аялы алақанда мәпелеп өсірген аяулы бойжеткеннің де ұзатылар уақыты келеді. Енді ежелден келе жатқан салт-дәстүрге сүйенсек, қызының ұшқан ұядан ұзап кетуіне анасы әу бастап дайындалып, жасауын реттеп, сәукелесін дайындаса, әкесі тойдың қамына кіріседі.

 

  «Қыз жасауына» қазақ аса мән берген. Ол зергерлік бұйымдар, кілем, текемет, сәукеле, қымбатты киімдер, ыдыс-аяқ т.б. заттардан құралады. Тіпті, қыз жасауы берген қалың малдың бағасынан да артады. Сырға салу ертеден келе жатқан дәстүр. Көбіне текті жердің қызына өзгелер құда түсіп алып кетпесін деп алдын ала сырға таққан. Қызға сырға тақпас бұрын оның ата-анасының рұқсатын алады. Кейде жақсы араласатын достар ұл-қыздары бесікте жатқан кезінде құда болысып, сырға тағып, айттырып қоятын. Сырға тағылған қыз қалыңдық аталып, оны кейін бойжетіп, жігіт жақ қалыңмалын төлеп алып кеткенше ата-анасы қатты қадағалаған. Мұнда да үлкен тәрбиелік мән бар. Сырға тағылған қызға сауық-сайран құруға болмайды. Ол барынша инабатты болуы қажет.

 

   Көп жылдар бойы ұмыт қалған бұл дәстүрді қайта жаңғыртпақ болған халық оған өзгертулер енгізіп алған.  Сырға таққан қыздың басы бос емес екенін өзгелер білу үшін ерекшелеп, алтын салған. Сырға салып кеткен қызды құдалар алып кетуге барғанда «Осы елде біздің алтынымыз бар еді, соған келдік» деп қалыңдықты алтынға теңейтін. Кейде сырғаның орнына қызға үкі таққан. Сондықтан да үкілі бөрікті тек қалыңдықтар ғана киген. Жігіттер бөркіндегі үкісіне қарап, қызға құда түсіп қойғанын сезетін. Сырға тағудың тағы бір тәлімдік мәні - қыз келін болатынын қыз кезінен біліп, үй шаруасына ерте араласып, үлкен өмірге заңдарын меңгереді. Ондай қыз аттаған босағасында көп қиналмайды. Ұзатылар қыз қасына жеңгесін алып, алыс-жақын туыстарын кемінде бір ай аралайды. Бұл дәстүр «қыз танысу» деп аталады.

 

   Сыңсу – «қыз танысуда» айтылатын ұзатылар қыздың әні. Еркелетіп өсірген ата-анасын, өз үйіндегі бақытты шағын, ол күндердің арта қалып жатқанын, өскен үйінен ұзап кететінін әнге қосып, өзін ұмытпай, сағындырмай еске алып, келіп тұруларын туыстарына «сыңсу» арқылы әнмен жеткізетін өте әдемі көрініс. Бірақ бұл дәстүр қазір ұмытылған. Барған үйлері оның  дайындалып жатқан төсек-орнына кілем, алаша, сырмақ, киіз үйдің кереге, үзік, туырлық, керме-бау сынды бұйымдарын және киім-кешегін тарту етеді. Төсек-орынды дайындауға ауыл-аймақ атсалысады, ісмер әйелдер, зергерлер, тұрманшылар, үйшілер кіріседі. Қоржынын арқалап, қыздың қалыңмалын алдыға сап құдалар келер сәт те жақындайды. Құдалар келе жатқан кезде есік алдына екі адам арқан кереді.

 

   «Арқан керу» салтын жасаған адамдарға құдалар жағы өз жоралғысын (әшекей бұйымдар, мата, ақша т.б.) береді. Күйеу болатын жігіт бөркінің төбесіне үкі қадап, иығына қызыл шапан жамылып, өкшелі етікпен жұрттан ерекше киініп келеді. Бөрікті баса киіп, сыпайылықпен келу күйеуге міндет. Олай болмаған жағдайда күйеуге айып салынып, күлкіге қалдырады. Күйеу атын балалар алып ойынға айналдырады. Атқа мініп, жарысып, ауылдың арасында атпен шауып көңіл көтереді. «Күйеу атымен күл тасы» деген мақал осыдан қалса керек. Бұл да дәстүрдің бір түрі. Жаңа құдаларды күтіп алған қыз жақ қонақтарға құрмет қылып, төрге шығарады. Жастарға бір бөлек, үлкендерге бөлек дастархан жасалады. Астан ауыз тимес бұрын құдаларға «құйрық-бауыр» асату салты орындалады. Әкелген адам «бауырдай жақын, құйрықтай тәтті болыңыздар» деп тілек білдіріп, барлық қонақтар мен құдаларға асатады.

 

   «Құйрық-бауыр жедің бе, құда болдым дедің бе» деген мәтел осыдан қалған… Құйрық-бауыр желінген соң құдалар жағы табаққа ырымдап ақша салады. Бұны табақ әкелген келіндер өзара бөліп алады. Арнайы сойылған малдың жас етімен қоса соғымнан арнайы сақталған сүр еттен сыбаға асады. Мұнда құдалардың сыбаға жамбасы міндетті түрде болады. Бұл дәстүр «сыбаға тарту» деп аталады. Қазақта бас, жамбас, ұлтабар, асықты жілік, төс дегендердің өздерінің иесі – орны болады. Соғымнан құдаға, басқаға сыбаға беру- қазақта өзгермейтін заң. Қыз алуға келген жігіттің алдына төс, жілігімен бір табақ ет тартылады.

 

    Табақ әкелген жеңгеге сый ақы беру керек. Мұны «қыз алар» деп атаған. Бұл дәстүр бүгінде оңтүстікте біраз сақталған. Ал өзге аймақтарда ұмыт болған. Құдалар ауқаттанып, аптығын басқан соң, болашақ келіндерін таныстырады. Құдағи көрімдігін береді. Қыздың анасына арнайы «сүт ақысы» кәдесі тарту етіледі. Одан кейін «қоржын сөгу» дәстүріне кезек келеді. Бұған әйелдер жиналады. Қоржынның аузына бір киімдік пұл салынады. Ол қоржын аузын сөккен адамның сыбағасы. Қымбат, жағалы киімдерді қыздың әке-шешесіне кигізеді. Ал қоржындағы тағамнан бар жиылған қауым дәм татады. Қазақ салты бойынша құда-құдағилар қыз алуға барған түні ұйықтамауы керек.

 

   «Жақсы тағам қалғанша, жаман қарын жарылысын» деп, құдалардың бергенін жей береді. Егер ұйықтап кетсе киімін құдалардың бірі  тігіп тастап, айып төлететін болған. Сол үшін ішіп-жеуге де, ұйқыға да, өлең айтысуға да шыдауы керек. Мұны қазақ «киім тігу» деп атайды. Ұзатылатын қыздың басына сәукеле киер сәт те жақындайды. Отауға құда-құдағи тегіс шақырылады, олар көрімдік атайды. Онан соң анасы қызының оң жақтағы үкілі тақиясының орнына сәукеле кигізіп, енесінен байғазы алады. Той тарап бір күннен кейін үлкендердің ақ батасын алып, қыз өз босағасынан аттанатын кез келеді. Бұл күні күйеу ең артынан шығып, қайын жұртының босағасына бір шапан іліп кетеді.

 

    Бұл күйеу жігіттің «Осы үйдің мен де бір ұлымын, босағасынан қол үзбеймін. Ыстық-суығында осыннан табыламын» деген ишараты. Мұны «босағаға ілу» немесе «су шапан» деп те атайды. Қызды ұзататын күні келін және басқа әйелдер киіз үйдің ішінде болады да, аужар айтатын жігіттер сыртта ат үстінде болады. Еркектер тұрған жақтың  бір үзгі алынып, ашық болады. Қыз ата-анасы, бауыры, аға-жеңге, ел-жұртымен қоштасуды өлеңмен жылап тұрып айтады. Аужарды көбінесе ұзап бара жатқан қайын сіңілісіне жаны ашып, көңілі босаған жеңгелер айтады. Бұл салт «сатын» немесе «ау-жар» деп аталған. Сыңсумен шатастыруға болмайды. Ал «жар-жар» туралы айтсақ, ежелден келе жатқан дәстүр.

 

    Қыздың қоштасу кешінде, қыз аттанардағы қыз бен жігіттің айтысы. Мәселен, жігіттер қыздың жыламауын, әке орнына әке болар қайын атасы барын айтады. Қыздар жағы қимастығын білдіріп, қанша әке болса да өз әкеңдей бола алмасын айтып, аяғын суырып-салма айтысқа әкетеді. Тұрмысқа шығатын қыз өзінің орамалын сіңлісіне береді. Ол - «сенің де өз бақытың жолығып, жолың ашылсын» деген белгі.

 

   Бұл рәсім «шарғы салу» деп аталады. Шарғыны алған қызға жолдастары, жеңгелері, келіндері бақыт, мақсатына жетуіне тілектес болады. Той тарқап, құдалар жолға шыққан соң қыз шешесімен, үлкен жеңгесі мен кіші бауыр-сіңілілерімен арнайы дайындалған көлікке отырады. Ұзатылған қызға артына қарауға болмайды. Құдалар алда, олардан кейін «шаңырақ-түйе» - қыз көші жүріп отырады. Қыз ауылынан шыққан соң бұл көшті «қыз көші» - деп айтады. Біраз жүрген соң «қыз көшін» «келіншек көші» - деп атайды.

 

   «Келіншек көші» ауыл жанынан өтерде ауыл адамдары көшті тоқтатып, кәде сұрап, жақсы тілектерін жолдап, сәт сапар тілейді. Бұл салт «Түйемұрындық» деп аталған. Қызды бар салтанатымен жігіттің ауылына әкеледі. Осылай қыз баланың балалық бал дәурені артта қалып, жұбымен бірге жаңа өмірге аяқ басады.

 

   Мысалы, билеттер сатып алып қойсаңыз да, Түркияға демалуға баруды жоспарлап жүргеніңіз жайлы немесе күйеуіңізбен бірге таңдап қойсаңыз да, жиһазды ауыстырғыңыз келетінінің туралы айтсаңыз болады.

 

   5.    Пайдасы бар адам етіңіз

 

   Шексіз кеңестер беріп, өмірді үйрететін ене көбінесе бір ғана қажеттілікті жүзеге асырады. Ол  – ұлына пайдалы болу, яғни келінін үйрете беретін ене әлі де өз баласына пайдалы болуды қалайды. Сондықтан енеңіздің көмегін қабыл алу арқылы оған көмектесіңіз. Сонымен қатар, сіз күндердің бір күні оның көмегіне мұқтаж боласыз. Мысалы, балаларды, пәтерді қарай тұруын, көмек көрсететін таныстары бар-жоғын сұрап, өтінуіңіз мүмкін. Сіз енеңізден көмек сұрай отырып, оған керемет сыйлық жасайсыз. Бірақ, оны аяғаннан жасайтындай болып сезінуіне жол бермеңіз.

 

   Енеңізге үнемі балалар әжесін сағынып, сұрайды десеңіз кез-келген ене немерелерін қуана қарсы алады. Ал, сол уақытқа сіз жеке шаруаңызды бітіріп алсаңыз немесе күйеуіңізбен романтикалық кеш өткізсеңіз болады. Енеңізден рецептер сұрап, үй шаруашылығында қолданатын тәжірибелерін үйреніңіз. Оған әдейі істемеңіз, өйткені әр адамда сіз үйренетін нәрсе болады. Сондықтан, ақыл сұрап, нені қалай жасағанын біліп, өзіңізге керегін алыңыз. Мүмкін, ол бұл үшін өзін өте мақтан тұтатын шығар. Сондықтан сіз оған өзін өте бақытты сезінуге мүмкіндік бере аласыз. Және мұндай адамда ақыл айтып, қазымырланып, өзін мойындатудың қажеті болмайды.

 

    6.    Ол – басты адам

 

   Қалай болған күнде де, енеңіз солай ойласын. Сондықтан, оның көз алдында күйеуіңізді құшақтап, сүйіп, назарын өзіңізге аудартып, ұлының сіздің аумағыңыз екенін көрсетуге тырыспаңыз. Енеңіз ұлымен кездескенде қалаған нәрсесін жасасын. Ол мұны бағалайды. Ал сізде күйеуіңіздің жанында болатын басқа уақытта жетіп, артады. Оның шешімімен таласпаңыз және енеңіздің кеңесі дұрыс болмаса да, оған баласына қамқорлық көрсетуіне мүмкіндік беріңіз.

 

     Егер, ол дастархан басында гастритпен ауырып жүрген күйеуіңізге қуырылған картоп, үй шұжықтарын беріп отырса, «жоқ, жоқ, оған жеуге болмайды» деген сөздерді айтып, кедергі келтірмеңіз. Бұл сізді де , күйеуіңізді де және енеңізді де жақсы жағынан көрсетпейді. Біріншіден, сіздің күйеуің не істеу керектігін өзі білуі тиіс. Екіншіден, егер енеңіз ұлының ауруы туралы білмейтін болса, онда сіз оның гастритін емдеп шаршағандарыңызды айтып, кез-келген уақытта ескерте аласыз.

 

     Өйткені, анасы баласының ауруы туралы білсе оған зиян нәрсе жасаймайды. Сіз оның ұлын алып кеттіңіз, бірақ отбасында біреуге керек болу қажеттілігі әлі қалып қоя береді. Егер сіз оған арасында көмектесетін болсаңыз, өзіңіз үшін тыныш өмірді қамтамасыз ете аласыз  және тіпті енеңіздің сенімді досы және одақтасы боласыз. Өйткені, ол сізден қауіп сезінбейтін болады.

 

   7.    Жақсы әйелі болыңыз  

 

    Аз да емес, көп те емес. Бұл кез-келген анаға ұнайды және ол риза болады. Ұлының қарны тоқ, ұқыпты жүргенін көрген ана бақытсыз болмайды және сізге ашулана алмайды. Егер тіпті, енеңіз сізге әділетсіздік көрсетуін жалғастыра беретін болса, сізді күйеуіңіз қорғайды. Тіпті, күйеуіңіз қандай да бір жолмен сізді ренжітетін болса, сіздің жақсы әйел болуға деген шынайы күш-жігеріңізді көрген енеңіздің өзі сізді қорғайтын болады. Ал, мұндай артиллерияға бірде-бір ерке қарсы тұра алмайды. Сондай-ақ, енеңізге отбасыңыздағы барлық нәрсе сіздің бақылауыңызда екенін көрсетпеңіз.

 

    Сонда ол ештеңеге алаңдамайтын болады. Өйткені, аналар еш уақытта ұлдарының етек асты еркек болғанын армандамайды. Оның үстіне, ол ұлының келіннің алдында құрдай жорғалап жүргенін көрсе, сізден қауіпті көре бастайды. Бұл дегеніміз ене мен келін арасындағы бітпейтін кикілжіңге алып келеді.

 

    8.    Орынсыз жазғыруға көңіл аудармаңыз

 

  Кейде себептен-себепсіз тиіскенді ұнататын енелер болады. Оның жалғыз себебі – ішкі жан дүниесінде психологиялық проблемалар болғаннан. Ал сіз мұндай жағдайда ештеңе  істей алмайсыз. Сондықтан, осындай себептердің сіздің өміріңізді құртуына жол бермеңіз. Яғни, енеңіздің орынсыз сөздеріне мән бермеңіз. Ешкімнен ештеңе күтпей-ақ, енеңізге де, күйеуіз бен өз отбасыңызға да қамқорлық жасаңыз. Ене деген – ана.

 

   Сондықтан ол ұлына жақсы әйел бұйырғанын көрмеуі мүмкін емес. Сонымен қатар, осындай зиянды адамдар шынайы жағдайды түсінеді және сізді іштей бағалайды, тек жеке себептермен білдіре алмайды. Бәлкім, сіз үйден кетіп қалғанда, ұлына сізді қайтаруды талап ететін бірінші адам енеңіз болуы мүмкін. Жақсы жар да, жақсы де келін болуға болады. Жұбайларыңыз үшін - сіздің енеңеңізбен қалай әрекет ету туралы 8 нұсқа.

 

    Енемен жақсы қарым-қатынас орнату – тек ақылды әйелдердің ғана қолынан келетін өте нәзік дипломатия. Егер, сіз оның барлық әрекеттерінің себептерін түсінсеңіз және оны кешірсеңіз, енеңізбен жақсы қатынас орната аласыз. Бірақ, мұны өзіңіздің мінез-құлқыңыз бен отбасыңызда жасаған істеріңізге қанағаттанған жағдайда жасау керек. 

 

   Әрине, өте зиянды және жағымсыз енелер де болады. Бұл жағдайда оның әрекетінің сіздің отбасыңызға аз әсер етуі өз қолыңызда. Себебі, сіз оны өзіңізді құрметтетіп, сыйлата алмайсыз. Сіз тек жақсы әйел  және барлығына қарамастан жақсы келін бола аласыз. Ал уақыт бәрін өз орнына қояды.

 

  

Басқалармен бөлісе отырыңыз
Пікірлер

Басты жаңалықтар

img
Дерек пен дәйек 2026-06-07

Jazu gigienası
img
Дерек пен дәйек 2026-06-07

DULAT pen «DOLAN» BİR ESİM
img
Дерек пен дәйек 2026-06-07

دۋلات پەن «دولان» بىر ەسىم
news-img
overlay bottom
Дерек пен дәйек 2026-06-07
دۋلات پەن «دولان» بىر ەسىم

Последние новости

img
Дерек пен дәйек 2026-06-07

Jazu gigienası
img
Дерек пен дәйек 2026-06-07

جازۋ گيگيەناسى
img
Жолсапар 2026-06-07

AQSARAY

Все новости

news-img
overlay bottom
Дерек пен дәйек 2026-06-07
Jazu gigienası
news-img
overlay bottom
Дерек пен дәйек 2026-06-07
جازۋ گيگيەناسى
news-img
overlay bottom
Жолсапар 2026-06-07
AQSARAY
news-img
overlay bottom
Жолсапар 2026-06-07
اقساراي
news-img
overlay bottom
Дерек пен дәйек 2026-06-07
JAPALAQ PEN QWZĞIN TURALI
news-img
overlay bottom
Дерек пен дәйек 2026-06-07
جاپالاق پەن قۇزعىن تۋرالى
news-img
overlay bottom
Дерек пен дәйек 2026-06-07
DULAT pen «DOLAN» BİR ESİM
news-img
overlay bottom
Дерек пен дәйек 2026-06-07
دۋلات پەن «دولان» بىر ەسىم
news-img
overlay bottom
Дерек пен дәйек 2026-06-07
Studenttik wlt-aspaptar orkestrlerin basqarudıñ keybir erekşelikteri
Международное интернет-издание "Shalqar kz"
Подписка на важную информацию международного интернет-издания "Shalqar kz" Будьте в курсе последних новостей Ваша электронная почта подписаться