logo
burger menu search Қазақша language menu
Алматы Ажары

Автор: ADMIN

Алматы Ажары 2026-05-10 02:23:00

Біз әлеуметтік желілерде:

بىز مەدەۋ جايلى نە بىلەمىز?

news single

   بىز مەدەۋ جايلى نە بىلەمىز? ايگىلى مەدەۋ مۇز ايدىنى مەن بىر اۋداننىڭ ەسىمىن الىپ وتىرعان مەدەۋ كىم? قازىر كۇللى قازاققا بەلگىلى مەدەۋ جايلى اڭگىمەلەگەندە الدىمەن ونىڭ شىققان تەگى, اكەسى جايلى اڭگىمەلەگەندى جون كوردىك. مەدەۋدىڭ اكەسى پۇسىرماننىڭ ارعى باباسى – شەجىرەگە ۇڭىلەر بولساق – اقىندار مەن باتىرلار ەلى اتانعان – شاپىراشتى, ونىڭ ىشىندە ەسقوجا. ەسقوجادان ۇش ۇل – الىساي, التىناي, شۋاش. التىناي – قاتارىنان اتى وزعان, سوزى داۋىرىندە دۇرىلدەپ جۇرگەن, ايتقانى كەلگەن اۋليە, شەشىمىن كەسىپ ايتقان, بارىنە ابىز اتانعان قادىرلى جان بولعان. التىنايدىڭ بايبىشەسىنەن التى ۇل – قويشەگىر (بەسسارى), بايشەگىر, جانشەگىر, بەكشەگىر, نۇرشەگىر, بولاي, ەكىنشى ايەلىنەن — توقتامىس, شاعامان, ال ۇشىنشى ايەلىنەن — ايگىلى قاراساي باتىر تۋعان. بولاي – ەتى تىرى, پىسىق, جۇرتتى ەرلىككە, ديقانشىلىق كاسىپكە شاقىرىپ, جاقسى ىسكە ۇيتقى بولعان. بولايدىڭ – بيكىسى, قۇلكىسى, بورانعازى, جولدىباي, شاقا دەگەن بەس بالاسى دا نامىسىن ەشكىمگە جىبەرمەگەن ىنتىماعى جاراسقان, ارقاشان قازاق – قىرعىز اراسىندا بەدەلابىرويعا يە بولعان داۋلەتتى اتا ەكەن.

 

    بولايدىڭ كەنجەسى شاقادان-جايىقباي, دۇيسەنبى, دوعالاق ەسىمدى ۇش ۇل تارايدى. جايىقباي — قولى اشىق, تورىنەن قوناق ۇزىلمەگەن, كەرمەدەن ات كەتپەگەن جومارت جان بولىپتى. جايىقبايدان – مالباسار, سامەن, قۇل. ال, قۇلدان – پۇسىرمان, سەرىكباي, تولەباي, كۇزەنباي, ساركوبەك. ەندى مىنە, وسى پۇسىرماننان — كۇرتىباي, مەدەۋ, باتىربەك اتتى ۇش ۇل تارايدى, — دەگەن ەدى بىزبەن اڭگىمەسىندە عالىم, پەداگوگ, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى مۇشتاي اعا باتىربەكوۆ اتا شەجىرەسىن جان-جاقتى تاراتىپ. بەلگىلى تاريحشى اۋباي بايعازيەۆ اعامىزدىڭ “بايدىبەك بابا  الىپ بايتەرەك” اتتى كىتابىندا دا بۇل شەجىرە جان-جاقتى جازىلىپ كورسەتىلگەن. پۇسىرماندى ەل-جۇرتى, زامانداستارى “ويجەلكە پۇسىرمان ەر” دەپ اتاپ كەتكەن. پۇسىرمان سۇرانشى باتىرمەن تۇيدەي قۇرداس ەكەن, ەكەۋى كەرەمەت دوس, باۋىر بولعان. — حان كاشكەنىڭ ۇرپاعىنىڭ تىزەسىنەن قوس ادىم تومەن وتىراسىڭدار, — دەيدى سۇرانشى باتىر قىرىق قۇرساۋلى, توقسان باۋلى حان كاشكەنىڭ تۋىن تىگىپ قويىپ. — بىراق, مەنىڭ وڭ جاق تىزەمنىڭ جانىندا ويجەلكە پۇسىرمان عانا وتىرادى. ويجەلكە پۇسىرماندى مەن ولىمنەن ەكى رەت الىپ قالدىم, ول مەنى بىر رەت جاۋ وعىنان ساقتاپ قالدى. ەكەۋمىز يت جەيدەمىز بىر جىلى توزعان تول قۇرداسپىز عوي, اجال بىزدى الۋعا اسىقپاپتى, اقىرەتتىك دوس وسىنداي بولار, ساربازدارىم! – دەپ پۇسىرماندى قاسىنان تاستاماعان. ەل اۋزىندا “ەسىل ويجەلكە پۇسىرمان ەر” دەگەن تالاي-تالاي اڭىز — اڭگىمەلەر قالدى.

   سۇرانشى ەكەۋىنىڭ بىر-بىرىن قالاي اجالدان امان الىپ قالعاندارى, باتىرلىعى مەن وجەتتىگى, دوستىق راۋىشتەگى ازىل- قالجىڭدارىن ەل اقساقالدارى كۇنى بۇگىنگە دەيىن جىر عىپ, سىر عىپ ايتادى. پۇسىرماننىڭ شوبەرەسى كاۋار شاعاتاەۆا شىعارعان ولەڭى ەل اراسىنا تاراپ كەتكەن. سۇراساڭ ارعى اتامدى ەر پۇسىرمان. جاقسى بولماعى ادامنىڭ پيعىلىنان وينا, كۇل جاس كۇنىڭدە دەپ ايتامىن پايدا جوق ولگەننەن سوڭ جيعان مالدان… ويجەلكە پۇسىرمان ەر ومىر سۇرگەن داۋىر – اۋمالى-توكپەلى, ازىناعان جەلدى, داۋىلداتقان داۋىلدى زار زامان بولدى. ول كەزەڭ قوقاندىقتار قىزىل الا شاپانىن جامىلىپ, نايزالارىن قوقايتىپ باتىستان كەلىپ باس سالدى. الاتاۋدىڭ كۇنگەيىندەگى قىرعىزدار دۇركىن -دۇركىن بارىمتالاتىپ, قارسى ايبات كورسەتپەسە باسىنىپ, باسىبايلى قۇل ەتكىسى كەلدى, مالىن ايداپ, بارىن الداپ العىسى كەلدى. اۋزى-مۇرنىن تۇك باسقان قارا شەكپەندى قولدارىندا وتاۋىز مىلتىعىن كەزەگەن ورىس كازاكتارى توپ-توبىمەن قامالاپ, ەلىن, جەرىن تونادى. وسىنداي قيلى-قىستاۋ كەزەڭدە ويجەلكە پۇسىرمان ەر قوقاندارمەن دە, قىرعىزدارمەن دە, ورىستارمەن دە اشىق مايداندا ارىستانداي ايقاستى, تالاي شايقاستى باسىنان وتكەردى. سان مارتە جارالاندى. ولار پۇسىرماندى اشىق مايداندا الا المادى, جەڭە المادى. بىراق ەڭ قيىنى, بۇعىنىپ جاتقان وز ىشىندەگى جاۋ — قازاق باۋىرلارىنىڭ جالا-ارىزىمەن اباقتىعا قامالىپ, سىبىرگە ايدالدى-اۋ. ورىستار استىرتىن ايلامەن وسىلاي ەل ىشىن بۇلىندىرىپ, وزىنىڭ جاقىندارىن قارسى ايداپ سالدى, ولار وتىرىك جالا جاپتى. “اداسپايمىن دەگەن ەر تال-تۇستە جولدان اداسادى” دەگەن وسى. ويجەلكە پۇسىرماننىڭ ەرلىگى, سۇرانشىمەن دوستىعى جايلى جازۋشى مۇحامەتجان ەتەكباەۆ جازدى. پۇسىرمانداي ەردەن قالعان اسىل تۇياق – مەدەۋ ەسىمى كۇللى جالپاق جۇرتقا تانىلدى, مەدەۋ وزىنىڭ كىم ەكەنىن زامانداستارىنا ىسىمەن, ونەگە-ۇلگى عۇمىرىمەن تانىتتى.

 

   مەدەۋ 1850 جىلى جەتىسۋ گۋبەرنيياسىندا, كىشى الماتى بولىسىنىڭ ۆەرنىي ۋەزىندەگى №3 (ۇشىنشى) اۋىلدا, قازىرگى ىلە اۋدانىنداعى تۇيمەباەۆ اتىنداعى اۋىل تۇرعان جەردە دۇنيەگە كەلگەن. مەدەۋ– قاراپايىم جۇرتتىڭ اراسىنان شىعىپ, بىرتە-بىرتە داۋلەتتى بولعان ادام. سوندىقتان دا وسكەن ورتاسىنا كومەگى كوپ تيگەن. اسىرەسە, تابيعاتقا شىن جاناشىر بولا بىلگەن. 1902 جىلعى اشارشىلىقتا مەدەۋ اش ادامدارعا بارىنشا كومەكتەسىپ, “بالدان تامادى, باردان جۇعادى” دەگەندەي, كەدەي-كەپشىك, شىعايلارعا كوپ بولىسىپ, جاردەمدەسىپ, ولاردىڭ قاشاندا تاپتىرماس قامقورشىسى بولعان جانە دە ەت دايىنداۋدا جانە ونى اشىققاندارعا بولىپ بەرۋدە ۇلكەن كومەك كورسەتكەن, اسىرەسە, پاتشا اسكەرلەرى دە سول تاۋلاردىڭ بوكتەرىندە اسكەري جاتتىقتىرۋ جۇمىستارىن اتقارىپ جۇرگەندەرىندە تاماق پەن قىمىز-سۋسىنىن ەش اقشاسىز بەرىپ وتىرعان. قارا حالىققا ۇنەمى بولىسىپ, جوعىن جوقتاپ وتىرعاندىقتان, ەل-جۇرت تا ونى قاتتى سىيلاعان. مەدەۋ تاريحىنا تەرەڭىرەك بويلاۋ ۇشىن, الدىمەن جەتىسۋ ولكەسىنىڭ وتكەن عاسىرداعى تىنىس-تىرشىلىگىنەن باستاۋ كەرەك. ويتكەنى, سول ۋاقىتتا ۆەرنىي بەكىنىسىنىڭ سالىنا باستاۋى, سوعان سايكەس وسى توڭىرەكتەگى الەۋمەتتىك وزگەرىستەر, جەرگىلىكتى حالىقتار مەن ورىس حالقى اراسىنداعى قارىم — قاتىناستاردىڭ نىعايا تۇسۋى, تاعى باسقا تاريحي جاعدايلاردىڭ قازىرگى مەدەۋ ەسىمىنە بىرشاما قاتىسى بار. بەلگىلى ساياحاتشى ا.ك. گەينس الماتىنىڭ ورنىنا العاش سالىنا باستاعان بەكىنىستىڭ ۆەرنىي اتالعانىن بىلايشا تۇسىندىرەدى. گەنەرال-گۋبەرناتور گ.ح.گاسفورتتىڭ سوفييا, نادەجدا, ۆەرا ەسىمدى ۇش قىزى بولعان. گەنەرال سۇيىكتى قىزدارىنىڭ قۇرمەتىنە ەرتەدەن بەرى تالعار, ەسىك, الماتى اتانىپ كەلگەن قونىستاردىڭ ورنىنا تۇرعىزىلماقشى بولعان ستانيتسا — اسكەري بەكىنىستى سوفьيانو, نادەجدينو, ۆەرينو دەپ اتاۋدى ۇيعارادى. سوڭعى اتاۋ (ۆەرينو) ى نيكولاي پاتشاعا اسا ۇنامايدى دا, ۆەرينونى سىزىپ تاستاپ, ۇستىنە ۆەرنىي دەپ سويداقتاتا سالادى. جالپى, مەدەۋ جايلى ايتقاندا الماتى قالاسىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنا كوز جۇگىرتپەسە بولمايدى. الماتى مەن مەدەۋ تىعىز بايلانىستى.

Басқалармен бөлісе отырыңыз
Пікірлер

Басты жаңалықтар

img
Әлем 2026-07-28

Apple qaytadan älemdegi eñ qımbat kompaniya atandı
img
Общество 2026-07-28

MÇS: Bol'şinstvo utonuvşih v etom godu pogibli v zapreşennıh dlya kupaniya mestah
img
Әлем 2026-07-28

Apple қайтадан әлемдегі ең қымбат компания атанды
news-img
overlay bottom
Әлем 2026-07-28
Apple қайтадан әлемдегі ең қымбат компания атанды

Последние новости

img
Әлем 2026-07-28

Apple qaytadan älemdegi eñ qımbat kompaniya atandı
img
Әлем 2026-07-28

Apple قايتادان الەمدەگى ەڭ قىمبات كومپانييا اتاندى
img
Мир 2026-07-28

Apple vnov' stala samoy dorogoy kompaniey v mire

Все новости

news-img
overlay bottom
Әлем 2026-07-28
Apple qaytadan älemdegi eñ qımbat kompaniya atandı
news-img
overlay bottom
Әлем 2026-07-28
Apple قايتادان الەمدەگى ەڭ قىمبات كومپانييا اتاندى
news-img
overlay bottom
Мир 2026-07-28
Apple vnov' stala samoy dorogoy kompaniey v mire
news-img
overlay bottom
Мир 2026-07-28
Apple ۆنوۆь ستالا ساموي دوروگوي كومپانيەي ۆ ميرە
news-img
overlay bottom
Мир 2026-07-28
Apple вновь стала самой дорогой компанией в мире
news-img
overlay bottom
Әлем 2026-07-28
Apple қайтадан әлемдегі ең қымбат компания атанды
news-img
overlay bottom
Қоғам 2026-07-28
TJM: Biıl suğa ketkenderdiñ köbi tıyım salınğan jerde köz jwmğan
news-img
overlay bottom
Қоғам 2026-07-28
تجم: بيىل سۋعا كەتكەندەردىڭ كوبى تىيىم سالىنعان جەردە كوز جۇمعان
news-img
overlay bottom
Общество 2026-07-28
MÇS: Bol'şinstvo utonuvşih v etom godu pogibli v zapreşennıh dlya kupaniya mestah
Международное интернет-издание "Shalqar kz"
Подписка на важную информацию международного интернет-издания "Shalqar kz" Будьте в курсе последних новостей Ваша электронная почта подписаться