قازاقستان تەرريتوريياسىن مەكەندەگەن تايپالاردىڭ ەۋروپەويد ناسىلدى بولعانى تۋرالى كونتسەپتسييانى العاش عالىم ورازاق سماعۇل ۇسىندى.

ومىرىڭىزدە بىر رەت بولسىن "بىزدىڭ بابالارىمىزدىڭ كوزى كوك, شاشى سارى ەۋروپەويد بولعان, بىراق شىعىس ازييادان كەلگەن موڭعولدار قازاقتىڭ سىرت كەلبەتىن بۇزدى" دەگەن پىكىردى ەستىگەن شىعارسىز. بىرى مۇنى ازىلگە بالاسا, ەكىنشىلەرى شىندىققا جاناساتىنىن ايتادى. دەسە دە, اتالعان تەزيسكە قاتىستى پىكىرتالاس قوعامدا الى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى.

قازاقستاندا العاش رەت قازاقتاردىڭ ەجەلگى اتا-بابالارى ەۋروپەويد ناسىلىنە جاتقاندىعى تۋرالى كونتسەپتسييانى انتروپولوگ عالىم ورازاق سماعۇلوۆ ۇسىندى.

عالىم "قازاق حالقىنىڭ شىعۋ تەگى" اتتى ەڭبەگىنە 60 جىل ۋاقىتىن ارناعان. اتالعان كىتاپتا قازاقستان تەرريتوريياسىن 4 مىڭ جىل مەكەندەگەن تايپالاردىڭ گەنەتيكالىق جاقىندىعى, تۋىستىق قارىم-قاتىناسى, كوشى-قونى, ورنالاسۋىنا قاتىستى مورفوفيزيولوگييالىق جانە گەنەتيكالىق كورسەتكىشتەرگە نەگىزدەلگەن تاريحي فاكتىلەر كەلتىرىلگەن.

كىتاپ "قازاق بابالارىنىڭ جەرىنە ادامداردىڭ قونىستانۋى. باسى", "قازاق حالقىنىڭ شىعۋ تەگى مەن تاريحى تۋرالى قازاقستاننىڭ گۋمانيتارلىق عىلىمدارى", "قازاق حالقىنىڭ فيزيكالىق انتروپولوگيياسىن كەشەندى زەرتتەۋ" جانە "قازاق حالقىنىڭ فيزيكالىق تۇر-تۇلعاسىنىڭ 40 عاسىر بويى تۇزىلۋى" اتتى تورت بولىمنەن تۇرادى. انتروپولوگ وسى ەڭبەگىندە قازاقستان تەرريتوريياسىن مەكەندەگەن ەجەلگى تايپالاردىڭ سىرت كەلبەتىنە قاتىستى دالەلدى اقپارات بەرەدى.

كوپجىلدىق زەرتتەۋ ناتيجەسىندە ورازاق سماعۇل قازاق حالقىنىڭ ەتنوگەنەزى جانە ەتنيكالىق تاريحىن زەرتتەۋدە قازاقستاندا العاش رەت انتروپولوگييالىق ماتەريالدار قولداندى. عالىم پالەوانتروپولوگييا (كونە زامانداعى ادامداردىڭ باس سۇيەك قاڭقاسىن زەرتتەيتىن سالا), ەتنيكالىق كرانيولوگييا (باس سۇيەك), سەرولوگييا (قان جۇيەلەرى), سوماتولوگييا (باس-دەنە قۇرىلىسى), ودونتولوگييا (تىس قۇرىلىسى) ماسەلەلەرىن زەرتتەي كەلە, 40 عاسىرعا جۋىق ۋاقىت قازىرگى, ورتا عاسىرلارداعى جانە ەجەلگى قازاقستاندى مەكەندەگەن تايپالاردىڭ گەنەتيكالىق قۇرىلىمىن انىقتادى. سونداي-اق, عالىم قازىرگى قازاقتار مەن قولا داۋىرى تۇرعىندارىنىڭ ورتاق جالعاستىعى بارىن ايعاقتادى.

مۇنىمەن قاتار, انتروپولوگ قاراپايىم وقىرماننىڭ ايتىلعان مالىمەتتى بيولوگييالىق, فيزيولوگييالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ جۇرگەن ماماندار دەڭگەيىندە تۇسىنبەۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. ال ەجەلدە قازاقستان تەرريتوريياسىن مەكەندەگەن ەۋروپەويدتاردىڭ كوزىنىڭ كوك, شاشىنىڭ سارى بولۋى — ەكىنشى دارەجەلى بەلگىلەر عانا ەكەنىن ەسكەرتتى. سونداي-اق, ول ەجەلگى جانە قازىرگى ەۋروپەويدتاردىڭ ايىرماشىلىعى جەر مەن كوكتەي ەكەنىنە توقتالدى.

"وسىدان 4 مىڭ جىل بۇرىن التاي مەن كاسپييگە دەيىنگى ارالىقتى مەكەن ەتكەن قازىرگى قازاقتاردىڭ ەجەلگى اتا-بابالارى بەت-بەينەسى, دەنە قۇرىلىسى, قاڭقا سۇيەگى جاعىنان كونە ەۋروپەويد بولعان. سونداي-اق, ار وڭىردىڭ كونە ەۋروپەويدتاردىڭ وزىندىك ايماقتىق ەرەكشەلىكتەرى بولعانىن تۇسىنۋىمىز كەرەك. سونىڭ ىشىندە قازاقستان جەرىن مەكەندەگەن ەۋروپەويدتاردىڭ بەتتەرى جالپاق, الاسا, مۇرىندارى قوڭقى, ماڭدايلارى تايقىلاۋ كەلگەن. ولار قازىرگى قازاق راساسىنىڭ تۇزىلۋىنە نەگىز بولعان ادامدار. قالاي بولعاندا دا, ەڭ تۇپكى ارعى اتاسى", — دەدى تاريحشى ورازاق سماعۇل.

بۇدان وزگە عالىم بۇگىنگى تاڭدا جەر بەتىندە بىردە-بىر تازا راسا جوق ەكەنىن ايتىپ وتتى.

"استارىندا ساياسات جاتىر…"

ال تاريحشى جاقسىلىق سابيتوۆ "اندروندىقتار — قازاقتاردىڭ بابالارىنىڭ بىرى. ەسىمدەرى ادەيى وشىرىلگەن باسقا دا بابالارى بولعان" دەگەن پىكىردە. ياعني عالىم بۇل كونتسەپتسييا استارىندا ساياسات جاتقانىن مەڭزەيدى.

"بۇل قازىرگى زامان قازاقتارىنىڭ قازاقستاندى ەجەلدە مەكەن ەتكەن تايپالارىمەن انتروپولوگييالىق بايلانىسىن كورسەتە وتىرىپ, ۇلتتىڭ وسى تەرريتورييانى يەمدەنۋگە قۇقىعى بار ەكەنىن دالەلدەۋ ۇشىن قاجەت بولدى. "قانداس تۋىسقاندىققا" قاتىستى كونتسەپتسييا حالىققا كەلەسىدەگىدەي جەتتى: "بىزدىڭ بابالارىمىزدىڭ (ناعىز قازاقتار) كوزى كوك جانە وزدەرى ەۋروپەويد بولعان. بىراق شىعىس ازييادان كەلگەن كوشپەلىلەر (موڭعولدار) لەگى قازاقتاردىڭ سىرت كەلبەتىن بۇزدى". بۇل اڭىزدى مىسالمەن تۇسىندىرەيىن. اڭىز دەپ ادەتتە قيىن دۇنيەنى وڭاي جولمەن جەتكىزۋدى ايتامىن", — دەدى تاريحشى.

ال تاريحشى جامبىل ارتىقباەۆ قازاقتاردىڭ ەجەلگى اتا-بابالارىنىڭ ەۋروپەويد ناسىلدى بولعانىن دالەلدەي الساق تا, كوزى كوك, تەرىسىنىڭ تۇسى سارى بولعانىنا قاتىستى ناقتى دالەل كەلتىرۋ قيىن ەكەنىنە نازار اۋداردى. وسى ورايدا, عالىم مىسالعا يراندىقتاردى كەلتىردى. ياعني اتالعان ۇلت وكىلدەرى ەۋروپەويد ناسىلىنە جاتسا دا, ولاردىڭ شاشى قارا, تەرىسىنىڭ تۇسى قوڭىرعا جاقىن, ال كوزى قارا نەمەسە قوڭىر بولىپ كەلەدى.