Qazaqstan territoriyasın mekendegen taypalardıñ europeoid näsildi bolğanı turalı koncepciyanı alğaş ğalım Orazaq Smağwl wsındı.

Ömiriñizde bir ret bolsın "Bizdiñ babalarımızdıñ közi kök, şaşı sarı europeoid bolğan, biraq Şığıs Aziyadan kelgen moñğoldar qazaqtıñ sırt kelbetin bwzdı" degen pikirdi estigen şığarsız. Biri mwnı äzilge balasa, ekinşileri şındıqqa janasatının aytadı. Dese de, atalğan teziske qatıstı pikirtalas qoğamda äli künge deyin jalğasıp keledi.

Qazaqstanda alğaş ret qazaqtardıñ ejelgi ata-babaları europeoid näsiline jatqandığı turalı koncepciyanı antropolog ğalım Orazaq Smağwlov wsındı.

Ğalım "Qazaq halqınıñ şığu tegi" attı eñbegine 60 jıl uaqıtın arnağan. Atalğan kitapta Qazaqstan territoriyasın 4 mıñ jıl mekendegen taypalardıñ genetikalıq jaqındığı, tuıstıq qarım-qatınası, köşi-qonı, ornalasuına qatıstı morfofiziologiyalıq jäne genetikalıq körsetkişterge negizdelgen tarihi faktiler keltirilgen.

Kitap "Qazaq babalarınıñ jerine adamdardıñ qonıstanuı. Bası", "Qazaq halqınıñ şığu tegi men tarihı turalı Qazaqstannıñ gumanitarlıq ğılımdarı", "Qazaq halqınıñ fizikalıq antropologiyasın keşendi zertteu" jäne "Qazaq halqınıñ fizikalıq tür-twlğasınıñ 40 ğasır boyı tüzilui" attı tört bölimnen twradı. Antropolog osı eñbeginde Qazaqstan territoriyasın mekendegen ejelgi taypalardıñ sırt kelbetine qatıstı däleldi aqparat beredi.

Köpjıldıq zertteu nätijesinde Orazaq Smağwl qazaq halqınıñ etnogenezi jäne etnikalıq tarihın zertteude Qazaqstanda alğaş ret antropologiyalıq materialdar qoldandı. Ğalım paleoantropologiya (köne zamandağı adamdardıñ bas süyek qañqasın zertteytin sala), etnikalıq kraniologiya (bas süyek), serologiya (qan jüyeleri), somatologiya (bas-dene qwrılısı), odontologiya (tis qwrılısı) mäselelerin zerttey kele, 40 ğasırğa juıq uaqıt qazirgi, orta ğasırlardağı jäne ejelgi Qazaqstandı mekendegen taypalardıñ genetikalıq qwrılımın anıqtadı. Sonday-aq, ğalım qazirgi qazaqtar men qola däuiri twrğındarınıñ ortaq jalğastığı barın ayğaqtadı.

Mwnımen qatar, antropolog qarapayım oqırmannıñ aytılğan mälimetti biologiyalıq, fiziologiyalıq zertteuler jürgizip jürgen mamandar deñgeyinde tüsinbeui mümkin ekenin aytadı. Al ejelde Qazaqstan territoriyasın mekendegen europeoidtardıñ köziniñ kök, şaşınıñ sarı boluı — ekinşi därejeli belgiler ğana ekenin eskertti. Sonday-aq, ol ejelgi jäne qazirgi europeoidtardıñ ayırmaşılığı jer men köktey ekenine toqtaldı.

"Osıdan 4 mıñ jıl bwrın Altay men Kaspiyge deyingi aralıqtı meken etken qazirgi qazaqtardıñ ejelgi ata-babaları bet-beynesi, dene qwrılısı, qañqa süyegi jağınan köne europeoid bolğan. Sonday-aq, är öñirdiñ köne europeoidtardıñ özindik aymaqtıq erekşelikteri bolğanın tüsinuimiz kerek. Sonıñ işinde Qazaqstan jerin mekendegen europeoidtardıñ betteri jalpaq, alasa, mwrındarı qoñqı, mañdayları tayqılau kelgen. Olar qazirgi qazaq rasasınıñ tüziluine negiz bolğan adamdar. Qalay bolğanda da, eñ tüpki arğı atası", — dedi tarihşı Orazaq Smağwl.

Bwdan özge ğalım bügingi tañda jer betinde birde-bir taza rasa joq ekenin aytıp ötti.

"Astarında sayasat jatır…"

Al tarihşı Jaqsılıq Säbitov "Androndıqtar — qazaqtardıñ babalarınıñ biri. Esimderi ädeyi öşirilgen basqa da babaları bolğan" degen pikirde. YAğni ğalım bwl koncepciya astarında sayasat jatqanın meñzeydi.

"Bwl qazirgi zaman qazaqtarınıñ Qazaqstandı ejelde meken etken taypalarımen antropologiyalıq baylanısın körsete otırıp, wlttıñ osı territoriyanı iemdenuge qwqığı bar ekenin däleldeu üşin qajet boldı. "Qandas tuısqandıqqa" qatıstı koncepciya halıqqa kelesidegidey jetti: "Bizdiñ babalarımızdıñ (nağız qazaqtar) közi kök jäne özderi europeoid bolğan. Biraq Şığıs Aziyadan kelgen köşpeliler (moñğoldar) legi qazaqtardıñ sırt kelbetin bwzdı". Bwl añızdı mısalmen tüsindireyin. Añız dep ädette qiın dünieni oñay jolmen jetkizudi aytamın", — dedi tarihşı.

Al tarihşı Jambıl Artıqbaev qazaqtardıñ ejelgi ata-babalarınıñ europeoid näsildi bolğanın däleldey alsaq ta, közi kök, terisiniñ tüsi sarı bolğanına qatıstı naqtı dälel keltiru qiın ekenine nazar audardı. Osı orayda, ğalım mısalğa irandıqtardı keltirdi. YAğni atalğan wlt ökilderi europeoid näsiline jatsa da, olardıñ şaşı qara, terisiniñ tüsi qoñırğa jaqın, al közi qara nemese qoñır bolıp keledi.