logo
burger menu search Қазақша language menu
Әлем

Автор: ADMIN

Әлем 2026-03-11 12:05:40

Біз әлеуметтік желілерде:

LISSABON – ÖTKEN MEN BÜGİN TOĞISQAN QALA

news single

      LISSABON – ÖTKEN MEN BÜGİN TOĞISQAN QALA

 

    Lissabon - Europanıñ eñ köne astanalarınıñ biri. Onıñ tarihı Rimnen de, Londonnan da, Parijden de tereñde jatır. Lissabon - bwl tek Portugaliyanıñ astanası emes, bwl mwhittıñ iisi men tarihtıñ lebi añqığan, ärbir bwrışında mahabbat pen "saudau" (sağınış) sezimi wyalağan erekşe qala. Mwndağı tar köşeler men biik töbeler mıñdağan jıldıq qwpiyanı saqtap twr.

 

    LISSABON KÜNDELİGİ: MWHIT JAĞASINDAĞI JETİ KÜNDİK ERTEGİ Europanıñ eñ batıs nüktesinde ornalasqan Lissabon – türli-tüsti plitkalarmen (azuleju) bezendirilgen üylerdiñ, sarı tramvaylardıñ jäne şeksiz mwhittıñ qalası. Biz bwl qalanı jeti kün boyı zerttep, onıñ ärbir boyauın sezinuge tırıstıq. Lissabon, Roka müyisi jäne Kaşkayş - bwl Portugaliyanıñ «altın üşbwrışı». Lissabon - Uliss negizin qalağan qala. Lissabonnıñ payda boluı turalı eñ tanımal añız ejelgi grek mifologiyasımen baylanıstı. Uliss añızı: Añız boyınşa, Odissey (nemese Uliss) Troya soğısınan qaytıp kele jatıp, Atlant mwhitınıñ jağalauındağı swlulıqqa tamsanıp, osı jerde qalanıñ negizin qalağan. Qalanıñ ejelgi atauı «Olisipo» däl osı Ulisstiñ esimimen baylanıstı desedi. Jeti töbe men jılan patşayımı. Tağı bir añız boyınşa, Lissabon ornalasqan jerde alıp jılan-äyel bilik jürgizgen. Uliss ketip qalğanda, ol qasiretten jerdi qattı qısqanı sonşa - jer bederi özgerip, Lissabonnıñ äygili jeti töbesi payda bolğan eken.

 

    Qarğalar küzeti. Lissabonnıñ jebeuşisi Äulie Visente jerlengen kemeni eki qarğa küzetip, qalağa deyin jol körsetip kelgen. Sodan beri bwl eki qarğa qalanıñ eltañbasında mäñgilikke qaldı. Sintra (Sintra) - ertegiler älemi. Lissabonnan nebäri 40 minuttıq jerde (poyızben) ornalasqan bwl qala YUNESKO-nıñ bükilälemdik mwrasına jatadı. Mwnda tığız ormannıñ arasında patşalardıñ sarayları men jwmbaq bekinister jasırılğan.

 

   Ne köru kerek? Pena sarayı (Palácio da Pena): Bwl - Sintranıñ simvolı. Türli-tüsti (sarı, qızıl, külgin) mwnaraları bar saray ertegidegi üyşikterge wqsaydı. Ol taudıñ eñ biik nüktesinde ornalasqan. Kinta-da-Regaleyra (Quinta da Regaleira): Eñ jwmbaq meken. Mwnda masondardıñ qwpiya räsimderine arnalğan «Töñkerilgen mwnara» (tereñ qwdıq) bar. Onıñ işimen jer astı joldarı arqılı jüruge boladı. Mavrlar qamalı (Castelo dos Mouros): 8-9 ğasırlarda salınğan köne bekinis. Onıñ qabırğalarımen jürip, bükil aymaqtı biikten tamaşalay alasız.

  

   Roka müyisi (Cabo da Roca) - «Jer ayaqtalıp, teñiz bastalatın jer». Bwl - Europa qwrlığınıñ eñ batıs nüktesi. Elestetiñizşi: siz biiktigi 140 metrlik tik jartastıñ basında twrsız. Aldıñızda - şeksiz Atlant mwhitı. Arğı jağında Amerika bar ekenin bilseñiz de, köz wşında tek kök aspan men asau tolqındar ğana körinedi. Bwl - Roka müyisi, Euraziya qwrlığınıñ eñ batıs nüktesi. Portugaldıñ wlı aqını Luis Kamoens bwl jerdi: «Jer ayaqtalıp, teñiz bastalatın jer» (Onde a terra acaba e o mar começa) dep tekten-tek aytpağan. Bwl nükte tek geografiyalıq emes, mistikalıq mañızğa ie. Ejelgi zamanda adamdar Roka müyisinen arı qaray eşteñe joq, tek qwrdım men alıp qwbıjıqtar mekendeydi dep sengen. Keybir añızdar joğalıp ketken Atlantida materigi däl osı jartastardıñ astında jatır deydi. Roka müyisin «älemniñ şeti» dep sengen. Rimdikter bwl jerdi Promontorium Magnum dep atap, mwnda qwdaylar mekendeydi dep qorıqqan. Vasko da Gamanıñ sayahattarı turalı dastandarda osı müyis mañında teñizşilerdi şoşıtatın Adamastor attı alıp qwbıjıq turalı aytıladı. Ol - mwhittıñ qataldığı men adam balasınıñ tabiğattı bağındıru jolındağı kedergisiniñ simvolı. Osı jartastardıñ arasında teñiz perileri ömir sürgen desedi. Olar özderiniñ siqırlı änimen teñizşilerdi adastırıp, kemelerin jartasqa soqtıradı eken. Şınında da, bwl jerdiñ tolqındarı men jartastarı öte qauipti, sondıqtan mwnda mayak twrğızu ömirlik qajettilik bolğan...

 

    Mwnda adamzattıñ bos keñistikti bağındırmaq bolğan äreketiniñ kuägerindey türli ğimarattar men qwrılıstar qañırap bos twr. Mayak (Farol do Cabo da Roca) - bwl jay ğana mwnara emes, Portugaliyadağı eñ köne mayaktardıñ biri (1772 jılı salınğan). Onıñ jarığı 48 şaqırım jerge deyin jetedi. Ol tünde mwhit tösindegi kemelerge jol körsetip twrğan «jalğız saqşı» siyaqtı. Müyistiñ qaq ortasında tas bağan twr. Onda osı jerdiñ geografiyalıq koordinattarı qaşap jazılğan: 38°47′ soltüstik endik jäne 9°30′ batıs boylıq. Bwl - mindetti türde suretke tüsetin orın!

 

   Roka müyisi - bwl jay ğana geografiyalıq nükte emes, bwl - erkindiktiñ simvolı. Mwnda twrıp, öziñniñ ğalam aldında qanşalıqtı kişkentay, biraq sonımen birge osınau swlulıqtı sezine alatın qwdıretti ekeniñdi tüsinesiñ. Mwndağı jel jay ğana soqpaydı, ol senimen tildesedi, ayağıñnan nıq twruğa mwrşa bermey, nağız ieniñ kim ekenin eske saladı.

 

   Eger mwnda soqqan jeldiñ guilimen ünsiz qalsañ, «jerdiñ soğuın» estuge boladı. Jel basıñdağı artıq oydıñ bärin wşırıp äketip, tek şınayı tañğalıstı ğana qaldıradı. Jergilikti halıqtıñ senimi boyınşa, bükil älemdi şarlaytın tañ şapağı däl osı jerde tuadı. Al künniñ batuı... bwl jay ğana keştiñ batuı emes. Bwl - dünie tınıştıqqa bölenbes bwrın, aspan erip, ğimarattardıñ qaldıqtarı mıs tüske boyalatın erekşe sät. Mwndağı künniñ batuı - eski ömirdiñ soñı men jaña ömirdiñ bastauınday. Osınday sätterde älemniñ şeti kartadağı nükte emes, jannıñ küyi ekenin tüsinesiñ.

 

    Kaşkayş - patşalar baspanası men «Tozaq auzı». Kaşkayş - bwrınğı balıqşılar auılı, keyinnen europalıq aqsüyekterdiñ süyikti demalıs ornına aynalğan. «Tozaq auzı» (Boca do Inferno). Bwl - Kaşkayştağı eñ tanımal jartastı şatqal. Añız boyınşa, bir zamanda bwl jerde zalım siqırşı ömir sürgen. Ol özine ğaşıq bolğan rıcar' men swlu qızdı jazalau üşin jartastı jarıp jibergende, osınday qorqınıştı üñgir payda bolıptı. Tolqındar soğılğanda şığatın dıbıs «tozaqtan şıqqan dauısqa» wqsaydı desedi. Şpiondar mekeni. Ekinşi düniejüzilik soğıs kezinde Kaşkayş beytarap aymaq retinde bükil älemniñ şpiondarı jinalatın orın bolğan. Tipti Djeyms Bond turalı alğaşqı romannıñ avtorı YAn Fleming däl osı jerdegi «Estoril» kazinosında otırıp, öz keyipkeriniñ beynesin oylap tapqan. Patşalardıñ tañdauı. Portugaliya koroli Luiş I 1870 jılı Kaşkayştı öziniñ jazğı rezidenciyası etip tañdağan soñ, bwl jer «Patşalar qalası» dep atala bastadı. Sodan beri Kaşkayş bükil Europa aqsüyekteriniñ süyikti ornına aynaldı.

 

   Sayahatımızdıñ eñ äserli säti – Kaşkayşqa sapar boldı. Bwl jerdi ejelde «jer ayaqtalıp, mwhit bastalatın nükte» dep atağan. Atlant mwhitınıñ quattı tolqındarı jağalauğa soğılğanda, adam öziniñ tabiğat aldındağı kişiligin, sonımen birge ruhınıñ şeksizdigin sezinedi eken. Mwndağı aua rayı mwhittıñ erke minezine bağınadı. Biz mwhittıñ tınıştığın da, alıstan estilgen ciklondardıñ jañğırığın da sezindik. Mwhit jeli qala auasın ünemi tazartıp, twzdı äri balğın iiske toltırıp twradı. Lissabonnıñ är tası - bir añız. Metromen jürseñiz de, mwhit jağasında twrsañız de, ejelgi teñizşilerdiñ izi men wlı imperiyanıñ ruhın sezinesiz. Lissabonnıñ añızdarı onıñ tastarına siñip ketkendey. Roka müyisindegi jeldiñ guilinen biz ejelgi teñizşilerdiñ dausın estisek, Kaşkayştıñ tolqındarınan patşalıq saltanat pen qwpiya agentterdiñ izin köremiz. Jeti kündik sayahat - bwl tek geografiyalıq qozğalıs emes, bwl añızdar älemine jasalğan sayahat.

 

     TARIHI AUDANDAR MEN SÄULET

 

   Lissabon - bwl tar köşeler men ädemi plitkalardıñ (azuleju) üylesimi: Alfama: Qalanıñ eñ köne audanı. Mwnda uaqıt toqtap qalğanday: tas joldar, jayılğan kirler jäne köşede orındalatın dästürli Fadu änderi. 

 

   Bayşa: Qalanıñ ortalığı. 1755 jılğı joyqın jer silkinisinen keyin qayta twrğızılğan, keñ alañdarı men tüzu köşelerimen tanımal. Belen (Belém): Portugaliyanıñ teñiz derjavası bolğan altın däuirin eske tüsiretin audan. Mwnda ataqtı Belen mwnarası men Jeronimuş monastıri ornalasqan.

 

    RUHANI TAMIRLAR: ÄL-UŞBUNADAN BÜGİNGİ LISSABONĞA DEYİN

   Finikiyalıqtardan bastap, rimdikter men mavrlarğa (arabtarğa) deyin bwl jerdi öz üyi sanağan. Biz körgen Al'fama audanınıñ tar, ireleñ köşeleri - däl osı arab däuirinen qalğan mwra. Lissabon tarihınıñ eñ tereñ jäne jwmbaq qabatı - bwl arab (mavrlar) däuiri. 711 jıldan 1147 jılğa deyin, yağni 400 jıldan astam uaqıt boyı qala mwsılman mädenietiniñ ıqpalında boldı. Sol kezde qala «Äl-Uşbuna» (al-Ushbuna) dep atalğan. Äl-Uşbuna - Lissabondağı arab izi. Lissabonnıñ bügingi beynesi - bwl europalıq stil' men şığıstıq naqıştıñ tañğajayıp sintezi. Arabtar bwl jerge tek dindi emes, ğılımdı, säuletti jäne erekşe ömir saltın ala keldi. Al'fama - tiri tarih.

 

    Biz jayau aralağan Al'fama (Alfama) audanınıñ atauı arabtıñ «al-hamma» (ıstıq bastau, monşa) degen sözinen şıqqan. Bwl audannıñ irek-irek, tar köşeleri - tiptik arab qalasınıñ (Medinanıñ) ülgisi. Olar künniñ ıstığınan qorğanu üşin ädeyi osılay salınğan. Üylerdiñ işki aulaları men gülge tolı balkondarı da sol şığıstıq jaylılıqtıñ belgisin sezdiredi. Portugaliyanıñ vizit kartoçkası - kökşil plitkalar (Azuleju) - arabtıñ «äl-zulayj» önerinen bastau aladı. Bwl geometriyalıq örnekter men matematikalıq däldik Lissabonnıñ är qabırğasında sayrap jatır. "Azuleju" - qabırğadağı tarih. Portugaliyanıñ simvolına aynalğan Azuleju plitkalarınıñ şığu törkini de arab mädenietinde jatır. «Al-zulayj» sözi «jıltıratılğan tas» degendi bildiredi. Arab şeberleri geometriyalıq figuralar men kürdeli örnekterdi salu arqılı üylerdi bezendiru önerin äkeldi.

 

    Keyinnen portugaldıqtar bwl önerdi özderinşe damıtıp äketti. Portugaldıqtar mwnı mavrlardan üyrengen. Üylerdiñ sırtındağı kökşil-aq plitkalar, bwl tek sän emes. Bwl plitkalar üydi ılğaldan qorğap qana qoymay, üstine tarihi oqiğalardı, dini syujetterdi beyneleu arqılı qalanıñ "aşıq aspan astındağı kitabına" aynalğan. Lissabondağı sauda ortalıqtarı men bazarlardıñ janında jürgende, onıñ tamırı tereñde ekenin sezesiz. Mavrlar däuirinde Lissabon iri sauda portı bolğan. Bügingi «feriyalar» (järmeñkeler) men aşıq bazarlar sol zamanğı şığıs bazarlarınıñ sarqını ispettes. Mavrlardan qalğan tildegi jäne ashanadağı mwralar da jeterlik. Portugal tilindegi 3000-nan astam söz arab tilinen engen. Mısalı: azeite (zäytün mayı) - al-zait, arroz (küriş) - ar-ruzz, almôndega (tefteli) - al-bunduqa.

 

    Tipti biz tatqan tağamdardıñ qwramındağı dämdeuişter men tättilerdiñ (badam, bal qosılğan desertter) köbisi sol däuirden qalğan mwra eken. Qalanıñ eñ biik nüktesindegi San-Jorje qamalı (Castelo de São Jorge) qamalınıñ negizin arabtar qalağan. Bwl tek qorğanıs ornı emes, sol zamandağı ämirşilerdiñ rezidenciyası bolğan. Sol biikten qalağa qarağanda, kezinde mwsılman bileuşileri de däl osılay mwhitqa qarap twrğanın elestete alasız. Qamaldıñ mıqtı qabırğaları men işki baqtarı - sol däuirdiñ aybındı eskertkişi. Tipti, qalanıñ mwñdı äni Fadudı tıñdağanda, onıñ iirimderinen şığıstıq maqamdardı, teñizşilerdiñ mwhitqa degen sağınışımen wştasqan arabtıq äuendi tanuğa boladı. Köptegen zertteuşiler onıñ äueni men orındalu mänerinde arabtıq maqamdar men mwñdı sarındar bar ekenin aytadı. Bwl - Lissabonnıñ janındağı şığıstıñ üni. Bizdiñ sayahatımızdağı Lissabon ortalıq meşitine baruımız - osı tarihtıñ bügingi künmen baylanısı ispettes boldı.

 

    1985 jılı aşılğan bwl meşit - qalanıñ zamanaui islam mädenietine degen qwrmetiniñ belgisi. Qalanıñ qaq ortasında azan dauısı men mwhit lebiniñ ündesui - Lissabonnıñ qanşalıqtı keñ peyildi, toleranttı ekenin körsetedi. Lissabon - bwl tek qala emes, bwl eki älemniñ, eki mädeniettiñ (Şığıs pen Batıstıñ) bir-birine degen qwrmeti men mahabbatınan tuğan wlı tuındı. Qalanıñ qayta tuıluı Lissabon tarihındağı eñ qayğılı äri betbwrıstı sät - 1755 jılğı 1 qaraşa. Qattı jer silkinisi, artınan kelgen cunami men ört qalanı jermen-jeksen etti. Biraq portugaldıqtar ruhın tüsirmedi. Markiz de Pombal qalanı zamanaui ülgide, tüzu köşelermen qayta twrğızdı. Biz aralağan keñ alañdar men tüzu dañğıldar - sol "swr jılannan" keyingi jaña ömirdiñ nışanı.

 

    TASQA AYNALĞAN UAQIT

  Lissabonn sayahatında körgen ärbir ğimaratımız - Portugaliyanıñ «Altın ğasırınan» qalğan hat siyaqtı. Bwl ğimarattar eldiñ teñiz imperiyası bolğan zamanın, baylığın jäne ruhın sipattaydı. Lissabon säuleti bwl tek üyler emes, bwl mwhit pen erkindikti süygen halıqtıñ aybını. Jeronimuş monastıri (Mosteiro dos Jerónimos). Bwl ğimarat - Portugaliyanıñ bastı maqtanışı. Ol Vasko da Gama Ündistannan aman-esen oralğan soñ, sonıñ qwrmetine jäne teñizşilerge dwğa etu üşin salınğan. 1501 jılı irgetası qalanıp, onı saluğa dämdeuişter (bwrış, dämqabıq) saudasınan tüsken orasan zor payda jwmsaldı. Mwnda «Manuelino» stiliniñ şıñı körinedi. Bağandarı teñiz arqandarına wqsaydı, al qabırğalarında mwhit jändikteri men ösimdikteri beynelengen. Mwnda Vasko da Gama men wlı aqın Luis de Kamoenstiñ keseneleri ornalasqan. Belen mwnarası (Torre de Belém). Teju özeniniñ ortasında twrğan bwl mwnara - Lissabonnıñ simvolı. 1514–1520 jıldarı salınğan. Ol bastapqıda qalanı qorğau üşin bekinis retinde qızmet etti, keyinnen teñizşilerdiñ kemelerin şığarıp salatın jäne qarsı alatın bastı nükte boldı.

 

    Mwnaranıñ arhitekturasında islamdıq (mavrlıq) naqıştar - döñgelek mwnaralar men baqılau balkonşaları anıq bayqaladı. Bwl Portugaliya tarihındağı arab mädenietiniñ izin körsetedi. Äulie Georgiy qamalı (Castelo de São Jorge) - qalanıñ eñ biik töbesinde ornalasqan bwl bekinis Lissabonnıñ «jüregi» bolıp sanaladı. Bwl jerde alğaşqı bekinisterdi Rimdikter salğan, keyin V ğasırda Vestgottar, al VIII ğasırda Mavrlar (arabtar) onı ülken qorğanğa aynaldırğan. 1147 jılı Portugaliyanıñ birinşi koroli Afonsu Enrikeş qamaldı arabtardan azat etip, öz ordasına aynaldırdı. Qamaldıñ qabırğalarınan bükil Lissabon men Teju özeni alaqandağıday körinedi. Santa-Juşta lifti (Elevador de Santa Justa). Bwl ğimarat - önerkäsiptik revolyuciyanıñ Lissabondağı eskertkişi. 1902 jılı aşılğan. Onıñ avtorı Raul' Mesn'e dyu Ponsar - Gyustav Eyfel'diñ (Eyfel' mwnarasınıñ avtorı) şäkirti. Qalanıñ «Tömengi» (Baixa) jäne «Joğarğı» (Bairro Alto) audandarın baylanıstıru üşin salınğan. Neogotikalıq stil'degi temir konstrukciyası onı älemdegi eñ ädemi qoğamdıq kölikterdiñ birine aynaldırdı.

 

   Lissabon soborı (Sé de Lisboa). Qalanıñ eñ köne şirkeui, sırtqı beynesi şirkeuden göri qamalğa köbirek wqsaydı. 1147 jılı Lissabon arabtardan azat etilgen soñ, bwrınğı meşittiñ ornına salınğan. Ol köptegen jer silkinisterine tötep berip, öziniñ aybındı qalpın saqtap qalğan. Romanikalıq stil'degi auır qabırğaları men eki ülken mwnarası qalanıñ beriktigin paş etedi. Lissabon saparında biz tek ğimarattardı körgen joqpız, biz tasqa aynalğan uaqıttı kördik. Jeronimuştıñ äsemdigi, Belenniñ batıldığı jäne Sän-Jorjidiñ ejelgi küşi bizdi Portugaliyanıñ wlı tarihımen mäñgilikke baylanıstırdı.

 

   LISSABON ARHITEKTURASI: TASQA AYNALĞAN TARIH

  Lissabonnıñ arhitekturası - bwl uaqıt maşinası siyaqtı. Mwnda orta ğasırlıq tar köşelerden bastap, zamanaui futuristik ğimarattarğa deyin bäri üylesim tapqan. Lissabon - arhitekturalıq stil'derdiñ eklektikalıq qospası. 1755 jılğı joyqın jer silkinisi qalanıñ kelbetin ekige böldi: silkinisten aman qalğan ejelgi audandar jäne sodan keyin nölden twrğızılğan jaña kvartaldar. Manuelino (Manueline) – Portugaliyanıñ töl stili. Bwl stil'di älemniñ basqa eşbir jerinen kezdestirmeysiz. Ol Wlı geografiyalıq aşular däuirinde güldendi. Erekşeligi - ğimarattar teñiz elementterimen bezendiriledi: tasqa qaşalğan arqandar, zäkirler, teñiz ösimdikteri men marjandar. Onıñ mısalı biz körgen Belen mwnarası (Torre de Belém) men Jeronimuş monastıri.

 

   Bwl ğimarattar Portugaliyanıñ teñizdegi üstemdigin paş etip twrğanday. Pombalino (Pombaline) – älemdegi alğaşqı seysmotwraqtı stil'. Jer silkinisinen keyin Markiz de Pombal qalanıñ ortalığın (Baixa audanı) müldem jaña ülgide saldırdı. Erekşeligi - älemdegi alğaşqı «jer silkinisine tözimdi» üyler osı jerde payda boldı. Üylerdiñ qañqası ağaştan («Pombal torı») jasalıp, terbeliske şıdas beretindey etip josparlanğan. Klassikalıq tüzu köşeler men birkelki qasbetter osı stil'diñ belgisi. Azulejumen qaptalğan üyler. Lissabonnıñ eñ tanımal arhitekturalıq detal'i - qabırğalardağı plitkalar. Praktikalıq mäni - bwl tek sän emes. Mwhittan soğatın ılğaldı jelden jäne aptap ıstıqtan qorğau üşin üylerdi keramikamen qaptağan. Kün säulesi bwl plitkalarğa şağılısıp, qalağa erekşe «altın» şwğıla sıylaydı. Santa-Juşta lifti (Elevador de Santa Justa). Bwl - neotikalıq stil'degi temirden soğılğan öner tuındısı. Eyfel' mwnarasınıñ avtorınıñ şäkirti salğan bwl lift Lissabonnıñ tömengi jäne joğarğı audandarın baylanıstıradı. Ol - injenerlik oy men swlulıqtıñ tüyisken jeri. Ekspo-98 jäne zamanaui säulet. Qalanıñ jaña böligine (Parque das Nações) barsañız, Lissabonnıñ bolaşağın köresiz.

 

   Vasko da Gama köpiri - Europadağı eñ wzın köpirlerdiñ biri. Lissabon Okeanariumı - su üstinde qalqıp twrğan kemege wqsaytın futuristik nısan. Lissabonnıñ arhitekturası - bwl ötken men bolaşaqtıñ dialogı. Bir köşede siz orta ğasırlıq mavrlardıñ izin körseñiz, kelesi bwrışta zamanaui şinı men şınıdan jasalğan zäulim üylerdi kezdestiresiz. MÄÑGİLİK KÖKTEM MEKENİ. MWHITTIÑ ERKE MİNEZİ Lissabonnıñ tabiğatı men aua rayı - bwl Atlant mwhitınıñ erke minezi men Jerorta teñiziniñ jıluı toğısqan erekşe simfoniya. Lissabon - Europadağı eñ jılı astanalardıñ biri. Mwnda kün jılına 300 künnen astam jarqırap twradı, sondıqtan bwl qalanı «Jarıq qalası» dep te ataydı. Lissabonnıñ klimatı jwmsaq äri jağımdı. Qısta Europanıñ basqa böliginde qar jauıp jatqanda, mwnda jañbırlı, biraq jılı aua rayı saqtaladı (ortaşa +15°C). Jazda mwhittan soğatın salqın jel aptap ıstıqtı basıp, keşkisin jağımdı salqındıq sıylaydı. Qalanıñ auası öte taza, sebebi mwhit jeli qalanı ünemi «jeldetip», twzdı äri balğın iiske toltırıp twradı. Portugaliya «tayfundar beldeuinde» ornalaspağan, sondıqtan mwnda tropikalıq dauıldar öte sirek. Biraq Atlant mwhitınıñ körşiligi öz äserin tigizbey qoymaydı. Küz ben qıs aylarında mwhittan quattı ciklondar kelui mümkin. Olar qattı nöser jañbır men ekpindi jel äkeledi.

 

  Kaşkayş jağalauında jäne «Jerdiñ şetinde» bolğanımızda bayqağanımız, mwhit tolqındarı keyde öte zäulim boladı. Bwl - alıstağı dauıldardıñ jañğırığı desedi. Lissabonnıñ geografiyalıq ornı (Gibraltar äseri) onı ekstremaldı tabiği apattardan qorğap twrğanday, biraq mwhittıñ «ayğayın» (ştormdı) jağalaudan baqılau - nağız adrenalin. Lissabon tek tastan twrmaydı, qalanıñ işinde Monsanto (Monsanto) attı zäulim orman-parki bar. Ol «qalanıñ ökpesi» dep ataladı. Mwndağı ösimdikter älemi öte bay: pal'malardan bastap, ejelgi zäytün ağaştarı men tığın emenderine deyin kezdesedi. Kaşkayşta twrıp mwhitqa qarağanıñda, tabiğattıñ wlılığın sezinesiñ. Ciklon bastalğanda mwhittıñ küñirengen dauısı adamdı seskendirse de, artınan şığatın kempirqosaq pen möldir aua bärin wmıttıradı. Lissabonnıñ aua rayı - onıñ köñil-küyi siyaqtı: birde mwñdı (fadu), birde jarqın äri şuaqtı.

 

   LISSABONDIQTAR - JARQIN JÜZDİ, SABIRLI JANDAR. ASIQPAYTIN ÖMİR ÖNERİ Lissabon twrğındarı - qalanıñ eñ ülken baylığı. Olardıñ bolmısı Atlant mwhitınıñ sabırlığı men oñtüstik halıqtarına tän qonaqjaylılıqtan qwralğan. Portugaldıqtardıñ twrmısı - qarapayımdılıq pen sapanıñ, dästür men zamanaui jaylılıqtıñ tamaşa üylesimi. Lissabon twrğındarı - öte qonaqjay jäne asıqpaytın jandar. Olardıñ ömirlik filosofiyası «sabır men läzzatqa» negizdelgen. Köpşiligi ağılşın tilinde erkin söyleydi, biraq siz «Obrigado» (Rahmet) deseñiz, jüzderi birden jadırap ketedi. Twrğındarı qarapayım kiingenimen, boylarında erekşe bir işki mädeniet pen aqsüyektik bayqaladı. "Saudau" (Saudade) janı. Portugaldıqtardıñ bolmısında "Saudade" degen erekşe sezim bar. Bwl - ötkenge degen sağınış, mwñ men ümittiñ qosındısı. Sondıqtan ba, Lissabon twrğındarı öte sabırlı, säl mwñdı, biraq öte meyirimdi körinedi. Olar eşqaşan asıqpaydı, är sättiñ dämin tatıp ömir süredi. Teñizşilerdiñ wrpaqtarı. Lissabon - porttı qala. Twrğındardıñ qanında jihankezdik pen erkindik ruhı bar.

 

    Olar özderin «mwhittıñ perzentterimiz» dep sanaydı. Sondıqtan olardıñ käsibi de, äñgimeleri de, tipti tañğı ası da mwhitpen tikeley baylanıstı. Lissabon - nağız «mädenietter qazanı». Mwnda jergilikti portugaldıqtar - dästürge berik, futboldı janınday süyetin jandar. Bwrınğı koloniya ökilderi - Braziliyadan, Angoladan, Mozambikten kelgen twrğındar qalağa erekşe muzıkalıq ırğaq pen jarqın boyaular qosadı. Arab mwrasın saqtauşılar - qalanıñ tarihi böliginde arab tekti otbasılar äli de twradı, olar qalanıñ şığıstıq naqışın saqtap otır. Kündelikti ädetteri - Lissabondıq üşin tañerteñgilik «Bica» (kişkentay şınıdağı küşti kofe) işpey jwmısqa kirisu mümkin emes. Olardıñ tañı üyinde emes, jaqın mañdağı şağın «pasteleria»-da (nabayhana) bastaladı. Jwmısqa bara jatıp bir şını «bica» (espresso) işip, jaña pisken tätti jeu - bwl bwljımas dästür. Bwl jerde adamdar tek tamaq işpeydi, körşilerimen amandasıp, aua rayı men futboldı talqılaydı. Twrmıstıñ bwl böligi olar üşin öte mañızdı. Portugaldıqtar üşin keşki as - bwl jay ğana tamaqtanu emes, bwl otbasılıq jäne dostıq ritual. Olar keşki astı keş işedi (sağat 20:00-den keyin). Olar üyde otırğandı wnatpaydı. Keşkisin bükil körşiler köşedegi şağın dämhanalarğa jinalıp, soñğı jañalıqtardı talqılağandı jaqsı köredi. Üstel üstinde mindetti türde nan, zäytün mayı jäne şağın irimşikter (queijo) twradı. Negizgi tağam - balıq nemese et. Olar üstel basında sağattap otıra aladı.

 

    Bwl olardıñ «devagar» (bayau) ömir süru qağidasınıñ körinisi. Lissabonnıñ eski audandarındağı (Al'fama, Morariya) üylerdiñ twrmısı öte qızıq. Balkondar men terezelerden ilingen türli-tüsti kiimder - bwl qala twrmısınıñ ajıramas beynesi. Olar üşin bwl wyat emes, bwl - künniñ nwrı men mwhit jeline degen senim. Tar köşeler, keñ jürekter.Üylerdiñ işi tar bolğandıqtan, twrğındardıñ negizgi ömiri köşede ötedi. Körşiler terezeden-terezege ayqaylap söylese beredi. Twrmısta lissabondıqtar öte ünemşil jäne praktikalıq. Olardıñ köbi kişkentay avtomobil'derdi nemese motorollerlerdi tañdaydı, sebebi qalanıñ tar köşelerinde basqaşa jüru mümkin emes. Sonımen qatar, jayau jüru men qoğamdıq kölikti (tramvay, lift) paydalanu - kündelikti twrmıstıñ bir böligi. Demalıs pen hobbi - demalıs künderi er adamdardıñ köbi kafelerde jinalıp, futbol qaraydı. Bwl - twrmıstıñ ajıramas bölşegi. Senbi-jeksenbi künderi otbasımen Kaşkayşqa nemese jaqın mañdağı jağajaylarğa barıp, teñiz auasımen tınıstau - mindetti is. Lissabonnıñ ötkeni de, bügini de teñizben tığız baylanıstı. Balıq aulau jäne sauda - lissabondıqtardıñ ejelgi käsibi. Tañerteñ erte balıq bazarlarındağı qarbalas äli künge deyin qalanıñ bastı küretamırı ispettes. Köşelerdegi türli-tüsti plitkalar (azuleju) men tığın ağaşınan (probka) jasalğan bwyımdar - ülken käsip közi. Portugaliya - älemdegi eñ iri tığın öndiruşi. Lissabondıqtardan jol swrasañız, olar sizge jay ğana bağıt körsetip qoymaydı, qalanıñ sol bwrışı turalı bükil añızdı aytıp beruge dayın. Olardıñ jüzindegi külki men mwhitqa degen qwrmeti adamdı eriksiz baurap aladı.

   Lissabon bizdi tek ädemi jerlerimen emes, adamdarınıñ jıluımen de baurap aldı. Mwnda är tañ hoş iisti kofe men mwhit jelinen bastaladı. Bwl - ömirdi süyudi üyretetin qala. Lissabon twrmısı - bwl qımbat dünielerge wmtılu emes, qarapayım sätterden läzzat alu. Terezeden ilingen kir, tañğı kofeniñ iisi jäne keşki astağı wzaq äñgimeler - qalanıñ nağız janı osında. Jeti kün işinde biz osı «bayau baqıttı» sezinip qayttıq.

 

    LISSABON RUHINIÑ IELERİ: TARIHI TWLĞALAR

 

   Lissabonnıñ tarihı men ruhın onıñ wlı twlğalarınsız elestetu mümkin emes. Bwl qala - älem kartasın sızğan jihankezderdiñ, mwñdı äuenmen jandı terbegen aqındardıñ mekeni. Vasko da Gama (Vasco da Gama) – mwhit alıbı. Lissabon dese, eñ aldımen osı esim eske tüsedi. 1497 jılı däl osı qalanıñ jağalauınan Ündistanğa jol aşu üşin attanğan ol - Portugaliyanıñ «altın ğasırın» bastap bergen twlğa. Biz barğan Belen audanındağı Jeronimuş monastırinde onıñ mäyiti jerlengen. Ol - portugaldıqtar üşin erliktiñ simvolı. Fernando Pessoa (Fernando Pessoa) - qalanıñ jwmbaq aqını. Lissabon köşelerinde seruendep jürip, kafelerdiñ aldında otırğan qola müsindi köruge boladı. Bwl - ataqtı aqın Fernando Pessoa. Ol Lissabondı janınday süygen jäne onıñ ärbir bwrışın öleñge qosqan. Pessoanıñ 70-ten astam bürkenşik esimi (geteronimderi) bolğan. Ol «Lissabon: Turist bilui tiis närseler» attı alğaşqı jolsiltemelerdiñ birin jazğan. Amaliya Rodrigeş (Amália Rodrigues) – Fadu hanşayımı. Lissabonnıñ mwñdı, biraq asqaq äueni - Fadudıñ dauısı. Amaliya bwl janrdı älemge tanıtqan twlğa.

 

   Onıñ änderinde portugal halqınıñ «Saudade» (sağınış) sezimi jatır. Qaladağı Al'fama audanında oğan arnalğan muraldar (qabırğa suretteri) öte köp. Onıñ dauısı äli künge deyin eski oramdardağı meyramhanalardan estilip twradı. Kriştianu Ronaldu (Cristiano Ronaldo) – zamanaui añız. Madeyrada tuğanımen, Ronaldudıñ ülken futboldağı jolı däl osı Lissabonda («Sporting» klubında) bastalğan. Qalanıñ kez kelgen jerinen onıñ suretin nemese esimi jazılğan jeydelerdi köruge boladı. Ol - bügingi portugal jastarınıñ bastı kumiri men käsipqoylıqtıñ ülgisi. Bwl twlğalar Lissabonnıñ minezin qalıptastırğan: Vasko da Gamadan - batıldıq pen izdenis, Fernando Pessoadan - tereñdik pen jwmbaqtıq, Amaliyadan - näziktik pen mwñ, Ronaldudan - jeñiske degen qwştarlıq darığan. Lissabon - bwl tek geografiyalıq nükte emes, bwl wlı adamdardıñ armandarı men eñbeginen qwralğan tiri ağza. Biz osı adamdar jürgen soqpaqtarmen jürip, tarihtıñ tınısın sezindik. Eñ eski düken: Mwnda 1732 jıldan beri jwmıs istep twrğan älemdegi eñ eski kitap dükeni bar. Wzın köpir: Vasko da Gama köpiriniñ wzındığı 17 şaqırımnan asadı. Qarğalar simvolı: Qalanıñ jebeuşisi – eltañbadağı eki qarğa.

 

    BAYLIQ PEN TAĞDIR: WLI ÄYELDER HIKAYASI

 

    Lissabon tarihında eki äyeldiñ esimi erekşe ataladı, biz olardıñ mwrasın zertteuge arnayı uaqıt böldik: Donna Grasiya Nazi (XVI ğ.): Orta ğasırdağı Europanıñ eñ bay äyeli, Lissabonnan şıqqan diplomat äri mecenat. Ol öz baylığın mıñdağan adamdı qwtqaruğa jwmsağan. Mariya Fernanda Amorim (Bügingi kün): Portugaliyanıñ közi tiri eñ bay äyeli. Onıñ äuleti portugaldıq tığın (probka) ağaşın älemdik brendke aynaldırıp, ğarış tehnologiyalarına deyin jetkizdi. Eki äyeldiñ de jetistiginiñ ortaq sırı - strategiyalıq oylau, otbasılıq biznesti saqtau jäne qiın sätte täuekelge bara bilu.

 

   LISSABONNIÑ «LA SEN'ORASI»: TARIHTAĞI EÑ BAY ÄYEL

  Portugaliya tarihındağı eñ bay, eñ ıqpaldı äyel - Donna Grasiya Nazi (Doña Gracia Nasi) ömiri Lissabonnıñ altın däuirimen jäne arab-evrey mädenietiniñ tarihımen tığız baylanıstı. Lissabon köşelerimen jürip, siz kezinde älemdegi eñ bay jäne quattı äyelderdiñ biri - Donna Grasiya Nazidiñ(1510–1569) izimen jüresiz. Ol Lissabonda tuıp-ösken jäne osı qalanıñ ekonomikalıq quatın qalıptastırğan twlğa. Donna Grasiya Nazidiñ (laqap atı — La Señora) tarihı - bwl jay ğana baylıq turalı emes, bwl älemdik deñgeydegi tıñşılıq, sayasi oyındar men qaysarlıqtıñ nağız draması. Ol XVI ğasırdağı «Europanıñ eñ quattı äyeli» degen ataqqa tegin ie bolğan joq. Donna Grasiya 1510 jılı Lissabonda «maran» (sırttay hristian bolıp köringen evreyler) otbasında tuğan. Onıñ jetistiginiñ alğaşqı qadamı - 18 jasında öz ağası, iri bankir Fransisko Mendeske twrmısqa şığuı boldı.

 

   Ol küyeuinen tek baylıq qana emes, älemdik saudanıñ qır-sırın üyrendi. Küyeui qaytıs bolğanda, Grasiya nebäri 28 jasta edi. Sol zamannıñ zañı boyınşa äyel adam biznes basqarmauı kerek bolsa da, Grasiya barlıq kapitaldı öz qolına aldı. Ol sol zamandağı Europanıñ eñ iri sauda imperiyası - «Mendes üyin» basqarudı öz qolına aldı. Nege ol jetistikke jetti? Ol Lissabon men Antverpen arasındağı dämdeuişter (bwrış, dämqabıq) saudasınıñ monopoliyasın wstap twrdı. Onıñ kemeleri Lissabon portınan şığıp, bükil älemge taraldı. Onıñ baylığı sonşalıq - ol korol'derge, imperatorlarğa, tipti Rim papasına nesie berip otırğan. "Europanıñ qwpiya qwtqaruşısı". Onıñ eñ ülken jetistigi - ol qwrğan «jedel jeli» (underground network).Ol öz sauda kemelerin adam tasımaldau üşin paydalandı. Onıñ agentteri Europanıñ tükpir-tükpirinde jwmıs istep, inkviziciyadan qaşqan adamdardı qwtqarıp otırdı. Ol mwnı isteu üşin korol'derge (mısalı, Karl V) ülken nesie berip, olardıñ auzın jauıp tastaytın. Onıñ sauda kemeleri Lissabon portınan şığıp, bükil älemge dämdeuişter men qımbat matalar tasımaldadı. Ol tek bay emes, sonımen qatar ülken mecenat boldı: mektepter, auruhanalar saldırıp, ğalımdarğa qoldau körsetti. Grasiyanıñ jetistik jolı - qiındıqtardı mümkindikke aynaldırudıñ klassikalıq ülgisi. Diplomatiyalıq jeñis. Stambwlğa sapar. Grasiya Lissabonnan qaşuğa mäjbür bolğanda, ol bükil baylığın tärkileuden aman alıp şıqtı (bwl sol kezde mümkin emes närse edi). Stambwlğa jetkende, Osman imperiyasınıñ swltanı Süleymen Kanuni (Zañger Süleymen) onı hanşayımdarğa tän qwrmetpen qarsı aldı. Ol Swltannıñ eñ jaqın keñesşisine aynalıp, halıqaralıq saudanı basqardı. Äyelderge arnalğan alğaşqı mektepter men baspahanalar. Ol baylığın tek saqtauğa emes, ağartuşılıqqa jwmsadı. Lissabon men Stambwlda mektepter aşıp, kitap basıp şığaruğa qoldau körsetti. Tarihi mwra. Büginde Lissabonda onıñ qwrmetine atalğan orındar bar. Ol - äyelderdiñ biznestegi köşbasşılığınıñ jäne adam qwqığın qorğaudıñ orta ğasırlıq simvolı. Lissabon – tek teñizşilerdiñ emes, Donna Grasiya siyaqtı ruhı biik, er minezdi äyelderdiñ de qalası. Onıñ tarihı Lissabonnıñ tek tastan emes, tağdırlardan qwralğanın däleldeydi. Lissabonnıñ Belen audanındağı portqa qarap twrıp, Donna Grasiyanıñ kemeleri osı jerden qalay şıqqanın elestetesiz. Ol - tek aqşa jinağan bay emes, erkekter üstemdik etken zamanda bükil Europa men Şığıstı öz erkine bağındırğan wlı diplomat.

 

    AMORIM ÄULETİ: ŞAĞIN ŞEBERHANADAN ÄLEMDİK IMPERIYAĞA DEYİN

Lissabonnıñ säuletti audandarında seruendep jürip, siz eldiñ eñ iri kapital ieleriniñ tınısın sezinesiz. Bügingi Portugaliyanıñ eñ bay äyeli - Mariya Fernanda Amorim. Onıñ baylığı men käsibi Portugaliyanıñ tabiği baylığımen tikeley baylanıstı. Mariya Fernanda Amorim - portugaliyalıq milliarder, 2017 jılı qaytıs bolğan «tığın koroli» Ameriko Amorimniñ jesiri. Küyeui qaytıs bolğannan keyin ol üş qızımen (Paula, Tereza jäne Marta) birge älemdik deñgeydegi iri aktivterge ielik etedi. Amorim otbasınıñ baylığı birneşe strategiyalıq salağa bölingen: Corticeira Amorim kompaniyası - tığın (probka) öndirisi boyınşa älemdik köşbasşı. Älemdegi ärbir törtinşi şarap tığını osı kompaniyanıñ zauıttarında jasaladı. Galp Energia - Portugaliyadağı eñ iri mwnay-gaz kompaniyasınıñ edäuir ülesi osı otbasına tiesili. Investiciyaları - jıljımaytın mülik, turizm jäne sän industriyasındağı iri jobalarda. Forbes mälimetinşe, onıñ baylığı şamamen 4-5 milliard dollarğa bağalanadı.

 

   Ol Portugaliyanıñ eñ bay adamdarınıñ tiziminde twraqtı türde köş bastap twr. Qazirgi uaqıtta biznesti basqaru isine onıñ qızdarı belsendi aralasadı. Ülken qızı Paula Amorim otbasılıq biznestiñ «bet beynesine» aynaldı jäne Galp Energia kompaniyasınıñ direktorlar keñesin basqaradı. Qazirgi Lissabonnıñ «Tığın hanşayımı»: Mariya Fernanda Amorim Tığın imperiyası (Corticeira Amorim). Portugaliya - älemdegi eñ iri tığın (probka) öndiruşi. Mariyanıñ otbası älemdik narıqtıñ basım böligin baqılaydı. Kädesıy dükenderinen körgen tığınnan jasalğan sömkeler, ayaq kiimder men bötelke tığındarınıñ ülken böligi osı äulettiñ zauıttarınan şığadı.

 

    Mwnay jäne Energetika.

 

   Mariya Fernanda tek tığınmen ğana emes, sonımen qatar Portugaliyanıñ iri energetikalıq kompaniyası Galp Energia-nıñ ülken ülesine ie. Lissabon köşelerindegi Galp janarmay beketteri - osı äulettiñ imperiyasınıñ bir böligi. Mariya hanım öte qarapayım ömir saltın wstanadı, köpşilik aldına şığa bermeydi. Ol Lissabondağı qayırımdılıq jobalarına, öner men mädenietti qoldauğa ülken qarajat böledi. Onıñ üş qızı (äsirese ülkeni Paula Amorim) qazirgi tañda biznesti belsendi basqarıp, Lissabondı zamanaui investiciyalıq ortalıqqa aynaldıruda. Mariya Fernanda Amorimniñ jäne onıñ äuletiniñ jetistik jolı - bwl tabandılıqtıñ, otbasılıq dästür men zaman ağımın der kezinde tüsine biludiñ nağız ülgisi. Mariya bwl imperiyanı nölden bastağan joq, biraq ol onı saqtap qalu men damıtuda ülken röl atqardı.

 

AMORIM IMPERIYASINIÑ JETİSTİK TARIHI: TIĞIN QALAY ALTINĞA AYNALDI?

 

   Bwl tarih 1870 jılı bastalğan. Mariyanıñ qayın atası men onıñ tuıstarı portugaldıq şarap bötelkelerine arnalğan tığın şığaratın şağın otbasılıq käsiporın aşqan. Biraq nağız sekiris Mariyanıñ küyeui -Ameriku Amorimniñ twsında boldı. Amorim äuleti tek tığın satumen şektelmey, onı öndirudiñ barlıq ciklin (ormannan bastap dayın önimge deyin) öz baqılauına aldı. Olar Portugaliyanıñ «tığın emenine» (cork oak) bay ekenin paydalanıp, onı älemdik monopoliyağa aynaldırdı. Büginde älemdegi ärbir törtinşi şarap tığını - osı Amorimderdiñ önimi. Mariyanıñ küyeui Ameriku «tığın koroli» bolğanımen, ol jiğan kapitalın basqa salalarğa - bank isine, jıljımaytın mülikke jäne eñ bastısı, mwnay salasına (Galp Energia) sauattı türde saldı. Mariya Fernanda küyeuiniñ osı şeşimderin qoldap, oğan senimdi seriktes boldı. 2017 jılı Ameriku Amorim qaytıs bolğannan keyin, Mariya Fernanda men onıñ üş qızı (Paula, Marta jäne Luiza) imperiyanıñ tizginin wstadı. Mariya hanım otbasınıñ auızbirşiligin saqtap, kapitaldıñ jan-jaqqa şaşırap ketpeuin qadağaladı. Olar tığındı tek bötelkege ğana emes, zamanaui dizaynğa, ğarış kemelerin oqşaulauğa (NASA-men jwmıs isteydi!), säulet önerine jäne sän älemine engizdi. Bwl äuletke tän qasiet - olardıñ tım astamşılıqqa barmauı. Mariya Fernanda Lissabondağı eñ bay äyel bolsa da, ol ärqaşan eñbek pen otbasılıq qwndılıqtardı bärinen joğarı qoyğan. Bwl - portugaldıqtardıñ «sabırlı» mineziniñ körinisi. Amorimder äuleti öz biznesin 19-ğasırda qarapayım tığın jasaudan bastağan. Büginde olardıñ önimi tek bötelkelerde ğana emes, sonımen qatar ğarış kemeleriniñ (NASA) oqşaulağış materialdarı retinde de qoldanıladı. Olardıñ biznesi tolıqtay «jasıl». Tığın emenniñ qabığınan alınadı, biraq ağaştı kesudiñ qajeti joq - qabığı 9 jıl sayın qayta ösip şığadı.

 

    Bwl ağaştıñ kömirqışqıl gazın (CO2) köbirek siñiruine kömektesedi. Tesla-men seriktestik - keybir mälimetter boyınşa, olardıñ materialdarı zamanaui elektrokarlardıñ salonın ärleuge de paydalanıladı. Mariya Fernanda Amorim men onıñ qızdarınıñ bastı qağidası — «köpşilikke jariya etpeu». Olar sän-saltanattı jaqsı körgenimen, jeke ömirlerin qwpiya saqtaydı. Paulanıñ özi: «Biz tek aqşa turalı emes, bolaşaq wrpaqqa qalatın mwra turalı oylaymız», - dep jii aytadı. Paula Amorim tek mwnay men tığın emes, «luxury» (saltanattı ömir saltı) industriyasın jaña deñgeyge köterdi. Paula men äygili ayaq kiim dizayneri Kristian Lubuten - eski dostar. Olardıñ seriktestigi jay ğana biznes emes, ülken estetikalıq jobağa aynaldı: 2023 jılı olar Portugaliyanıñ Melides auılında eksklyuzivti butik-otel' aştı. Bwl jer Lubutenniñ süyikti mekeni. Qonaqüydiñ dizaynı öte erekşe, är bölmesi öner tuındısı siyaqtı. JNcQUOI (Jenekua) - Paula Amorimniñ Lissabondağı eñ tanımal jobası. Bwl -meyramhana, sän butigi jäne demalıs ornı biriktirilgen konceptualdı keñistik. Büginde bwl jer Europadağı eñ «trendtegi» orındardıñ biri sanalıp, elge bay turisterdi tartuğa kömektesude.

 

    Mariya Fernanda Amorim men onıñ qızdarı el ekonomikasınıñ tiregi deuge boladı. olardıñ holdingi mıñdağan adamdı jwmıspen qamtıp otır. Äsirese, auıl şaruaşılığında (emen ağaştarın ösiru) jäne joğarı tehnologiyalıq öndiriste. Ekologiyalıq imidj. Corticeira Amorim arqılı Portugaliya älemge «jasıl» öndiristiñ ortalığı retinde tanıldı. Olar plastikti tığınmen (probkamen) almastırudıñ jaña joldarın wsınuda (mısalı, edender, qabırğalar, tipti kiimder). Energetikalıq täuelsizdik. Galp kompaniyası arqılı olar Portugaliyanı jañartılatın energiya közderine (kün jäne jel) köşiruge milliardtağan euro investiciya salıp jatqan negizgi küş. Köptegen bay äuletter üşinşi wrpaqqa kelgende däuletin şaşıp aladı. Biraq Amorimder bwğan jol bermedi. Olardıñ aktivteri Américo Amorim Group holdingine jinaqtalğan. Anası Mariya Fernanda otbasınıñ birligin saqtauşı rölin atqarsa, qızdarı biznesti zamanaui bağıttarğa (IT, ekologiya, sän) bwrumen aynalısadı. Bwl otbasınıñ jetistigi - dästürdi (tığın öndirisi) saqtay otırıp, bolaşaqqa (jasıl energiya men lyuks turizm) investiciya saluında.

  Amorimderdiñ tığını (probka) tek şarap bötelkelerine ğana emes, ğarış kemeleri üşin de taptırmas material bolıp şıqtı. Onıñ sebepteri: Termooqşaulağış: Ğarış kemesi atmosferadan ötkende üykelis saldarınan temperatura 1000°C-tan asıp ketedi. Tığın - tabiği jılu ötkizbeytin material. Ol janbaydı, tek aqırın kömirtektenip, işki jaqtı qızıp ketuden saqtaydı. Jeñildik: Ğarışqa ärbir gramm mañızdı. Tığınnıñ qwramındağı jasuşalardıñ 90%-ı auadan twradı, sondıqtan ol öte jeñil. Vibraciyağa tözimdilik: Zımıran wşqan kezdegi qattı diril men soqqılardı tığın özine jaqsı siñiredi. Naqtı qay jerde qoldanıladı? Apollo jäne Space Shuttle: NASA-nıñ alğaşqı ayğa wşu bağdarlamalarınan bastap, äygili Şattldardıñ otın baktarı men qozğaltqış bölşekterin oqşaulauğa Amorim tığındarı paydalanıldı.

 

 

  SpaceX jäne SLS: Ilon Masktıñ SpaceX zımırandarı men NASA-nıñ jaña SLS (Space Launch System) zımırandarınıñ mañızdı bölikterinde Portugaliyadan jetkizilgen osı material qoldanıladı. Mars Rover: Marsqa qonğan apparattardıñ qonu jüyelerinde de osı tehnologiya bar. Amorimder bwl materialdı tek ğarışqa emes, kündelikti ömirge de engizdi: Vegan terisi: Paula Amorimniñ bastamasımen olar tığınnan öte jwqa, jwmsaq mata (cork fabric) jasap şığardı. Odan sömkeler, ayaq kiimder, tipti kurtkalar tigiledi. Bwl januarlar terisine taptırmas ekologiyalıq balama. Dizayn: Olardıñ materialınan jasalğan edender men qabırğa panel'deri älemdegi eñ qımbat meyramhanalar men Apple Store dükenderinde kezdesedi. Mariya Fernanda Amorim men onıñ qızdarınıñ bastı jetistigi - olar «eski» biznesti (ağaş qabığın) «bolaşaqtıñ» biznesine (ğarış pen ekologiya) aynaldıra bildi. Olar tek mwranı saqtap qana qoymay, onı zaman talabına say jañarttı. Lissabon – ötken men bügin toğısqan qala. Orta ğasırda Donna Grasiya öz kemelerimen mwhittı bağındırsa, büginde Mariya Amorim eldiñ tabiği baylığın älemdik brendke aynaldırıp otır. Bwl qala ärqaşan mıqtı, isker jäne aqıldı äyelderdiñ mekeni bolğan. Mariya Fernanda Amorimniñ tarihı - bwl tek aqşanıñ tarihı emes, bwl Portugaliyanıñ tabiği baylığın (tığın ağaşın) älemdik deñgeydegi brendke aynaldırğan wlı eñbektiñ tarihı. Lissabonnıñ eñ bay äyeli bolu - tek mwrager bolu emes, sol mwranı zamanğa say damıta bilu degendi bildiredi.

   TÜRLİ-TÜSTİ BAĞITTAR: AVTOBUSPEN SAYAHAT

 

   Qazirgi Lissabon - älemdik turizm ortalığı. Türli-tüsti avtobustardı jürgizetin gidterden bastap, şağın kädesıy dükenderine deyin bäri qala qonaqtarına qızmet etedi. Lissabondı tanudıñ eñ ıñğaylı jolı - Hop-on Hop-off avtobustarı. Qalanıñ rel'efi taulı-qırattı bolğandıqtan, bwl kölikter nağız qwtqaruşı boldı. Bwl kölik jüyesi bizdi Lissabonnıñ barlıq qwpiya nüktelerine jetkizdi. Qızıl, kök, jasıl jeliler - är bağıt qalanıñ bir qırın aşadı. Birde tarihi ortalıqta jürseñiz, kelesi sätte zamanaui audandar men jağalauğa jol tartasız. Metro men jayau seruen - Lissabon metrosı öziniñ tazalığımen jäne dizaynımen erekşelense, Al'famanıñ tar köşelerimen jayau jüru - qalanıñ tınısın sezinuge mümkindik beredi. Qalanıñ joldarı «kalsada» (calcada) dep atalatın tayğaq tastarmen qalanğan. Tramvaydan bölek, qalada öte ädemi eski funikulerler men San-Juşta lifti bar.

 

   QALANIÑ SIMVOLDARI

 

   №28 Tramvay: Bwl jay ğana kölik emes, qalanıñ vizit kartoçkası. Sarı tüsti eski tramvay qalanıñ eñ tik jäne tar köşelerimen jürip ötedi. Azuleju (Azulejo): Ğimarattardıñ qabırğasına japsırılğan türli-tüsti qış plitkalar. Olar qalanı erekşe jarqıratıp körsetedi. Miradoru (Miradouros): Qala töbelerde ornalasqandıqtan, mwnda köptegen qarau alañdarı bar. Ol jerden Qızıl şatırlı üyler men Teju özenine keremet körinis aşıladı.

 

  SPORTTIQ LISSABON: RONALDUDIÑ İZİMEN JÄNE MWHIT AYDININDA

 

  Lissabondağı sport atmosferası – bwl bölek bir älem. Mwnda sport tek densaulıq emes, bwl - ömir saltı, qwştarlıq jäne wlttıq maqtanış. Lissabon - sportqa ğaşıq qala. Mwndağı sporttıq infraqwrılım käsibi atletter üşin de, qarapayım sayahatşılar üşin de minsiz jasalğan. Futbol - bastı din. Lissabon - älemdik futboldıñ nağız mekkesi. Qalada eki alıp klub bar: «Benfika» men «Sporting». Älemdik jwldız Kriştianu Ronaldu öziniñ käsibi jolın däl osı Lissabonnıñ «Sporting» klubında bastağan. Twrğındar onımen maqtanadı, al qalanıñ kez kelgen nüktesinde futbol mektepteri men stadiondardı köruge boladı. «Eştadiu da Luş» jäne «Joze Alvalade» stadiondarı - zamanaui säulet öneriniñ jauharları. Olar tek oyın alañı emes, işinde mwrajayları, fitnes ortalıqtarı bar ülken sporttıq keşender. Sportşılarğa arnalğan jağday. Aşıq aspan astındağı sport zalı. Lissabonnıñ klimatı jıl boyı dalada sportpen şwğıldanuğa mümkindik beredi. Jügiru jäne velosiped joldarı jabdıqtalğan. Teju özeniniñ boyımen Belennen bastap Ekspo-98 audanına deyin sozılıp jatqan ondağan şaqırımdıq jağalau joldarı bar. Onda tañğı sağat 6-dan bastap jügirip jürgen jüzdegen adamdı köresiz.

 

   Aşıq aspan astındağı trenajerlar - qalalıq parkter men jağajaylarda zamanaui jattığu qwrılğıları tegin ornatılğan. Twrğındar üşin sport - qoljetimdi igilik. Sonımen qatar, Lissabon mwhit - su sportınıñ otanı. Kaşkayş pen oğan jaqın jağalaular - su sportı şeberleriniñ süyikti ornı. Serfing jaqsı damığan. Portugaliya älemdegi eñ ülken tolqındardıñ otanı (Nazare jaqın mañda), biraq Lissabon jağalauında jaña bastauşılar men käsibi serferlerge arnalğan ondağan mektepter bar. Mwhit pen özen tüyisken jerde jelkendi qayıqtar (parus) sportı öte jaqsı damığan. Portugaliyada sporttıq klubtar (Polisportivos) jüyesi jaqsı jolğa qoyılğan. Bir klubtıñ ayasında futbol ğana emes, voleybol, futzal, jeñil atletika jäne jüzu sekciyaları jwmıs isteydi. Balalar men jastardıñ sportqa keluine memleket tarapınan ülken jeñildikter jasalğan. Lissabon köşelerinde jürip, siz mindetti türde sportpen şwğıldanıp jürgen qariyanı nemese futbol dobın quğan balanı kezdestiresiz. Mwnda sport - jas talğamaytın, adamdardı biriktiretin wlı küş. Tipti metro stanciyalarınıñ dizaynında da sporttıq jetistikter körinis tapqan.

 

   LISSABON - TASQA JAZILĞAN POEMA

 

 Lissabon - bwl tek tastan qalanğan qala emes, bwl - tasqa jazılğan poema. Portugaldıqtardıñ kitapqa, öner men mädenietke degen közqarası öte tereñ, tipti qasietti deuge boladı. Olar üşin mädeniet - kündelikti twrmıspen bite qaynasqan qwbılıs. Bayqağanımız, mwnda mädenietke degen közqaras mınaday tört diñgekten twradı: Kitap pen Ädebiet: Poeziyanıñ otanı. Portugaliya - aqındar eli. Olardıñ ädebietke degen mahabbatın Lissabonnıñ är bwrışınan sezinesiz. Älemdegi eñ köne kitap dükeni -Lissabondağı «Livraria Bertrand» (1732 jılı aşılğan) äli künge deyin jwmıs istep twr. Twrğındar üşin bwl jay ğana düken emes, tarihtıñ altın diñgegi. Olar kitaptı «öli nısan» emes, tiri jandı düniedey qwrmetteydi. Fernando Pessoa kul'ti: Bwl aqın Lissabonnıñ simvolına aynalğan. Onıñ eskertkişteri men däyeksözderi kez kelgen jerde kezdesedi. Twrğındar özderiniñ mwñdılığın (saudau) osı aqınnıñ jırlarımen aqtap aladı. Oqu mädenieti: Parkterde, kofehanalarda nemese jağajayda qolına kitap wstağan adamdı köru - qalıptı jağday. Olar cifrlıq däuirde de qağaz kitaptıñ iisi men salmağın joğarı bağalaydı. Öner men Säulet: Köşeler - aşıq aspan astındağı mwrajay. Lissabonda öner muzeylerdiñ işinde ğana emes, sırtında da ömir süredi. Azuleju (Azulejos): Bwl - portugaldıqtardıñ önerge degen közqarasınıñ bastı belgisi. Keramikalıq plitkalar tek üydi qorğau üşin emes, onıñ janın körsetu üşin qaptaladı. Är plitka - bwl kişigirim kartina. Graffiti jäne Street Art: Lissabon - zamanaui köşe öneriniñ Europadağı astanası. Mwnda köşedegi suretterge bwzaqılıq retinde emes, qalanıñ jaña zamanğı kelbeti retinde qaraydı.

 

    Tarihi ğimarattar men zamanaui muraldar bir-birimen keremet üylesim tapqan. Qolöner: Tığın ağaşınan (probka) jasalğan bwyımdar, keramika, kestelengen matalar - mwnıñ bäri qol eñbegine degen ülken qwrmetti bildiredi. Mädeniettiñ jüregi: Fadu (Fado). Portugal mädenietin Fadu äueninsiz tüsinu mümkin emes. Bwl - wlttıq muzıka ğana emes, bwl - halıqtıñ psihologiyası. Saudau (Saudade): Bwl sözdiñ audarması joq, biraq ol «sağınış», «mwñ», «mahabbat» degendi bildiredi. Lissabondıqtar osı mwñdı äuen arqılı tazaradı. Keşkisin Al'fama audanınıñ meyramhanalarında gitara ünimen orındalatın Fadu - mädeniettiñ eñ biik şıñı. Dästürge beriktik: Jastar da, qarttar da bwl muzıkanı teñdey jaqsı köredi. Mädeniet wrpaqtan-wrpaqqa osı äuen arqılı beriledi. Mädenietter toğısı: Toleranttılıq. Lissabonnıñ mädenietke közqarası - bwl aşıqtıq. Arab däuirinen qalğan mwranı (sözder, tamaq, säulet) olar joqqa şığarmaydı, kerisinşe, maqtan twtadı. Mwnda islam, hristian jäne zamanaui europalıq qwndılıqtar bir-birine kedergi keltirmeydi. Olardıñ mädenieti - özara sıylastıq pen beybitşiliktiñ ülgisi. Lissabonda ötken 7 kün bizge bwl qalanıñ tek tastan emes, sözden, äuennen jäne boyaudan qwralğanın körsetti. Mwnda kitap - eñ qımbat sıylıq, öner - kündelikti ömir, al mädeniet - adamdardı biriktiretin wlı küş. Lissabondıqtar üşin ötken tarihtı qasterleu - bolaşaqqa degen eñ dwrıs közqaras.

 

   TİL ÜYİRETİN PORTUGALIYA

 

   Portugaliya ashanası - bwl qarapayımdılıq pen sapanıñ üylesimi, teñiz önimderi men tättilerdiñ ansambli. Mwnda tağamnıñ balğındığı bärinen biik twradı. Bakalyau (Bacalhau) - Portugaldıqtar «keptirilgen twzdı nälim balığınan (treska) 365 türli tağam dayındauğa boladı» deydi. Bwl - wlttıq maqtanış. Biz jağalauda jürip, gril'de pisken sardina balığı men asşayandardıñ dämin tattıq. Mwhittıñ iisi tikeley tärelkeñizge kelgendey äser qaldıradı. Pasteis de Belém - bwl jay ğana tätti emes, bwl - añız. 1837 jıldan beri qwpiya receptpen dayındalatın qıtırlaq qamır men näzik kremdi desert. Onı mindetti türde üstine darşın (korica) seuip, ıstıq kofemen işu kerek. Biz ataqtı Pasteis de Belem tättisin jäne jaña aulanğan balıqtan jasalğan tağamdardı tatıp kördik. Är dämniñ öz tarihı bar siyaqtı.

 

   BIİKTEN QARAĞANDAĞI SWLULIQ

Lissabonda "Miradouros" dep atalatın şolu alañdarı öte köp. Joğarıdan qarağanda qala qızıl şatırlı üyler men kök mwhittıñ tüyisken jerindegi ülken mozaikağa wqsaydı. Kün batar şaqta şolu alañınan qalağa qarau - sayahattıñ eñ ädemi nüktesi boldı. Al sauda ortalıqtarındağı (Vasco da Gama nemese Colombo) qarbalas qalanıñ zamanaui ırğağın körsetti.

 

  LISSABONNIÑ QWPIYALARI: AÑIZ BEN ŞINDIQ ARASINDA

 

  Jeti kün işinde biz tek qalanıñ betin ğana körgen joqpız, onıñ tereñinde jatqan qwpiyalarına da boyladıq. Lissabon astındağı Rim däuiriniñ galereyaları. Qalanıñ qaq ortasında, «Baixa» audanınıñ astında ejelgi Rim kezeñinen qalğan kriptoportikter (jer astı joldarı) bar. Bwl qwpiya galereyalar jılına tek birneşe ret qana jwrtşılıqqa aşıladı. Olardıñ ne üşin salınğanı äli de jwmbaq: keybireuler onı qoyma dese, endi bireuler qalanı ılğaldan qorğaytın injenerlik jüye deydi. Masondardıñ izi: Kinta da Regaleyra (Sintra). Lissabonnan bir adım jerdegi Sintra qalasında ornalasqan bwl meken - jwmbaqtardıñ ordası. Ondağı «Bastau qwdığı» (Poço Iniciático) - töñkerilgen mwnarağa wqsaytın 27 metrlik tereñdik. Añız: Bwl jerde qwpiya wyımdar (masondar) qabıldau räsimderin ötkizgen desedi. Qwdıqtan tömen tüsu - adamnıñ öz näpsisin jeñip, «qarañğılıqtan jarıqqa» şığuın bildiretin toğız deñgeyden (Danteniñ «Qwdaydıñ komediyasındağı» tozaq şeñberleri siyaqtı) twradı. Lissabonnıñ «Qarğıs atqan» kemesi. Teju özeniniñ boyında keyde twmandı künderi eles keme körinedi degen añız bar. Bwl - Lissabonnan Ündistanğa jol tartqan, biraq altınğa tolı jügimen birge joğalıp ketken «San-Juan» kemesi. Twrğındardıñ aytuınşa, mwhit dauılı aldında kemeniñ swlbası qala jağalauınan körinip qaladı eken. Azuleju plitkalarındağı jasırın kod. Keybir tarihşılar eski üylerdiñ qabırğasındağı azuleju plitkalarında portugaldıq teñizşilerdiñ qwpiya kartaları men jaña jerlerge bağıt beretin simvoldar jasırılğan dep esepteydi. Bwl örnekter inkviziciya kezinde mañızdı aqparattı saqtap qaludıñ erekşe täsili bolğan. Lissabon - bwl aşıq kitap siyaqtı, biraq onıñ keybir paraqtarı qwpiya kodpen jazılğan. Biz ötkizgen 7 kün osı wlı kitaptıñ alğaşqı tarauların ğana oquğa mümkindik berdi. Mwndağı ärbir tas, ärbir jer astı jolı men mwhit tolqını öziniñ jauabı tabılmağan jwmbağın saqtap twr. Lissabonğa kelu - sol jwmbaqtıñ bir bölşegine aynalu degen söz.

 

   LISSABONĞA ATTANATIN SAYAHATŞILARĞA KEÑES

 

   Eñ ıñğaylı ayaq kiimiñizdi kiiñiz. Lissabon - «jeti töbeniñ qalası». Köşeleriniñ köbi äygili «kal'sada» (portugaldıq tas tösemi) tastarınan salınğan jäne olar öte tayğaq boluı mümkin. Äsirese Al'famanıñ tar köşelerimen köterilip-tüskende nemese şolu alañdarına (miradouros) jayau barğanda, sapalı krossovki sizdiñ eñ jaqın dosıñızğa aynaladı. Kölik kartasın (Lisboa Card) aldın ala alıñız Biz siyaqtı türli-tüsti avtobustarmen, metromen jäne ataqtı sarı tramvaylarmen erkin jüru üşin Lisboa Card nemese Viva Viagem kartasın paydalanıñız. Bwl tek aqşañızdı ünemdep qana qoymay, Belen mwnarası nemese Jeronimuş monastıri siyaqtı bastı mwrajaylarğa kezeksiz kiruge (nemese jeñildik aluğa) mümkindik beredi. Kaşkayşqa baratın poyızğa da osı kartalar jaraydı. Tamaqtanu uaqıtın josparlañız. Lissabon twrğındarı tamaqtanu rejimin qatañ saqtaydı. Köptegen dästürli meyramhanalar tüski asqa (12:30–15:00) jäne keşki asqa (19:30–22:00) ğana aşıladı. Osı uaqıt aralığında barıp, jergilikti bakalyaudıñ dämin tatıp ülgeriñiz. Al ataqtı Pasteis de Belém tättisin jeu üşin kezekte twrudan qaşsañız, onı tañerteñ erte nemese keşkisin barıp alğan tiimdi.

 

 TÜYİN: NEGE LISSABONĞA BARU KEREK?

 

   Atmosfera - eski men jañanıñ üylesimi. Tabiğat - mwhit pen mäñgi jasıl baqtar. Qoljetimdilik - avtobus jelileri men infraqwrılım öte ıñğaylı. Lissabonnıñ eñ bastı erekşeligi nede? Bwl - tarihtıñ tereñdigi men mwhittıñ şeksizdiginiñ ündesui. Europanıñ şetinde twrıp, Vasko da Gama bastağan wlı sayahatşılardıñ izimen jüru - adamğa erekşe erkindik sıylaydı. Lissabon - bwl Donna Grasiya men Mariya Amorim siyaqtı mıqtı äyelderdiñ tarihı, Vasko da Gamanıñ batıldığı men mwhittıñ şeksizdigi. Bizdiñ 7 kündik sayahatımız osı wlılıqtı sezinuge, tarihtıñ är parağın paraqtauğa mümkindik berdi. Türli-tüsti avtobuspen bastalğan jolımız mwhit jağalauındağı tınıştıqpen ayaqtaldı. Lissabon - bir ret körgennen-aq özine ğaşıq etip, qayta oraluğa uäde bergizetin qala. Lissabon - ärkim öz hikayasın taba alatın qala. Bizdiñ sayahatımız osınday äserlerge tolı boldı. Al siz «jerdiñ şetine» barıp, mwhittıñ dausın estudi armandaysız ba? Lissabon - bir ret barıp, jüregiñniñ bir böligin qaldırıp ketetin qala. Lissabonğa jasalğan sapar – bwl tek demalıs emes, bwl uaqıt pen mädenietter arasındağı sayahat. Eger siz erkindikti, mwhittıñ lebin jäne tarihtıñ tereñdigin sezingiñiz kelse, bağıtıñız Portugaliya bolsın!

 

   Jañıl Äpetova,

 

   Almatı-Lissabon-Almatı  

 

 

Басқалармен бөлісе отырыңыз
Пікірлер

Басты жаңалықтар

img
Жаңалықтар 2026-03-11

Air Astana наурыздың соңына дейін Дубайға рейстерді тоқтатады
img
Жаңалықтар 2026-03-11

Air Astana naurızdıñ soñına deyin Dubayğa reysterdi toqtatadı
img
Әлем 2026-03-11

ليسسابون – وتكەن مەن بۇگىن توعىسقان قالا
news-img
overlay bottom
Әлем 2026-03-11
ليسسابون – وتكەن مەن بۇگىن توعىسقان قالا

Последние новости

img
Әлем 2026-03-11

LISSABON – ÖTKEN MEN BÜGİN TOĞISQAN QALA
img
Әлем 2026-03-11

ليسسابون – وتكەن مەن بۇگىن توعىسقان قالا
img
Әлем 2026-03-11

ЛИССАБОН – ӨТКЕН МЕН БҮГІН ТОҒЫСҚАН ҚАЛА

Все новости

news-img
overlay bottom
Әлем 2026-03-11
LISSABON – ÖTKEN MEN BÜGİN TOĞISQAN QALA
news-img
overlay bottom
Әлем 2026-03-11
ليسسابون – وتكەن مەن بۇگىن توعىسقان قالا
news-img
overlay bottom
Әлем 2026-03-11
ЛИССАБОН – ӨТКЕН МЕН БҮГІН ТОҒЫСҚАН ҚАЛА
news-img
overlay bottom
Жаңалықтар 2026-03-11
Air Astana naurızdıñ soñına deyin Dubayğa reysterdi toqtatadı
news-img
overlay bottom
Жаңалықтар 2026-03-11
Air Astana ناۋرىزدىڭ سوڭىنا دەيىن دۋبايعا رەيستەردى توقتاتادى
news-img
overlay bottom
Новости 2026-03-11
Air Astana priostanavlivaet reysı v Dubay do konca marta
news-img
overlay bottom
Новости 2026-03-11
Air Astana پريوستاناۆليۆاەت رەيسى ۆ دۋباي دو كونتسا مارتا
news-img
overlay bottom
Новости 2026-03-11
Air Astana приостанавливает рейсы в Дубай до конца марта
news-img
overlay bottom
Жаңалықтар 2026-03-11
Air Astana наурыздың соңына дейін Дубайға рейстерді тоқтатады
Международное интернет-издание "Shalqar kz"
Подписка на важную информацию международного интернет-издания "Shalqar kz" Будьте в курсе последних новостей Ваша электронная почта подписаться