logo
burger menu search Қазақша language menu
Әлем

Автор: ADMIN

Әлем 2026-03-11 17:01:00

Біз әлеуметтік желілерде:

ЛИССАБОН – ӨТКЕН МЕН БҮГІН ТОҒЫСҚАН ҚАЛА

news single

      ЛИССАБОН – ӨТКЕН МЕН БҮГІН ТОҒЫСҚАН ҚАЛА

 

    Лиссабон - Еуропаның ең көне астаналарының бірі. Оның тарихы Римнен де, Лондоннан да, Парижден де тереңде жатыр. Лиссабон - бұл тек Португалияның астанасы емес, бұл мұхиттың иісі мен тарихтың лебі аңқыған, әрбір бұрышында махаббат пен "саудау" (сағыныш) сезімі ұялаған ерекше қала. Мұндағы тар көшелер мен биік төбелер мыңдаған жылдық құпияны сақтап тұр.

 

    ЛИССАБОН КҮНДЕЛІГІ: МҰХИТ ЖАҒАСЫНДАҒЫ ЖЕТІ КҮНДІК ЕРТЕГІ Еуропаның ең батыс нүктесінде орналасқан Лиссабон – түрлі-түсті плиткалармен (азулежу) безендірілген үйлердің, сары трамвайлардың және шексіз мұхиттың қаласы. Біз бұл қаланы жеті күн бойы зерттеп, оның әрбір бояуын сезінуге тырыстық. Лиссабон, Рока мүйісі және Кашкайш - бұл Португалияның «алтын үшбұрышы». Лиссабон - Улисс негізін қалаған қала. Лиссабонның пайда болуы туралы ең танымал аңыз ежелгі грек мифологиясымен байланысты. Улисс аңызы: Аңыз бойынша, Одиссей (немесе Улисс) Троя соғысынан қайтып келе жатып, Атлант мұхитының жағалауындағы сұлулыққа тамсанып, осы жерде қаланың негізін қалаған. Қаланың ежелгі атауы «Олисипо» дәл осы Улисстің есімімен байланысты деседі. Жеті төбе мен жылан патшайымы. Тағы бір аңыз бойынша, Лиссабон орналасқан жерде алып жылан-әйел билік жүргізген. Улисс кетіп қалғанда, ол қасіреттен жерді қатты қысқаны сонша - жер бедері өзгеріп, Лиссабонның әйгілі жеті төбесі пайда болған екен.

 

    Қарғалар күзеті. Лиссабонның жебеушісі Әулие Висенте жерленген кемені екі қарға күзетіп, қалаға дейін жол көрсетіп келген. Содан бері бұл екі қарға қаланың елтаңбасында мәңгілікке қалды. Синтра (Sintra) - ертегілер әлемі. Лиссабоннан небәрі 40 минуттық жерде (пойызбен) орналасқан бұл қала ЮНЕСКО-ның бүкіләлемдік мұрасына жатады. Мұнда тығыз орманның арасында патшалардың сарайлары мен жұмбақ бекіністер жасырылған.

 

   Не көру керек? Пена сарайы (Palácio da Pena): Бұл - Синтраның символы. Түрлі-түсті (сары, қызыл, күлгін) мұнаралары бар сарай ертегідегі үйшіктерге ұқсайды. Ол таудың ең биік нүктесінде орналасқан. Кинта-да-Регалейра (Quinta da Regaleira): Ең жұмбақ мекен. Мұнда масондардың құпия рәсімдеріне арналған «Төңкерілген мұнара» (терең құдық) бар. Оның ішімен жер асты жолдары арқылы жүруге болады. Маврлар қамалы (Castelo dos Mouros): 8-9 ғасырларда салынған көне бекініс. Оның қабырғаларымен жүріп, бүкіл аймақты биіктен тамашалай аласыз.

  

   Рока мүйісі (Cabo da Roca) - «Жер аяқталып, теңіз басталатын жер». Бұл - Еуропа құрлығының ең батыс нүктесі. Елестетіңізші: сіз биіктігі 140 метрлік тік жартастың басында тұрсыз. Алдыңызда - шексіз Атлант мұхиты. Арғы жағында Америка бар екенін білсеңіз де, көз ұшында тек көк аспан мен асау толқындар ғана көрінеді. Бұл - Рока мүйісі, Еуразия құрлығының ең батыс нүктесі. Португалдың ұлы ақыны Луис Камоэнс бұл жерді: «Жер аяқталып, теңіз басталатын жер» (Onde a terra acaba e o mar começa) деп тектен-тек айтпаған. Бұл нүкте тек географиялық емес, мистикалық маңызға ие. Ежелгі заманда адамдар Рока мүйісінен ары қарай ештеңе жоқ, тек құрдым мен алып құбыжықтар мекендейді деп сенген. Кейбір аңыздар жоғалып кеткен Атлантида материгі дәл осы жартастардың астында жатыр дейді. Рока мүйісін «әлемнің шеті» деп сенген. Римдіктер бұл жерді Promontorium Magnum деп атап, мұнда құдайлар мекендейді деп қорыққан. Васко да Гаманың саяхаттары туралы дастандарда осы мүйіс маңында теңізшілерді шошытатын Адамастор атты алып құбыжық туралы айтылады. Ол - мұхиттың қаталдығы мен адам баласының табиғатты бағындыру жолындағы кедергісінің символы. Осы жартастардың арасында теңіз перілері өмір сүрген деседі. Олар өздерінің сиқырлы әнімен теңізшілерді адастырып, кемелерін жартасқа соқтырады екен. Шынында да, бұл жердің толқындары мен жартастары өте қауіпті, сондықтан мұнда маяк тұрғызу өмірлік қажеттілік болған...

 

    Мұнда адамзаттың бос кеңістікті бағындырмақ болған әрекетінің куәгеріндей түрлі ғимараттар мен құрылыстар қаңырап бос тұр. Маяк (Farol do Cabo da Roca) - бұл жай ғана мұнара емес, Португалиядағы ең көне маяктардың бірі (1772 жылы салынған). Оның жарығы 48 шақырым жерге дейін жетеді. Ол түнде мұхит төсіндегі кемелерге жол көрсетіп тұрған «жалғыз сақшы» сияқты. Мүйістің қақ ортасында тас баған тұр. Онда осы жердің географиялық координаттары қашап жазылған: 38°47′ солтүстік ендік және 9°30′ батыс бойлық. Бұл - міндетті түрде суретке түсетін орын!

 

   Рока мүйісі - бұл жай ғана географиялық нүкте емес, бұл - еркіндіктің символы. Мұнда тұрып, өзіңнің ғалам алдында қаншалықты кішкентай, бірақ сонымен бірге осынау сұлулықты сезіне алатын құдыретті екеніңді түсінесің. Мұндағы жел жай ғана соқпайды, ол сенімен тілдеседі, аяғыңнан нық тұруға мұрша бермей, нағыз иенің кім екенін еске салады.

 

   Егер мұнда соққан желдің гуілімен үнсіз қалсаң, «жердің соғуын» естуге болады. Жел басыңдағы артық ойдың бәрін ұшырып әкетіп, тек шынайы таңғалысты ғана қалдырады. Жергілікті халықтың сенімі бойынша, бүкіл әлемді шарлайтын таң шапағы дәл осы жерде туады. Ал күннің батуы... бұл жай ғана кештің батуы емес. Бұл - дүние тыныштыққа бөленбес бұрын, аспан еріп, ғимараттардың қалдықтары мыс түске боялатын ерекше сәт. Мұндағы күннің батуы - ескі өмірдің соңы мен жаңа өмірдің бастауындай. Осындай сәттерде әлемнің шеті картадағы нүкте емес, жанның күйі екенін түсінесің.

 

    Кашкайш - патшалар баспанасы мен «Тозақ аузы». Кашкайш - бұрынғы балықшылар ауылы, кейіннен еуропалық ақсүйектердің сүйікті демалыс орнына айналған. «Тозақ аузы» (Boca do Inferno). Бұл - Кашкайштағы ең танымал жартасты шатқал. Аңыз бойынша, бір заманда бұл жерде залым сиқыршы өмір сүрген. Ол өзіне ғашық болған рыцарь мен сұлу қызды жазалау үшін жартасты жарып жібергенде, осындай қорқынышты үңгір пайда болыпты. Толқындар соғылғанда шығатын дыбыс «тозақтан шыққан дауысқа» ұқсайды деседі. Шпиондар мекені. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Кашкайш бейтарап аймақ ретінде бүкіл әлемнің шпиондары жиналатын орын болған. Тіпті Джеймс Бонд туралы алғашқы романның авторы Ян Флеминг дәл осы жердегі «Estoril» казиносында отырып, өз кейіпкерінің бейнесін ойлап тапқан. Патшалардың таңдауы. Португалия королі Луиш I 1870 жылы Кашкайшты өзінің жазғы резиденциясы етіп таңдаған соң, бұл жер «Патшалар қаласы» деп атала бастады. Содан бері Кашкайш бүкіл Еуропа ақсүйектерінің сүйікті орнына айналды.

 

   Саяхатымыздың ең әсерлі сәті – Кашкайшқа сапар болды. Бұл жерді ежелде «жер аяқталып, мұхит басталатын нүкте» деп атаған. Атлант мұхитының қуатты толқындары жағалауға соғылғанда, адам өзінің табиғат алдындағы кішілігін, сонымен бірге рухының шексіздігін сезінеді екен. Мұндағы ауа райы мұхиттың ерке мінезіне бағынады. Біз мұхиттың тыныштығын да, алыстан естілген циклондардың жаңғырығын да сезіндік. Мұхит желі қала ауасын үнемі тазартып, тұзды әрі балғын иіске толтырып тұрады. Лиссабонның әр тасы - бір аңыз. Метромен жүрсеңіз де, мұхит жағасында тұрсаңыз де, ежелгі теңізшілердің ізі мен ұлы империяның рухын сезінесіз. Лиссабонның аңыздары оның тастарына сіңіп кеткендей. Рока мүйісіндегі желдің гуілінен біз ежелгі теңізшілердің даусын естісек, Кашкайштың толқындарынан патшалық салтанат пен құпия агенттердің ізін көреміз. Жеті күндік саяхат - бұл тек географиялық қозғалыс емес, бұл аңыздар әлеміне жасалған саяхат.

 

     ТАРИХИ АУДАНДАР МЕН СӘУЛЕТ

 

   Лиссабон - бұл тар көшелер мен әдемі плиткалардың (азулежу) үйлесімі: Алфама: Қаланың ең көне ауданы. Мұнда уақыт тоқтап қалғандай: тас жолдар, жайылған кірлер және көшеде орындалатын дәстүрлі Фаду әндері. 

 

   Байша: Қаланың орталығы. 1755 жылғы жойқын жер сілкінісінен кейін қайта тұрғызылған, кең алаңдары мен түзу көшелерімен танымал. Белен (Belém): Португалияның теңіз державасы болған алтын дәуірін еске түсіретін аудан. Мұнда атақты Белен мұнарасы мен Жеронимуш монастырі орналасқан.

 

    РУХАНИ ТАМЫРЛАР: ӘЛ-УШБУНАДАН БҮГІНГІ ЛИССАБОНҒА ДЕЙІН

   Финикиялықтардан бастап, римдіктер мен маврларға (арабтарға) дейін бұл жерді өз үйі санаған. Біз көрген Альфама ауданының тар, ирелең көшелері - дәл осы араб дәуірінен қалған мұра. Лиссабон тарихының ең терең және жұмбақ қабаты - бұл араб (маврлар) дәуірі. 711 жылдан 1147 жылға дейін, яғни 400 жылдан астам уақыт бойы қала мұсылман мәдениетінің ықпалында болды. Сол кезде қала «Әл-Ушбуна» (al-Ushbuna) деп аталған. Әл-Ушбуна - Лиссабондағы араб ізі. Лиссабонның бүгінгі бейнесі - бұл еуропалық стиль мен шығыстық нақыштың таңғажайып синтезі. Арабтар бұл жерге тек дінді емес, ғылымды, сәулетті және ерекше өмір салтын ала келді. Альфама - тірі тарих.

 

    Біз жаяу аралаған Альфама (Alfama) ауданының атауы арабтың «al-hamma» (ыстық бастау, монша) деген сөзінен шыққан. Бұл ауданның ирек-ирек, тар көшелері - типтік араб қаласының (Мединаның) үлгісі. Олар күннің ыстығынан қорғану үшін әдейі осылай салынған. Үйлердің ішкі аулалары мен гүлге толы балкондары да сол шығыстық жайлылықтың белгісін сездіреді. Португалияның визит карточкасы - көкшіл плиткалар (Азулежу) - арабтың «әл-зулайж» өнерінен бастау алады. Бұл геометриялық өрнектер мен математикалық дәлдік Лиссабонның әр қабырғасында сайрап жатыр. "Азулежу" - қабырғадағы тарих. Португалияның символына айналған Азулежу плиткаларының шығу төркіні де араб мәдениетінде жатыр. «Al-zulayj» сөзі «жылтыратылған тас» дегенді білдіреді. Араб шеберлері геометриялық фигуралар мен күрделі өрнектерді салу арқылы үйлерді безендіру өнерін әкелді.

 

    Кейіннен португалдықтар бұл өнерді өздерінше дамытып әкетті. Португалдықтар мұны маврлардан үйренген. Үйлердің сыртындағы көкшіл-ақ плиткалар, бұл тек сән емес. Бұл плиткалар үйді ылғалдан қорғап қана қоймай, үстіне тарихи оқиғаларды, діни сюжеттерді бейнелеу арқылы қаланың "ашық аспан астындағы кітабына" айналған. Лиссабондағы сауда орталықтары мен базарлардың жанында жүргенде, оның тамыры тереңде екенін сезесіз. Маврлар дәуірінде Лиссабон ірі сауда порты болған. Бүгінгі «фериялар» (жәрмеңкелер) мен ашық базарлар сол заманғы шығыс базарларының сарқыны іспеттес. Маврлардан қалған тілдегі және асханадағы мұралар да жетерлік. Португал тіліндегі 3000-нан астам сөз араб тілінен енген. Мысалы: аzeite (зәйтүн майы) - al-zait, аrroz (күріш) - ar-ruzz, аlmôndega (тефтели) - al-bunduqa.

 

    Тіпті біз татқан тағамдардың құрамындағы дәмдеуіштер мен тәттілердің (бадам, бал қосылған десерттер) көбісі сол дәуірден қалған мұра екен. Қаланың ең биік нүктесіндегі Сан-Жорже қамалы (Castelo de São Jorge) қамалының негізін арабтар қалаған. Бұл тек қорғаныс орны емес, сол замандағы әміршілердің резиденциясы болған. Сол биіктен қалаға қарағанда, кезінде мұсылман билеушілері де дәл осылай мұхитқа қарап тұрғанын елестете аласыз. Қамалдың мықты қабырғалары мен ішкі бақтары - сол дәуірдің айбынды ескерткіші. Тіпті, қаланың мұңды әні Фадуды тыңдағанда, оның иірімдерінен шығыстық мақамдарды, теңізшілердің мұхитқа деген сағынышымен ұштасқан арабтық әуенді тануға болады. Көптеген зерттеушілер оның әуені мен орындалу мәнерінде арабтық мақамдар мен мұңды сарындар бар екенін айтады. Бұл - Лиссабонның жанындағы шығыстың үні. Біздің саяхатымыздағы Лиссабон орталық мешітіне баруымыз - осы тарихтың бүгінгі күнмен байланысы іспеттес болды.

 

    1985 жылы ашылған бұл мешіт - қаланың заманауи ислам мәдениетіне деген құрметінің белгісі. Қаланың қақ ортасында азан дауысы мен мұхит лебінің үндесуі - Лиссабонның қаншалықты кең пейілді, толерантты екенін көрсетеді. Лиссабон - бұл тек қала емес, бұл екі әлемнің, екі мәдениеттің (Шығыс пен Батыстың) бір-біріне деген құрметі мен махаббатынан туған ұлы туынды. Қаланың қайта туылуы Лиссабон тарихындағы ең қайғылы әрі бетбұрысты сәт - 1755 жылғы 1 қараша. Қатты жер сілкінісі, артынан келген цунами мен өрт қаланы жермен-жексен етті. Бірақ португалдықтар рухын түсірмеді. Маркиз де Помбал қаланы заманауи үлгіде, түзу көшелермен қайта тұрғызды. Біз аралаған кең алаңдар мен түзу даңғылдар - сол "сұр жыланнан" кейінгі жаңа өмірдің нышаны.

 

    ТАСҚА АЙНАЛҒАН УАҚЫТ

  Лиссабонн саяхатында көрген әрбір ғимаратымыз - Португалияның «Алтын ғасырынан» қалған хат сияқты. Бұл ғимараттар елдің теңіз империясы болған заманын, байлығын және рухын сипаттайды. Лиссабон сәулеті бұл тек үйлер емес, бұл мұхит пен еркіндікті сүйген халықтың айбыны. Жеронимуш монастырі (Mosteiro dos Jerónimos). Бұл ғимарат - Португалияның басты мақтанышы. Ол Васко да Гама Үндістаннан аман-есен оралған соң, соның құрметіне және теңізшілерге дұға ету үшін салынған. 1501 жылы іргетасы қаланып, оны салуға дәмдеуіштер (бұрыш, дәмқабық) саудасынан түскен орасан зор пайда жұмсалды. Мұнда «Мануэлино» стилінің шыңы көрінеді. Бағандары теңіз арқандарына ұқсайды, ал қабырғаларында мұхит жәндіктері мен өсімдіктері бейнеленген. Мұнда Васко да Гама мен ұлы ақын Луис де Камоэнстің кесенелері орналасқан. Белен мұнарасы (Torre de Belém). Тежу өзенінің ортасында тұрған бұл мұнара - Лиссабонның символы. 1514–1520 жылдары салынған. Ол бастапқыда қаланы қорғау үшін бекініс ретінде қызмет етті, кейіннен теңізшілердің кемелерін шығарып салатын және қарсы алатын басты нүкте болды.

 

    Мұнараның архитектурасында исламдық (маврлық) нақыштар - дөңгелек мұнаралар мен бақылау балконшалары анық байқалады. Бұл Португалия тарихындағы араб мәдениетінің ізін көрсетеді. Әулие Георгий қамалы (Castelo de São Jorge) - қаланың ең биік төбесінде орналасқан бұл бекініс Лиссабонның «жүрегі» болып саналады. Бұл жерде алғашқы бекіністерді Римдіктер салған, кейін V ғасырда Вестготтар, ал VIII ғасырда Маврлар (арабтар) оны үлкен қорғанға айналдырған. 1147 жылы Португалияның бірінші королі Афонсу Энрикеш қамалды арабтардан азат етіп, өз ордасына айналдырды. Қамалдың қабырғаларынан бүкіл Лиссабон мен Тежу өзені алақандағыдай көрінеді. Санта-Жушта лифті (Elevador de Santa Justa). Бұл ғимарат - өнеркәсіптік революцияның Лиссабондағы ескерткіші. 1902 жылы ашылған. Оның авторы Рауль Меснье дю Понсар - Гюстав Эйфельдің (Эйфель мұнарасының авторы) шәкірті. Қаланың «Төменгі» (Baixa) және «Жоғарғы» (Bairro Alto) аудандарын байланыстыру үшін салынған. Неоготикалық стильдегі темір конструкциясы оны әлемдегі ең әдемі қоғамдық көліктердің біріне айналдырды.

 

   Лиссабон соборы (Sé de Lisboa). Қаланың ең көне шіркеуі, сыртқы бейнесі шіркеуден гөрі қамалға көбірек ұқсайды. 1147 жылы Лиссабон арабтардан азат етілген соң, бұрынғы мешіттің орнына салынған. Ол көптеген жер сілкіністеріне төтеп беріп, өзінің айбынды қалпын сақтап қалған. Романикалық стильдегі ауыр қабырғалары мен екі үлкен мұнарасы қаланың беріктігін паш етеді. Лиссабон сапарында біз тек ғимараттарды көрген жоқпыз, біз тасқа айналған уақытты көрдік. Жеронимуштың әсемдігі, Беленнің батылдығы және Сән-Жоржидің ежелгі күші бізді Португалияның ұлы тарихымен мәңгілікке байланыстырды.

 

   ЛИССАБОН АРХИТЕКТУРАСЫ: ТАСҚА АЙНАЛҒАН ТАРИХ

  Лиссабонның архитектурасы - бұл уақыт машинасы сияқты. Мұнда орта ғасырлық тар көшелерден бастап, заманауи футуристік ғимараттарға дейін бәрі үйлесім тапқан. Лиссабон - архитектуралық стильдердің эклектикалық қоспасы. 1755 жылғы жойқын жер сілкінісі қаланың келбетін екіге бөлді: сілкіністен аман қалған ежелгі аудандар және содан кейін нөлден тұрғызылған жаңа кварталдар. Мануэлино (Manueline) – Португалияның төл стилі. Бұл стильді әлемнің басқа ешбір жерінен кездестірмейсіз. Ол Ұлы географиялық ашулар дәуірінде гүлденді. Ерекшелігі - ғимараттар теңіз элементтерімен безендіріледі: тасқа қашалған арқандар, зәкірлер, теңіз өсімдіктері мен маржандар. Оның мысалы біз көрген Белен мұнарасы (Torre de Belém) мен Жеронимуш монастырі.

 

   Бұл ғимараттар Португалияның теңіздегі үстемдігін паш етіп тұрғандай. Помбалино (Pombaline) – әлемдегі алғашқы сейсмотұрақты стиль. Жер сілкінісінен кейін Маркиз де Помбал қаланың орталығын (Baixa ауданы) мүлдем жаңа үлгіде салдырды. Ерекшелігі - әлемдегі алғашқы «жер сілкінісіне төзімді» үйлер осы жерде пайда болды. Үйлердің қаңқасы ағаштан («Помбал торы») жасалып, тербеліске шыдас беретіндей етіп жоспарланған. Классикалық түзу көшелер мен біркелкі қасбеттер осы стильдің белгісі. Азулежумен қапталған үйлер. Лиссабонның ең танымал архитектуралық детальі - қабырғалардағы плиткалар. Практикалық мәні - бұл тек сән емес. Мұхиттан соғатын ылғалды желден және аптап ыстықтан қорғау үшін үйлерді керамикамен қаптаған. Күн сәулесі бұл плиткаларға шағылысып, қалаға ерекше «алтын» шұғыла сыйлайды. Санта-Жушта лифті (Elevador de Santa Justa). Бұл - неотикалық стильдегі темірден соғылған өнер туындысы. Эйфель мұнарасының авторының шәкірті салған бұл лифт Лиссабонның төменгі және жоғарғы аудандарын байланыстырады. Ол - инженерлік ой мен сұлулықтың түйіскен жері. Экспо-98 және заманауи сәулет. Қаланың жаңа бөлігіне (Parque das Nações) барсаңыз, Лиссабонның болашағын көресіз.

 

   Васко да Гама көпірі - Еуропадағы ең ұзын көпірлердің бірі. Лиссабон Океанариумы - су үстінде қалқып тұрған кемеге ұқсайтын футуристік нысан. Лиссабонның архитектурасы - бұл өткен мен болашақтың диалогы. Бір көшеде сіз орта ғасырлық маврлардың ізін көрсеңіз, келесі бұрышта заманауи шины мен шыныдан жасалған зәулім үйлерді кездестіресіз. МӘҢГІЛІК КӨКТЕМ МЕКЕНІ. МҰХИТТЫҢ ЕРКЕ МІНЕЗІ Лиссабонның табиғаты мен ауа райы - бұл Атлант мұхитының ерке мінезі мен Жерорта теңізінің жылуы тоғысқан ерекше симфония. Лиссабон - Еуропадағы ең жылы астаналардың бірі. Мұнда күн жылына 300 күннен астам жарқырап тұрады, сондықтан бұл қаланы «Жарық қаласы» деп те атайды. Лиссабонның климаты жұмсақ әрі жағымды. Қыста Еуропаның басқа бөлігінде қар жауып жатқанда, мұнда жаңбырлы, бірақ жылы ауа райы сақталады (орташа +15°C). Жазда мұхиттан соғатын салқын жел аптап ыстықты басып, кешкісін жағымды салқындық сыйлайды. Қаланың ауасы өте таза, себебі мұхит желі қаланы үнемі «желдетіп», тұзды әрі балғын иіске толтырып тұрады. Португалия «тайфундар белдеуінде» орналаспаған, сондықтан мұнда тропикалық дауылдар өте сирек. Бірақ Атлант мұхитының көршілігі өз әсерін тигізбей қоймайды. Күз бен қыс айларында мұхиттан қуатты циклондар келуі мүмкін. Олар қатты нөсер жаңбыр мен екпінді жел әкеледі.

 

  Кашкайш жағалауында және «Жердің шетінде» болғанымызда байқағанымыз, мұхит толқындары кейде өте зәулім болады. Бұл - алыстағы дауылдардың жаңғырығы деседі. Лиссабонның географиялық орны (Гибралтар әсері) оны экстремалды табиғи апаттардан қорғап тұрғандай, бірақ мұхиттың «айғайын» (штормды) жағалаудан бақылау - нағыз адреналин. Лиссабон тек тастан тұрмайды, қаланың ішінде Монсанто (Monsanto) атты зәулім орман-паркі бар. Ол «қаланың өкпесі» деп аталады. Мұндағы өсімдіктер әлемі өте бай: пальмалардан бастап, ежелгі зәйтүн ағаштары мен тығын емендеріне дейін кездеседі. Кашкайшта тұрып мұхитқа қарағаныңда, табиғаттың ұлылығын сезінесің. Циклон басталғанда мұхиттың күңіренген дауысы адамды сескендірсе де, артынан шығатын кемпірқосақ пен мөлдір ауа бәрін ұмыттырады. Лиссабонның ауа райы - оның көңіл-күйі сияқты: бірде мұңды (фаду), бірде жарқын әрі шуақты.

 

   ЛИССАБОНДЫҚТАР - ЖАРҚЫН ЖҮЗДІ, САБЫРЛЫ ЖАНДАР. АСЫҚПАЙТЫН ӨМІР ӨНЕРІ Лиссабон тұрғындары - қаланың ең үлкен байлығы. Олардың болмысы Атлант мұхитының сабырлығы мен оңтүстік халықтарына тән қонақжайлылықтан құралған. Португалдықтардың тұрмысы - қарапайымдылық пен сапаның, дәстүр мен заманауи жайлылықтың тамаша үйлесімі. Лиссабон тұрғындары - өте қонақжай және асықпайтын жандар. Олардың өмірлік философиясы «сабыр мен ләззатқа» негізделген. Көпшілігі ағылшын тілінде еркін сөйлейді, бірақ сіз «Obrigado» (Рахмет) десеңіз, жүздері бірден жадырап кетеді. Тұрғындары қарапайым киінгенімен, бойларында ерекше бір ішкі мәдениет пен ақсүйектік байқалады. "Саудау" (Saudade) жаны. Португалдықтардың болмысында "Saudade" деген ерекше сезім бар. Бұл - өткенге деген сағыныш, мұң мен үміттің қосындысы. Сондықтан ба, Лиссабон тұрғындары өте сабырлы, сәл мұңды, бірақ өте мейірімді көрінеді. Олар ешқашан асықпайды, әр сәттің дәмін татып өмір сүреді. Теңізшілердің ұрпақтары. Лиссабон - портты қала. Тұрғындардың қанында жиһанкездік пен еркіндік рухы бар.

 

    Олар өздерін «мұхиттың перзенттеріміз» деп санайды. Сондықтан олардың кәсібі де, әңгімелері де, тіпті таңғы асы да мұхитпен тікелей байланысты. Лиссабон - нағыз «мәдениеттер қазаны». Мұнда жергілікті португалдықтар - дәстүрге берік, футболды жанындай сүйетін жандар. Бұрынғы колония өкілдері - Бразилиядан, Анголадан, Мозамбиктен келген тұрғындар қалаға ерекше музыкалық ырғақ пен жарқын бояулар қосады. Араб мұрасын сақтаушылар - қаланың тарихи бөлігінде араб текті отбасылар әлі де тұрады, олар қаланың шығыстық нақышын сақтап отыр. Күнделікті әдеттері - Лиссабондық үшін таңертеңгілік «Bica» (кішкентай шыныдағы күшті кофе) ішпей жұмысқа кірісу мүмкін емес. Олардың таңы үйінде емес, жақын маңдағы шағын «pasteleria»-да (набайхана) басталады. Жұмысқа бара жатып бір шыны «bica» (эспрессо) ішіп, жаңа піскен тәтті жеу - бұл бұлжымас дәстүр. Бұл жерде адамдар тек тамақ ішпейді, көршілерімен амандасып, ауа райы мен футболды талқылайды. Тұрмыстың бұл бөлігі олар үшін өте маңызды. Португалдықтар үшін кешкі ас - бұл жай ғана тамақтану емес, бұл отбасылық және достық ритуал. Олар кешкі асты кеш ішеді (сағат 20:00-ден кейін). Олар үйде отырғанды ұнатпайды. Кешкісін бүкіл көршілер көшедегі шағын дәмханаларға жиналып, соңғы жаңалықтарды талқылағанды жақсы көреді. Үстел үстінде міндетті түрде нан, зәйтүн майы және шағын ірімшіктер (queijo) тұрады. Негізгі тағам - балық немесе ет. Олар үстел басында сағаттап отыра алады.

 

    Бұл олардың «devagar» (баяу) өмір сүру қағидасының көрінісі. Лиссабонның ескі аудандарындағы (Альфама, Морария) үйлердің тұрмысы өте қызық. Балкондар мен терезелерден ілінген түрлі-түсті киімдер - бұл қала тұрмысының ажырамас бейнесі. Олар үшін бұл ұят емес, бұл - күннің нұры мен мұхит желіне деген сенім. Тар көшелер, кең жүректер.Үйлердің іші тар болғандықтан, тұрғындардың негізгі өмірі көшеде өтеді. Көршілер терезеден-терезеге айқайлап сөйлесе береді. Тұрмыста лиссабондықтар өте үнемшіл және практикалық. Олардың көбі кішкентай автомобильдерді немесе мотороллерлерді таңдайды, себебі қаланың тар көшелерінде басқаша жүру мүмкін емес. Сонымен қатар, жаяу жүру мен қоғамдық көлікті (трамвай, лифт) пайдалану - күнделікті тұрмыстың бір бөлігі. Демалыс пен хобби - демалыс күндері ер адамдардың көбі кафелерде жиналып, футбол қарайды. Бұл - тұрмыстың ажырамас бөлшегі. Сенбі-жексенбі күндері отбасымен Кашкайшқа немесе жақын маңдағы жағажайларға барып, теңіз ауасымен тыныстау - міндетті іс. Лиссабонның өткені де, бүгіні де теңізбен тығыз байланысты. Балық аулау және сауда - лиссабондықтардың ежелгі кәсібі. Таңертең ерте балық базарларындағы қарбалас әлі күнге дейін қаланың басты күретамыры іспеттес. Көшелердегі түрлі-түсті плиткалар (азулежу) мен тығын ағашынан (пробка) жасалған бұйымдар - үлкен кәсіп көзі. Португалия - әлемдегі ең ірі тығын өндіруші. Лиссабондықтардан жол сұрасаңыз, олар сізге жай ғана бағыт көрсетіп қоймайды, қаланың сол бұрышы туралы бүкіл аңызды айтып беруге дайын. Олардың жүзіндегі күлкі мен мұхитқа деген құрметі адамды еріксіз баурап алады.

   Лиссабон бізді тек әдемі жерлерімен емес, адамдарының жылуымен де баурап алды. Мұнда әр таң хош иісті кофе мен мұхит желінен басталады. Бұл - өмірді сүюді үйрететін қала. Лиссабон тұрмысы - бұл қымбат дүниелерге ұмтылу емес, қарапайым сәттерден ләззат алу. Терезеден ілінген кір, таңғы кофенің иісі және кешкі астағы ұзақ әңгімелер - қаланың нағыз жаны осында. Жеті күн ішінде біз осы «баяу бақытты» сезініп қайттық.

 

    ЛИССАБОН РУХЫНЫҢ ИЕЛЕРІ: ТАРИХИ ТҰЛҒАЛАР

 

   Лиссабонның тарихы мен рухын оның ұлы тұлғаларынсыз елестету мүмкін емес. Бұл қала - әлем картасын сызған жиһанкездердің, мұңды әуенмен жанды тербеген ақындардың мекені. Васко да Гама (Vasco da Gama) – мұхит алыбы. Лиссабон десе, ең алдымен осы есім еске түседі. 1497 жылы дәл осы қаланың жағалауынан Үндістанға жол ашу үшін аттанған ол - Португалияның «алтын ғасырын» бастап берген тұлға. Біз барған Белен ауданындағы Жеронимуш монастырінде оның мәйіті жерленген. Ол - португалдықтар үшін ерліктің символы. Фернандо Пессоа (Fernando Pessoa) - қаланың жұмбақ ақыны. Лиссабон көшелерінде серуендеп жүріп, кафелердің алдында отырған қола мүсінді көруге болады. Бұл - атақты ақын Фернандо Пессоа. Ол Лиссабонды жанындай сүйген және оның әрбір бұрышын өлеңге қосқан. Пессоаның 70-тен астам бүркеншік есімі (гетеронимдері) болған. Ол «Лиссабон: Турист білуі тиіс нәрселер» атты алғашқы жолсілтемелердің бірін жазған. Амалия Родригеш (Amália Rodrigues) – Фаду ханшайымы. Лиссабонның мұңды, бірақ асқақ әуені - Фадудың дауысы. Амалия бұл жанрды әлемге танытқан тұлға.

 

   Оның әндерінде португал халқының «Saudade» (сағыныш) сезімі жатыр. Қаладағы Альфама ауданында оған арналған муралдар (қабырға суреттері) өте көп. Оның дауысы әлі күнге дейін ескі орамдардағы мейрамханалардан естіліп тұрады. Криштиану Роналду (Cristiano Ronaldo) – заманауи аңыз. Мадейрада туғанымен, Роналдудың үлкен футболдағы жолы дәл осы Лиссабонда («Спортинг» клубында) басталған. Қаланың кез келген жерінен оның суретін немесе есімі жазылған жейделерді көруге болады. Ол - бүгінгі португал жастарының басты кумирі мен кәсіпқойлықтың үлгісі. Бұл тұлғалар Лиссабонның мінезін қалыптастырған: Васко да Гамадан - батылдық пен ізденіс, Фернандо Пессоадан - тереңдік пен жұмбақтық, Амалиядан - нәзіктік пен мұң, Роналдудан - жеңіске деген құштарлық дарыған. Лиссабон - бұл тек географиялық нүкте емес, бұл ұлы адамдардың армандары мен еңбегінен құралған тірі ағза. Біз осы адамдар жүрген соқпақтармен жүріп, тарихтың тынысын сезіндік. Ең ескі дүкен: Мұнда 1732 жылдан бері жұмыс істеп тұрған әлемдегі ең ескі кітап дүкені бар. Ұзын көпір: Васко да Гама көпірінің ұзындығы 17 шақырымнан асады. Қарғалар символы: Қаланың жебеушісі – елтаңбадағы екі қарға.

 

    БАЙЛЫҚ ПЕН ТАҒДЫР: ҰЛЫ ӘЙЕЛДЕР ХИКАЯСЫ

 

    Лиссабон тарихында екі әйелдің есімі ерекше аталады, біз олардың мұрасын зерттеуге арнайы уақыт бөлдік: Донна Грасия Нази (XVI ғ.): Орта ғасырдағы Еуропаның ең бай әйелі, Лиссабоннан шыққан дипломат әрі меценат. Ол өз байлығын мыңдаған адамды құтқаруға жұмсаған. Мария Фернанда Аморим (Бүгінгі күн): Португалияның көзі тірі ең бай әйелі. Оның әулеті португалдық тығын (пробка) ағашын әлемдік брендке айналдырып, ғарыш технологияларына дейін жеткізді. Екі әйелдің де жетістігінің ортақ сыры - стратегиялық ойлау, отбасылық бизнесті сақтау және қиын сәтте тәуекелге бара білу.

 

   ЛИССАБОННЫҢ «ЛА СЕНЬОРАСЫ»: ТАРИХТАҒЫ ЕҢ БАЙ ӘЙЕЛ

  Португалия тарихындағы ең бай, ең ықпалды әйел - Донна Грасия Нази (Doña Gracia Nasi) өмірі Лиссабонның алтын дәуірімен және араб-еврей мәдениетінің тарихымен тығыз байланысты. Лиссабон көшелерімен жүріп, сіз кезінде әлемдегі ең бай және қуатты әйелдердің бірі - Донна Грасия Назидің(1510–1569) ізімен жүресіз. Ол Лиссабонда туып-өскен және осы қаланың экономикалық қуатын қалыптастырған тұлға. Донна Грасия Назидің (лақап аты — La Señora) тарихы - бұл жай ғана байлық туралы емес, бұл әлемдік деңгейдегі тыңшылық, саяси ойындар мен қайсарлықтың нағыз драмасы. Ол XVI ғасырдағы «Еуропаның ең қуатты әйелі» деген атаққа тегін ие болған жоқ. Донна Грасия 1510 жылы Лиссабонда «маран» (сырттай христиан болып көрінген еврейлер) отбасында туған. Оның жетістігінің алғашқы қадамы - 18 жасында өз ағасы, ірі банкир Франсиско Мендеске тұрмысқа шығуы болды.

 

   Ол күйеуінен тек байлық қана емес, әлемдік сауданың қыр-сырын үйренді. Күйеуі қайтыс болғанда, Грасия небәрі 28 жаста еді. Сол заманның заңы бойынша әйел адам бизнес басқармауы керек болса да, Грасия барлық капиталды өз қолына алды. Ол сол замандағы Еуропаның ең ірі сауда империясы - «Мендес үйін» басқаруды өз қолына алды. Неге ол жетістікке жетті? Ол Лиссабон мен Антверпен арасындағы дәмдеуіштер (бұрыш, дәмқабық) саудасының монополиясын ұстап тұрды. Оның кемелері Лиссабон портынан шығып, бүкіл әлемге таралды. Оның байлығы соншалық - ол корольдерге, императорларға, тіпті Рим папасына несие беріп отырған. "Еуропаның құпия құтқарушысы". Оның ең үлкен жетістігі - ол құрған «жедел желі» (underground network).Ол өз сауда кемелерін адам тасымалдау үшін пайдаланды. Оның агенттері Еуропаның түкпір-түкпірінде жұмыс істеп, инквизициядан қашқан адамдарды құтқарып отырды. Ол мұны істеу үшін корольдерге (мысалы, Карл V) үлкен несие беріп, олардың аузын жауып тастайтын. Оның сауда кемелері Лиссабон портынан шығып, бүкіл әлемге дәмдеуіштер мен қымбат маталар тасымалдады. Ол тек бай емес, сонымен қатар үлкен меценат болды: мектептер, ауруханалар салдырып, ғалымдарға қолдау көрсетті. Грасияның жетістік жолы - қиындықтарды мүмкіндікке айналдырудың классикалық үлгісі. Дипломатиялық жеңіс. Стамбұлға сапар. Грасия Лиссабоннан қашуға мәжбүр болғанда, ол бүкіл байлығын тәркілеуден аман алып шықты (бұл сол кезде мүмкін емес нәрсе еді). Стамбұлға жеткенде, Осман империясының сұлтаны Сүлеймен Кануни (Заңгер Сүлеймен) оны ханшайымдарға тән құрметпен қарсы алды. Ол Сұлтанның ең жақын кеңесшісіне айналып, халықаралық сауданы басқарды. Әйелдерге арналған алғашқы мектептер мен баспаханалар. Ол байлығын тек сақтауға емес, ағартушылыққа жұмсады. Лиссабон мен Стамбұлда мектептер ашып, кітап басып шығаруға қолдау көрсетті. Тарихи мұра. Бүгінде Лиссабонда оның құрметіне аталған орындар бар. Ол - әйелдердің бизнестегі көшбасшылығының және адам құқығын қорғаудың орта ғасырлық символы. Лиссабон – тек теңізшілердің емес, Донна Грасия сияқты рухы биік, ер мінезді әйелдердің де қаласы. Оның тарихы Лиссабонның тек тастан емес, тағдырлардан құралғанын дәлелдейді. Лиссабонның Белен ауданындағы портқа қарап тұрып, Донна Грасияның кемелері осы жерден қалай шыққанын елестетесіз. Ол - тек ақша жинаған бай емес, еркектер үстемдік еткен заманда бүкіл Еуропа мен Шығысты өз еркіне бағындырған ұлы дипломат.

 

    АМОРИМ ӘУЛЕТІ: ШАҒЫН ШЕБЕРХАНАДАН ӘЛЕМДІК ИМПЕРИЯҒА ДЕЙІН

Лиссабонның сәулетті аудандарында серуендеп жүріп, сіз елдің ең ірі капитал иелерінің тынысын сезінесіз. Бүгінгі Португалияның ең бай әйелі - Мария Фернанда Аморим. Оның байлығы мен кәсібі Португалияның табиғи байлығымен тікелей байланысты. Мария Фернанда Аморим - португалиялық миллиардер, 2017 жылы қайтыс болған «тығын королі» Америко Аморимнің жесірі. Күйеуі қайтыс болғаннан кейін ол үш қызымен (Паула, Тереза және Марта) бірге әлемдік деңгейдегі ірі активтерге иелік етеді. Аморим отбасының байлығы бірнеше стратегиялық салаға бөлінген: Corticeira Amorim компаниясы - тығын (пробка) өндірісі бойынша әлемдік көшбасшы. Әлемдегі әрбір төртінші шарап тығыны осы компанияның зауыттарында жасалады. Galp Energia - Португалиядағы ең ірі мұнай-газ компаниясының едәуір үлесі осы отбасына тиесілі. Инвестициялары - жылжымайтын мүлік, туризм және сән индустриясындағы ірі жобаларда. Forbes мәліметінше, оның байлығы шамамен 4-5 миллиард долларға бағаланады.

 

   Ол Португалияның ең бай адамдарының тізімінде тұрақты түрде көш бастап тұр. Қазіргі уақытта бизнесті басқару ісіне оның қыздары белсенді араласады. Үлкен қызы Паула Аморим отбасылық бизнестің «бет бейнесіне» айналды және Galp Energia компаниясының директорлар кеңесін басқарады. Қазіргі Лиссабонның «Тығын ханшайымы»: Мария Фернанда Аморим Тығын империясы (Corticeira Amorim). Португалия - әлемдегі ең ірі тығын (пробка) өндіруші. Марияның отбасы әлемдік нарықтың басым бөлігін бақылайды. Кәдесый дүкендерінен көрген тығыннан жасалған сөмкелер, аяқ киімдер мен бөтелке тығындарының үлкен бөлігі осы әулеттің зауыттарынан шығады.

 

    Мұнай және Энергетика.

 

   Мария Фернанда тек тығынмен ғана емес, сонымен қатар Португалияның ірі энергетикалық компаниясы Galp Energia-ның үлкен үлесіне ие. Лиссабон көшелеріндегі Galp жанармай бекеттері - осы әулеттің империясының бір бөлігі. Мария ханым өте қарапайым өмір салтын ұстанады, көпшілік алдына шыға бермейді. Ол Лиссабондағы қайырымдылық жобаларына, өнер мен мәдениетті қолдауға үлкен қаражат бөледі. Оның үш қызы (әсіресе үлкені Паула Аморим) қазіргі таңда бизнесті белсенді басқарып, Лиссабонды заманауи инвестициялық орталыққа айналдыруда. Мария Фернанда Аморимнің және оның әулетінің жетістік жолы - бұл табандылықтың, отбасылық дәстүр мен заман ағымын дер кезінде түсіне білудің нағыз үлгісі. Мария бұл империяны нөлден бастаған жоқ, бірақ ол оны сақтап қалу мен дамытуда үлкен рөл атқарды.

 

АМОРИМ ИМПЕРИЯСЫНЫҢ ЖЕТІСТІК ТАРИХЫ: ТЫҒЫН ҚАЛАЙ АЛТЫНҒА АЙНАЛДЫ?

 

   Бұл тарих 1870 жылы басталған. Марияның қайын атасы мен оның туыстары португалдық шарап бөтелкелеріне арналған тығын шығаратын шағын отбасылық кәсіпорын ашқан. Бірақ нағыз секіріс Марияның күйеуі -Америку Аморимнің тұсында болды. Аморим әулеті тек тығын сатумен шектелмей, оны өндірудің барлық циклін (орманнан бастап дайын өнімге дейін) өз бақылауына алды. Олар Португалияның «тығын еменіне» (cork oak) бай екенін пайдаланып, оны әлемдік монополияға айналдырды. Бүгінде әлемдегі әрбір төртінші шарап тығыны - осы Аморимдердің өнімі. Марияның күйеуі Америку «тығын королі» болғанымен, ол жиған капиталын басқа салаларға - банк ісіне, жылжымайтын мүлікке және ең бастысы, мұнай саласына (Galp Energia) сауатты түрде салды. Мария Фернанда күйеуінің осы шешімдерін қолдап, оған сенімді серіктес болды. 2017 жылы Америку Аморим қайтыс болғаннан кейін, Мария Фернанда мен оның үш қызы (Паула, Марта және Луиза) империяның тізгінін ұстады. Мария ханым отбасының ауызбіршілігін сақтап, капиталдың жан-жаққа шашырап кетпеуін қадағалады. Олар тығынды тек бөтелкеге ғана емес, заманауи дизайнға, ғарыш кемелерін оқшаулауға (NASA-мен жұмыс істейді!), сәулет өнеріне және сән әлеміне енгізді. Бұл әулетке тән қасиет - олардың тым астамшылыққа бармауы. Мария Фернанда Лиссабондағы ең бай әйел болса да, ол әрқашан еңбек пен отбасылық құндылықтарды бәрінен жоғары қойған. Бұл - португалдықтардың «сабырлы» мінезінің көрінісі. Аморимдер әулеті өз бизнесін 19-ғасырда қарапайым тығын жасаудан бастаған. Бүгінде олардың өнімі тек бөтелкелерде ғана емес, сонымен қатар ғарыш кемелерінің (NASA) оқшаулағыш материалдары ретінде де қолданылады. Олардың бизнесі толықтай «жасыл». Тығын еменнің қабығынан алынады, бірақ ағашты кесудің қажеті жоқ - қабығы 9 жыл сайын қайта өсіп шығады.

 

    Бұл ағаштың көмірқышқыл газын (CO2) көбірек сіңіруіне көмектеседі. Tesla-мен серіктестік - кейбір мәліметтер бойынша, олардың материалдары заманауи электрокарлардың салонын әрлеуге де пайдаланылады. Мария Фернанда Аморим мен оның қыздарының басты қағидасы — «көпшілікке жария етпеу». Олар сән-салтанатты жақсы көргенімен, жеке өмірлерін құпия сақтайды. Пауланың өзі: «Біз тек ақша туралы емес, болашақ ұрпаққа қалатын мұра туралы ойлаймыз», - деп жиі айтады. Паула Аморим тек мұнай мен тығын емес, «luxury» (салтанатты өмір салты) индустриясын жаңа деңгейге көтерді. Паула мен әйгілі аяқ киім дизайнері Кристиан Лубутен - ескі достар. Олардың серіктестігі жай ғана бизнес емес, үлкен эстетикалық жобаға айналды: 2023 жылы олар Португалияның Мелидес ауылында эксклюзивті бутик-отель ашты. Бұл жер Лубутеннің сүйікті мекені. Қонақүйдің дизайны өте ерекше, әр бөлмесі өнер туындысы сияқты. JNcQUOI (Женекуа) - Паула Аморимнің Лиссабондағы ең танымал жобасы. Бұл -мейрамхана, сән бутигі және демалыс орны біріктірілген концептуалды кеңістік. Бүгінде бұл жер Еуропадағы ең «трендтегі» орындардың бірі саналып, елге бай туристерді тартуға көмектесуде.

 

    Мария Фернанда Аморим мен оның қыздары ел экономикасының тірегі деуге болады. олардың холдингі мыңдаған адамды жұмыспен қамтып отыр. Әсіресе, ауыл шаруашылығында (емен ағаштарын өсіру) және жоғары технологиялық өндірісте. Экологиялық имидж. Corticeira Amorim арқылы Португалия әлемге «жасыл» өндірістің орталығы ретінде танылды. Олар пластикті тығынмен (пробкамен) алмастырудың жаңа жолдарын ұсынуда (мысалы, едендер, қабырғалар, тіпті киімдер). Энергетикалық тәуелсіздік. Galp компаниясы арқылы олар Португалияны жаңартылатын энергия көздеріне (күн және жел) көшіруге миллиардтаған еуро инвестиция салып жатқан негізгі күш. Көптеген бай әулеттер үшінші ұрпаққа келгенде дәулетін шашып алады. Бірақ Аморимдер бұған жол бермеді. Олардың активтері Américo Amorim Group холдингіне жинақталған. Анасы Мария Фернанда отбасының бірлігін сақтаушы рөлін атқарса, қыздары бизнесті заманауи бағыттарға (IT, экология, сән) бұрумен айналысады. Бұл отбасының жетістігі - дәстүрді (тығын өндірісі) сақтай отырып, болашаққа (жасыл энергия мен люкс туризм) инвестиция салуында.

  Аморимдердің тығыны (пробка) тек шарап бөтелкелеріне ғана емес, ғарыш кемелері үшін де таптырмас материал болып шықты. Оның себептері: Термооқшаулағыш: Ғарыш кемесі атмосферадан өткенде үйкеліс салдарынан температура 1000°C-тан асып кетеді. Тығын - табиғи жылу өткізбейтін материал. Ол жанбайды, тек ақырын көміртектеніп, ішкі жақты қызып кетуден сақтайды. Жеңілдік: Ғарышқа әрбір грамм маңызды. Тығынның құрамындағы жасушалардың 90%-ы ауадан тұрады, сондықтан ол өте жеңіл. Вибрацияға төзімділік: Зымыран ұшқан кездегі қатты діріл мен соққыларды тығын өзіне жақсы сіңіреді. Нақты қай жерде қолданылады? Apollo және Space Shuttle: NASA-ның алғашқы айға ұшу бағдарламаларынан бастап, әйгілі Шаттлдардың отын бактары мен қозғалтқыш бөлшектерін оқшаулауға Аморим тығындары пайдаланылды.

 

 

  SpaceX және SLS: Илон Масктың SpaceX зымырандары мен NASA-ның жаңа SLS (Space Launch System) зымырандарының маңызды бөліктерінде Португалиядан жеткізілген осы материал қолданылады. Mars Rover: Марсқа қонған аппараттардың қону жүйелерінде де осы технология бар. Аморимдер бұл материалды тек ғарышқа емес, күнделікті өмірге де енгізді: Веган терісі: Паула Аморимнің бастамасымен олар тығыннан өте жұқа, жұмсақ мата (cork fabric) жасап шығарды. Одан сөмкелер, аяқ киімдер, тіпті курткалар тігіледі. Бұл жануарлар терісіне таптырмас экологиялық балама. Дизайн: Олардың материалынан жасалған едендер мен қабырға панельдері әлемдегі ең қымбат мейрамханалар мен Apple Store дүкендерінде кездеседі. Мария Фернанда Аморим мен оның қыздарының басты жетістігі - олар «ескі» бизнесті (ағаш қабығын) «болашақтың» бизнесіне (ғарыш пен экология) айналдыра білді. Олар тек мұраны сақтап қана қоймай, оны заман талабына сай жаңартты. Лиссабон – өткен мен бүгін тоғысқан қала. Орта ғасырда Донна Грасия өз кемелерімен мұхитты бағындырса, бүгінде Мария Аморим елдің табиғи байлығын әлемдік брендке айналдырып отыр. Бұл қала әрқашан мықты, іскер және ақылды әйелдердің мекені болған. Мария Фернанда Аморимнің тарихы - бұл тек ақшаның тарихы емес, бұл Португалияның табиғи байлығын (тығын ағашын) әлемдік деңгейдегі брендке айналдырған ұлы еңбектің тарихы. Лиссабонның ең бай әйелі болу - тек мұрагер болу емес, сол мұраны заманға сай дамыта білу дегенді білдіреді.

   ТҮРЛІ-ТҮСТІ БАҒЫТТАР: АВТОБУСПЕН САЯХАТ

 

   Қазіргі Лиссабон - әлемдік туризм орталығы. Түрлі-түсті автобустарды жүргізетін гидтерден бастап, шағын кәдесый дүкендеріне дейін бәрі қала қонақтарына қызмет етеді. Лиссабонды танудың ең ыңғайлы жолы - Hop-on Hop-off автобустары. Қаланың рельефі таулы-қыратты болғандықтан, бұл көліктер нағыз құтқарушы болды. Бұл көлік жүйесі бізді Лиссабонның барлық құпия нүктелеріне жеткізді. Қызыл, көк, жасыл желілер - әр бағыт қаланың бір қырын ашады. Бірде тарихи орталықта жүрсеңіз, келесі сәтте заманауи аудандар мен жағалауға жол тартасыз. Метро мен жаяу серуен - Лиссабон метросы өзінің тазалығымен және дизайнымен ерекшеленсе, Альфаманың тар көшелерімен жаяу жүру - қаланың тынысын сезінуге мүмкіндік береді. Қаланың жолдары «калсада» (calcada) деп аталатын тайғақ тастармен қаланған. Трамвайдан бөлек, қалада өте әдемі ескі фуникулерлер мен Сан-Жушта лифті бар.

 

   ҚАЛАНЫҢ СИМВОЛДАРЫ

 

   №28 Трамвай: Бұл жай ғана көлік емес, қаланың визит карточкасы. Сары түсті ескі трамвай қаланың ең тік және тар көшелерімен жүріп өтеді. Азулежу (Azulejo): Ғимараттардың қабырғасына жапсырылған түрлі-түсті қыш плиткалар. Олар қаланы ерекше жарқыратып көрсетеді. Мирадору (Miradouros): Қала төбелерде орналасқандықтан, мұнда көптеген қарау алаңдары бар. Ол жерден Қызыл шатырлы үйлер мен Тежу өзеніне керемет көрініс ашылады.

 

  СПОРТТЫҚ ЛИССАБОН: РОНАЛДУДЫҢ ІЗІМЕН ЖӘНЕ МҰХИТ АЙДЫНЫНДА

 

  Лиссабондағы спорт атмосферасы – бұл бөлек бір әлем. Мұнда спорт тек денсаулық емес, бұл - өмір салты, құштарлық және ұлттық мақтаныш. Лиссабон - спортқа ғашық қала. Мұндағы спорттық инфрақұрылым кәсіби атлеттер үшін де, қарапайым саяхатшылар үшін де мінсіз жасалған. Футбол - басты дін. Лиссабон - әлемдік футболдың нағыз меккесі. Қалада екі алып клуб бар: «Бенфика» мен «Спортинг». Әлемдік жұлдыз Криштиану Роналду өзінің кәсіби жолын дәл осы Лиссабонның «Спортинг» клубында бастаған. Тұрғындар онымен мақтанады, ал қаланың кез келген нүктесінде футбол мектептері мен стадиондарды көруге болады. «Эштадиу да Луш» және «Жозе Алваладе» стадиондары - заманауи сәулет өнерінің жауһарлары. Олар тек ойын алаңы емес, ішінде мұражайлары, фитнес орталықтары бар үлкен спорттық кешендер. Спортшыларға арналған жағдай. Ашық аспан астындағы спорт залы. Лиссабонның климаты жыл бойы далада спортпен шұғылдануға мүмкіндік береді. Жүгіру және велосипед жолдары жабдықталған. Тежу өзенінің бойымен Беленнен бастап Экспо-98 ауданына дейін созылып жатқан ондаған шақырымдық жағалау жолдары бар. Онда таңғы сағат 6-дан бастап жүгіріп жүрген жүздеген адамды көресіз.

 

   Ашық аспан астындағы тренажерлар - қалалық парктер мен жағажайларда заманауи жаттығу құрылғылары тегін орнатылған. Тұрғындар үшін спорт - қолжетімді игілік. Сонымен қатар, Лиссабон мұхит - су спортының отаны. Кашкайш пен оған жақын жағалаулар - су спорты шеберлерінің сүйікті орны. Серфинг жақсы дамыған. Португалия әлемдегі ең үлкен толқындардың отаны (Назаре жақын маңда), бірақ Лиссабон жағалауында жаңа бастаушылар мен кәсіби серферлерге арналған ондаған мектептер бар. Мұхит пен өзен түйіскен жерде желкенді қайықтар (парус) спорты өте жақсы дамыған. Португалияда спорттық клубтар (Polisportivos) жүйесі жақсы жолға қойылған. Бір клубтың аясында футбол ғана емес, волейбол, футзал, жеңіл атлетика және жүзу секциялары жұмыс істейді. Балалар мен жастардың спортқа келуіне мемлекет тарапынан үлкен жеңілдіктер жасалған. Лиссабон көшелерінде жүріп, сіз міндетті түрде спортпен шұғылданып жүрген қарияны немесе футбол добын қуған баланы кездестіресіз. Мұнда спорт - жас талғамайтын, адамдарды біріктіретін ұлы күш. Тіпті метро станцияларының дизайнында да спорттық жетістіктер көрініс тапқан.

 

   ЛИССАБОН - ТАСҚА ЖАЗЫЛҒАН ПОЭМА

 

 Лиссабон - бұл тек тастан қаланған қала емес, бұл - тасқа жазылған поэма. Португалдықтардың кітапқа, өнер мен мәдениетке деген көзқарасы өте терең, тіпті қасиетті деуге болады. Олар үшін мәдениет - күнделікті тұрмыспен біте қайнасқан құбылыс. Байқағанымыз, мұнда мәдениетке деген көзқарас мынадай төрт діңгектен тұрады: Кітап пен Әдебиет: Поэзияның отаны. Португалия - ақындар елі. Олардың әдебиетке деген махаббатын Лиссабонның әр бұрышынан сезінесіз. Әлемдегі ең көне кітап дүкені -Лиссабондағы «Livraria Bertrand» (1732 жылы ашылған) әлі күнге дейін жұмыс істеп тұр. Тұрғындар үшін бұл жай ғана дүкен емес, тарихтың алтын діңгегі. Олар кітапты «өлі нысан» емес, тірі жанды дүниедей құрметтейді. Фернандо Пессоа культі: Бұл ақын Лиссабонның символына айналған. Оның ескерткіштері мен дәйексөздері кез келген жерде кездеседі. Тұрғындар өздерінің мұңдылығын (саудау) осы ақынның жырларымен ақтап алады. Оқу мәдениеті: Парктерде, кофеханаларда немесе жағажайда қолына кітап ұстаған адамды көру - қалыпты жағдай. Олар цифрлық дәуірде де қағаз кітаптың иісі мен салмағын жоғары бағалайды. Өнер мен Сәулет: Көшелер - ашық аспан астындағы мұражай. Лиссабонда өнер музейлердің ішінде ғана емес, сыртында да өмір сүреді. Азулежу (Azulejos): Бұл - португалдықтардың өнерге деген көзқарасының басты белгісі. Керамикалық плиткалар тек үйді қорғау үшін емес, оның жанын көрсету үшін қапталады. Әр плитка - бұл кішігірім картина. Граффити және Street Art: Лиссабон - заманауи көше өнерінің Еуропадағы астанасы. Мұнда көшедегі суреттерге бұзақылық ретінде емес, қаланың жаңа заманғы келбеті ретінде қарайды.

 

    Тарихи ғимараттар мен заманауи муралдар бір-бірімен керемет үйлесім тапқан. Қолөнер: Тығын ағашынан (пробка) жасалған бұйымдар, керамика, кестеленген маталар - мұның бәрі қол еңбегіне деген үлкен құрметті білдіреді. Мәдениеттің жүрегі: Фаду (Fado). Португал мәдениетін Фаду әуенінсіз түсіну мүмкін емес. Бұл - ұлттық музыка ғана емес, бұл - халықтың психологиясы. Саудау (Saudade): Бұл сөздің аудармасы жоқ, бірақ ол «сағыныш», «мұң», «махаббат» дегенді білдіреді. Лиссабондықтар осы мұңды әуен арқылы тазарады. Кешкісін Альфама ауданының мейрамханаларында гитара үнімен орындалатын Фаду - мәдениеттің ең биік шыңы. Дәстүрге беріктік: Жастар да, қарттар да бұл музыканы теңдей жақсы көреді. Мәдениет ұрпақтан-ұрпаққа осы әуен арқылы беріледі. Мәдениеттер тоғысы: Толеранттылық. Лиссабонның мәдениетке көзқарасы - бұл ашықтық. Араб дәуірінен қалған мұраны (сөздер, тамақ, сәулет) олар жоққа шығармайды, керісінше, мақтан тұтады. Мұнда ислам, христиан және заманауи еуропалық құндылықтар бір-біріне кедергі келтірмейді. Олардың мәдениеті - өзара сыйластық пен бейбітшіліктің үлгісі. Лиссабонда өткен 7 күн бізге бұл қаланың тек тастан емес, сөзден, әуеннен және бояудан құралғанын көрсетті. Мұнда кітап - ең қымбат сыйлық, өнер - күнделікті өмір, ал мәдениет - адамдарды біріктіретін ұлы күш. Лиссабондықтар үшін өткен тарихты қастерлеу - болашаққа деген ең дұрыс көзқарас.

 

   ТІЛ ҮЙІРЕТІН ПОРТУГАЛИЯ

 

   Португалия асханасы - бұл қарапайымдылық пен сапаның үйлесімі, теңіз өнімдері мен тәттілердің ансамблі. Мұнда тағамның балғындығы бәрінен биік тұрады. Бакаляу (Bacalhau) - Португалдықтар «кептірілген тұзды нәлім балығынан (треска) 365 түрлі тағам дайындауға болады» дейді. Бұл - ұлттық мақтаныш. Біз жағалауда жүріп, грильде піскен сардина балығы мен асшаяндардың дәмін таттық. Мұхиттың иісі тікелей тәрелкеңізге келгендей әсер қалдырады. Pasteis de Belém - бұл жай ғана тәтті емес, бұл - аңыз. 1837 жылдан бері құпия рецептпен дайындалатын қытырлақ қамыр мен нәзік кремді десерт. Оны міндетті түрде үстіне даршын (корица) сеуіп, ыстық кофемен ішу керек. Біз атақты Pasteis de Belem тәттісін және жаңа ауланған балықтан жасалған тағамдарды татып көрдік. Әр дәмнің өз тарихы бар сияқты.

 

   БИІКТЕН ҚАРАҒАНДАҒЫ СҰЛУЛЫҚ

Лиссабонда "Miradouros" деп аталатын шолу алаңдары өте көп. Жоғарыдан қарағанда қала қызыл шатырлы үйлер мен көк мұхиттың түйіскен жеріндегі үлкен мозаикаға ұқсайды. Күн батар шақта шолу алаңынан қалаға қарау - саяхаттың ең әдемі нүктесі болды. Ал сауда орталықтарындағы (Vasco da Gama немесе Colombo) қарбалас қаланың заманауи ырғағын көрсетті.

 

  ЛИССАБОННЫҢ ҚҰПИЯЛАРЫ: АҢЫЗ БЕН ШЫНДЫҚ АРАСЫНДА

 

  Жеті күн ішінде біз тек қаланың бетін ғана көрген жоқпыз, оның тереңінде жатқан құпияларына да бойладық. Лиссабон астындағы Рим дәуірінің галереялары. Қаланың қақ ортасында, «Baixa» ауданының астында ежелгі Рим кезеңінен қалған криптопортиктер (жер асты жолдары) бар. Бұл құпия галереялар жылына тек бірнеше рет қана жұртшылыққа ашылады. Олардың не үшін салынғаны әлі де жұмбақ: кейбіреулер оны қойма десе, енді біреулер қаланы ылғалдан қорғайтын инженерлік жүйе дейді. Масондардың ізі: Кинта да Регалейра (Sintra). Лиссабоннан бір адым жердегі Синтра қаласында орналасқан бұл мекен - жұмбақтардың ордасы. Ондағы «Бастау құдығы» (Poço Iniciático) - төңкерілген мұнараға ұқсайтын 27 метрлік тереңдік. Аңыз: Бұл жерде құпия ұйымдар (масондар) қабылдау рәсімдерін өткізген деседі. Құдықтан төмен түсу - адамның өз нәпсісін жеңіп, «қараңғылықтан жарыққа» шығуын білдіретін тоғыз деңгейден (Дантенің «Құдайдың комедиясындағы» тозақ шеңберлері сияқты) тұрады. Лиссабонның «Қарғыс атқан» кемесі. Тежу өзенінің бойында кейде тұманды күндері елес кеме көрінеді деген аңыз бар. Бұл - Лиссабоннан Үндістанға жол тартқан, бірақ алтынға толы жүгімен бірге жоғалып кеткен «Сан-Жуан» кемесі. Тұрғындардың айтуынша, мұхит дауылы алдында кеменің сұлбасы қала жағалауынан көрініп қалады екен. Азулежу плиткаларындағы жасырын код. Кейбір тарихшылар ескі үйлердің қабырғасындағы азулежу плиткаларында португалдық теңізшілердің құпия карталары мен жаңа жерлерге бағыт беретін символдар жасырылған деп есептейді. Бұл өрнектер инквизиция кезінде маңызды ақпаратты сақтап қалудың ерекше тәсілі болған. Лиссабон - бұл ашық кітап сияқты, бірақ оның кейбір парақтары құпия кодпен жазылған. Біз өткізген 7 күн осы ұлы кітаптың алғашқы тарауларын ғана оқуға мүмкіндік берді. Мұндағы әрбір тас, әрбір жер асты жолы мен мұхит толқыны өзінің жауабы табылмаған жұмбағын сақтап тұр. Лиссабонға келу - сол жұмбақтың бір бөлшегіне айналу деген сөз.

 

   ЛИССАБОНҒА АТТАНАТЫН САЯХАТШЫЛАРҒА КЕҢЕС

 

   Ең ыңғайлы аяқ киіміңізді киіңіз. Лиссабон - «жеті төбенің қаласы». Көшелерінің көбі әйгілі «кальсада» (португалдық тас төсемі) тастарынан салынған және олар өте тайғақ болуы мүмкін. Әсіресе Альфаманың тар көшелерімен көтеріліп-түскенде немесе шолу алаңдарына (miradouros) жаяу барғанда, сапалы кроссовки сіздің ең жақын досыңызға айналады. Көлік картасын (Lisboa Card) алдын ала алыңыз Біз сияқты түрлі-түсті автобустармен, метромен және атақты сары трамвайлармен еркін жүру үшін Lisboa Card немесе Viva Viagem картасын пайдаланыңыз. Бұл тек ақшаңызды үнемдеп қана қоймай, Белен мұнарасы немесе Жеронимуш монастырі сияқты басты мұражайларға кезексіз кіруге (немесе жеңілдік алуға) мүмкіндік береді. Кашкайшқа баратын пойызға да осы карталар жарайды. Тамақтану уақытын жоспарлаңыз. Лиссабон тұрғындары тамақтану режимін қатаң сақтайды. Көптеген дәстүрлі мейрамханалар түскі асқа (12:30–15:00) және кешкі асқа (19:30–22:00) ғана ашылады. Осы уақыт аралығында барып, жергілікті бакаляудың дәмін татып үлгеріңіз. Ал атақты Pasteis de Belém тәттісін жеу үшін кезекте тұрудан қашсаңыз, оны таңертең ерте немесе кешкісін барып алған тиімді.

 

 ТҮЙІН: НЕГЕ ЛИССАБОНҒА БАРУ КЕРЕК?

 

   Атмосфера - ескі мен жаңаның үйлесімі. Табиғат - мұхит пен мәңгі жасыл бақтар. Қолжетімділік - автобус желілері мен инфрақұрылым өте ыңғайлы. Лиссабонның ең басты ерекшелігі неде? Бұл - тарихтың тереңдігі мен мұхиттың шексіздігінің үндесуі. Еуропаның шетінде тұрып, Васко да Гама бастаған ұлы саяхатшылардың ізімен жүру - адамға ерекше еркіндік сыйлайды. Лиссабон - бұл Донна Грасия мен Мария Аморим сияқты мықты әйелдердің тарихы, Васко да Гаманың батылдығы мен мұхиттың шексіздігі. Біздің 7 күндік саяхатымыз осы ұлылықты сезінуге, тарихтың әр парағын парақтауға мүмкіндік берді. Түрлі-түсті автобуспен басталған жолымыз мұхит жағалауындағы тыныштықпен аяқталды. Лиссабон - бір рет көргеннен-ақ өзіне ғашық етіп, қайта оралуға уәде бергізетін қала. Лиссабон - әркім өз хикаясын таба алатын қала. Біздің саяхатымыз осындай әсерлерге толы болды. Ал сіз «жердің шетіне» барып, мұхиттың даусын естуді армандайсыз ба? Лиссабон - бір рет барып, жүрегіңнің бір бөлігін қалдырып кететін қала. Лиссабонға жасалған сапар – бұл тек демалыс емес, бұл уақыт пен мәдениеттер арасындағы саяхат. Егер сіз еркіндікті, мұхиттың лебін және тарихтың тереңдігін сезінгіңіз келсе, бағытыңыз Португалия болсын!

 

   Жаңыл Әпетова,

 

   Алматы-Лиссабон-Алматы  

 

 

Басқалармен бөлісе отырыңыз
Пікірлер

Басты жаңалықтар

img
Әлем 2026-03-11

LISSABON – ÖTKEN MEN BÜGİN TOĞISQAN QALA
img
Жаңалықтар 2026-03-11

Air Astana ناۋرىزدىڭ سوڭىنا دەيىن دۋبايعا رەيستەردى توقتاتادى
img
Новости 2026-03-11

Air Astana پريوستاناۆليۆاەت رەيسى ۆ دۋباي دو كونتسا مارتا
news-img
overlay bottom
Новости 2026-03-11
Air Astana پريوستاناۆليۆاەت رەيسى ۆ دۋباي دو كونتسا مارتا

Последние новости

img
Әлем 2026-03-11

LISSABON – ÖTKEN MEN BÜGİN TOĞISQAN QALA
img
Әлем 2026-03-11

ليسسابون – وتكەن مەن بۇگىن توعىسقان قالا
img
Әлем 2026-03-11

ЛИССАБОН – ӨТКЕН МЕН БҮГІН ТОҒЫСҚАН ҚАЛА

Все новости

news-img
overlay bottom
Әлем 2026-03-11
LISSABON – ÖTKEN MEN BÜGİN TOĞISQAN QALA
news-img
overlay bottom
Әлем 2026-03-11
ليسسابون – وتكەن مەن بۇگىن توعىسقان قالا
news-img
overlay bottom
Әлем 2026-03-11
ЛИССАБОН – ӨТКЕН МЕН БҮГІН ТОҒЫСҚАН ҚАЛА
news-img
overlay bottom
Жаңалықтар 2026-03-11
Air Astana naurızdıñ soñına deyin Dubayğa reysterdi toqtatadı
news-img
overlay bottom
Жаңалықтар 2026-03-11
Air Astana ناۋرىزدىڭ سوڭىنا دەيىن دۋبايعا رەيستەردى توقتاتادى
news-img
overlay bottom
Новости 2026-03-11
Air Astana priostanavlivaet reysı v Dubay do konca marta
news-img
overlay bottom
Новости 2026-03-11
Air Astana پريوستاناۆليۆاەت رەيسى ۆ دۋباي دو كونتسا مارتا
news-img
overlay bottom
Новости 2026-03-11
Air Astana приостанавливает рейсы в Дубай до конца марта
news-img
overlay bottom
Жаңалықтар 2026-03-11
Air Astana наурыздың соңына дейін Дубайға рейстерді тоқтатады
Международное интернет-издание "Shalqar kz"
Подписка на важную информацию международного интернет-издания "Shalqar kz" Будьте в курсе последних новостей Ваша электронная почта подписаться