logo
burger menu search Қазақша language menu
Қоғам

Автор: ADMIN

Қоғам 2026-04-08 14:27:23

Біз әлеуметтік желілерде:

تاشەنوۆ دەگەن كىم ەدى, نە ىستەگەن?!

news single

    ەگەر وسى سوزدى اقىل-ەسى كەمدەۋ بولماسا قازاق تاريحىنان بەيحابار باسقا ۇلتتىڭ وكىلى ايتسا كەشىرىممەن قارار ما ەدىك. وكىنىشتىسى, وتە وكىنىشتىسى, بۇل سوز وڭتۇستىكتى باسقارعان وبلىس اكىمدەرىنىڭ بىرىنىڭ اۋزىنان شىققان عوي. ۇش ميلليون جۇرت اۋزىنا قاراپ, اۋانىمەن جۇرىپ وتىرعان, حالقىن شاشىپ جىبەرسەڭ ماڭقىستاۋ سەكىلدى بىرنەشە وبلىسقا باسى جەتەتىن اكىمنىڭ سوزى ەكەن. شىمكەنتتە ايماقتىق يننوۆاتسييالىق ۋنيۆەرسيتەت بار.

 

    باسشىسى - پروفەسسور, قازاقستانعا ەڭبەگى سىڭگەن جاتتىقتىرۋشى جارىلقاسىن وڭالبەكوۆ. وسى ۋنيۆەرسيتەتتە قالاداعى بىر توپ زييالى قاۋىمنىڭ قاتىسۋىمەن ۇرپاق تاربيەسىنە بايلانىستى كەلەلى كەڭەس وتتى. وسى سوزدى جيىن بارىسىندا ايتقان ۇلىقپان باشەنوۆ. تاشەننىڭ ىنىسى باشەننىڭ بالاسى. ۇلىقپان اعامىز وڭتۇستىكتەگى كوشەلى كىسىلەردىڭ بىرى. اكىمنىڭ اۋزىنان شىققان وسى سوزدى كۇيزەلىپ ايتتى. «اي, جۇمابەك-اي. ارىستانسىڭ عوي. جۇرەگىڭ ارىستاننىڭ جۇرەگى عوي. سەنىڭ ىستەگەنىڭدى بىز ىستەي الماس ەدىك» دەپ قازاقتىڭ تاعى بىر ىرى ۇلى دىنمۇحامەد قوناەۆ ايتتى دەگەن سوز بار. «تاشەنوۆ دەگەن كىم, نە ىستەگەن?!» دەگەن تاعى بىر باسشىلار, ادامدار تابىلىپ جاتسا تاعى دا ەسكە سالايىق, قازاقتىڭ تاعدىرىن شەشكەن ماسەلەنى. جۇمابەك تاشەنوۆ 1955-1960 جىلدارى قازاق كسر-ى جوعارعى كەڭەسى تورالقاسىنىڭ توراعاسى.

 

   1960-1961 جىلدارى قازاق كسر-ى مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولعان ازامات. ۇلت ۇشىن وت پەن سۋعا تۇسۋگە تايسالمايتىن قايسار قازاق 1956 جىلدارى ستاليندىك رەپرەسييا قۇرباندارىن اقتاۋ جونىندەگى كوميسسييانىڭ توراعاسى بولادى. ساكەن سەيفۋللين, بەيىمبەت مايلين جانە ىليياس جانسۇگىروۆتىڭ جارقىن ەسىمدەرى وسى كەزدە حالىققا قايتارىلدى. ايداۋدا جۇرگەن ەرمۇحان بەكماحانوۆ, ەسماعامبەت ىسمايلوۆ, حامزا ەسەنجانوۆ جانە زەيىن شاشكين سەكىلدى ۇلت زييالىلارى بوستاندىققا شىقتى. جازۋشىلار وداعىنا تىزىم جاساتىپ, ۇيسىز-كۇيسىز جۇرگەن زييالىلارعا قالا ورتاسىنان پاتەر بەرگىزىپ, «ۇلتشىل» دەپ ۇستىنەن ماسكەۋگە ارىز جازىلعان دا وسى تاشەنوۆ ەدى. ايتاتىنداي, جازاتىنداي بار, سول كەزدەرى تالانتتى بەس مىقتىعا «كسرو حالىق ارتىسى» اتاعىن الىپ بەرگەن دە وسى تاشەنوۆ. 1958 جىلدارى قازاق ۇلتشىلدىعىنان قورىققان وزىمىزدەگى جاندايشاپتار «قازاق ادەبيەتى» گازەتىن جاپقىسى كەلەدى.

 

 

   باس گازەت «سوتسياليستىك قازاقستاندى» «كازاحستانسكايا پراۆدانىڭ» قوسىمشاسى رەتىندە شىعارعۋعا ۇسىنىس بولادى. بۇل شەشىمگە ورىس ايتسا باس شۇلعي بەرەتىن «سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ» باس رەداكتورى كەلىسكەنگە ۇقسايدى. سوندا انانىڭ ەرەنسىزدىگىنە, نامىسسىزدىعىنا كۇيىپ كەتكەن جۇمابەك تاشەنوۆ «بۇل گازەتتى اشقان سەن ەمەس, جاباتىن دا سەن ەمەس» دەپ اقىرىپ, شوكەلەتىپ تاستاپتى. جۇمابەك تاشەنوۆتىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىن كوتەرۋدەگى تاۋداي ەڭبەگىن ەمەس, رۋحاني سالاداعى ەرلىگىنىڭ بىرپاراسىن عانا ايتتىق. ال, دىنمۇحامەد قوناەۆ رازى بولعان, قالىڭ قازاقتىڭ جەرىنىڭ ۇشتەن بىرىن ساقتاپ قالعان ەرلىگىن ايتايىق. 1950 جىلدارى كسرو باسشىلىعىنا كەلگەن نيكيتا حرۋщەۆ قولىنان كەلگەندى قونىشىنان باسقان كىسى. كەڭەستەر وداعىندا ايتقانى جۇرىپ تۇرعان «جۇگەرى وسىرگىش» باسشى قازاقستاننىڭ ۇلان بايتاق جەرىن كوپ كورىپ, تىڭ يگەرۋ ناۋقانىن باستاپ جىبەرەدى. قولدان جاسالعان اشتىقتان ۇشتەن بىر حالقىنان ايىرىلعان قازاقتىڭ ستاليندىك رەپرەسسييا ۇلت قايماعىن قالقىپ الىپ كەتكەن بار. ويدان قاشقان, قىردان قاشقانى بار, تۇرمەدەن تىڭ يگەرۋ دەگەن جەلەۋمەن شىعارىلعانى بار بايعۇس قازاق وز جەرىندە وتىز پايىزعا جەتپەي قانسىراپ قالادى.

 

     وسىنى پايدالانعان حرۋщەۆ قازاقستاننىڭ سولتۇستىگىندەگى بەس وبلىستى استىقتى ولكە دەگەن جەلەۋمەن رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ مەنشىگىنە وتكىزگىسى كەلەدى. ال, مۇنايلى ماڭعىستاۋدى تۇركىمەنگە سىيعا تارتپاق. ماقتا وسىرۋ القابىن كەڭەيتۋ دەگەن ماقساتپەن وڭتۇستىكتىڭ بىرقاتار اۋدانىن وزبەكستانعا بەرۋگە شەشىم قابىلدايدى. ەگەر جۇمابەك تاشەنوۆتەي ارىستانداي ايباتى قازاق جولىنا كەلە-كولدەنەڭ تۇرماعاندا ويىنىڭ ىسكە اسارى سوزسىز ەدى. كەشەگى ەر بابالارىنداي قازاق جەرىنىڭ بىر پۇشپاعىن جاتقا ۇستاتقىسى كەلمەگەن ارىستان تاشەنوۆ وداق باسشىلىعى جەر ماسەلەسىن جەرگىلىكتى حالىقپەن ساناسپاي وزى شەشەر بولسا وندا كەڭەس وداعىنىڭ كونستيتۋتسيياسىن, قازاق كسر كونستيتۋتسيياسىن جويۋ كەرەكتىگىن ايتادى. كونستيتۋتسييا جويىلمايتىن بولسا زاڭ بويىنشا, بەكىتىلگەن شەكارا بويىنشا بارلىق جەر قازاقستان مەنشىگى. «ەگەر مۇنىمەن ساناسپايتىن بولساڭىز بىز بۇل ماسەلەنى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا دەيىن كوتەرەمىز» دەيدى. ونىڭ ار جاعى قازاقستاننىڭ كسرو قۇرامىنان شىعۋىنا اكەلەر ەدى.

 

   الپاۋىت كاپيتاليستىك مەملەكەتتەردىڭ قازاقستانعا قورعان بولاتىندىعى سوزسىز. وسىنىڭ بارىن وي ەلەگىنەن وتكىزگەن حرۋщەۆ تىلىن تىستەپ, تاشەنوۆتى قالايدا قۇرتۋدىڭ جولىن ىزدەي باستايدى. ەگەر تاشەنوۆ مانساپقۇمار بىرەۋ بولعاندا بۇكىل الەم ساناسقان كسرو باسشىسىنا قارسى تۇرماس ەدى. قىزمەتىن ساقتاپ قالار ەدى. وندايلار كەشە دە بولعان, بۇگىن دە بار. كەكتەنگەن حرۋщەۆ قازاق كسر-ى مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى جۇمابەك تاشەنوۆتى ورنىنان الادى. قازاقستان باسشىلىعى ونى شىمكەنت وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەتىپ جىبەرەدى. بۇل جەردى دە قيماي زەينەتكە دەيىن «قاراكول» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق تالداۋ-ەسەپتەۋ ورتالىعىندا قىزمەت اتقارعان ەكەن. قايران ەردەن قاتتى قورىققانى, الدە قاتتى سەسكەنگەنى, 60 جاسقا تولعان كۇنى زەينەتكە جىبەرەدى.

 

 

   سول كۇنى باشەن اعاننىڭ ۇيىنە بارادى. وسى گاپتى ۇلىقپان اعا ايتقان ەدى. قاتتى جۇدەپ كەلدى دەپ. مىنە, بىزدىڭ ۇلت باتىرىنا كورسەتكەن قۇرمەتىمىز. تاشەنوۆتىڭ قۇقايى مۇنىمەن بىتپەپتى. اۋ باستا كسرو باسشىلىعى تاشەنوۆتى وڭتۇستىككە جىبەرگەندە رۋلىعى-جەرشىلدىگى باسىم وڭىر مۇيىزگەكتەيدى دەگەن ويلارى دا بولعان دەيدى. بىراق, قۇشاعى ىستىق, قازاقتىڭ حان, باتىر, بيلەرىنىڭ دەنى ماڭگىلىك مەكەنىن تاپقان وڭتۇستىك توبەسىنە كوتەرىپ, قۇرمەت كورسەتىپتى. ايتساڭ جۇرەك اۋىرادى. قاسيەتسىزدەرى دە بولىپتى. تاشەنوۆكە كوشە اتاۋى بەرىلەردە جۇزشىلدىگىمەن, ەل ىشىن الا تايداي بۇلدىرۋىمەن اتى شىققان بىر دوي «ايدالادان قاڭعىپ كەلگەن بىرەۋگە بەرەر كوشەمىز جوق» دەپ شالقالاعان ەكەن. قىزىعى سول, قاڭعىپ كەلگەن تاشەنوۆ ەمەس, ناق سونىڭ وزى ەكەن. تۇبى قالماق بولىپ شىعىپ, قالىڭ ەلگە ايمانداي بولعانى بار. اسىلدىڭ باعاسىن اسىل بىلەدى. بىر وقيعا بولىپتى. شىمكەنتكە باۋكەڭ, باۋىرجان مومىشۇلى كەلەدى. جىك-جاپار كۇتۋ. كادەلى داستارحان. قاق توردە باۋكەڭە ورىن قويىلعان. جۇمابەك تاشەنوۆتە شاقىرىلعان. سال تومەندەۋ وتىر. باۋكەڭ ورنىنان تۇرىپ جۇماكەڭە بارادى دا قولتىقتاپ تورگە وتىرعىزادى. «اعايىندار, ىقىلاستارىڭا راحمەت. مەن سيياقتى سوعىستا اتاق العان باتىر كوپ.

 

    ال, مىنا جۇماكەڭ ناعىز باتىر. قازاق جەرىنىڭ ۇشتەن بىرى ساۋداعا تۇسكەندە كسرو باسشىلارىنان ايىلىن جيماي, قورعاپ قالعان, سول ۇشىن ۇلكەن قىزمەتىنەن كەتكەن شىن باتىر تاشەنوۆ» دەيدى. اتاقتى باۋىرجان مومىشۇلى باعاسىن بىلگەن سول تاشەنوۆتى بىز بىلە الدىق پا, قادىرىنە قانشالىقتى جەتىپ جۇرمىز?! ۇش ميلليون حالىققا ايتقانىن وتكىزىپ وتىرعان اكىم بىلمەسە, جاس ۇرپاقتان نە قايىر, نە سۇراعاندايسىڭ. بۇل تاقىرىپتى جازۋىمىز بۇگىن ەمەس. ەرتەرەكتە بىر جيىندا تاشەنوۆتىڭ قازاق جەرىن قالاي قورعاپ قالعانىن ايتىپ, جاستارعا عيبرات بولاتىنداي كەشتەر وتكىزۋدىڭ جايىن ايتتىق.

 

   بۇگىنگى قالالىق ماسليحاتتىڭ حاتشىسى, سول كەزدە قالا اكىمىنىڭ يدەولوگييا جونىندەگى ورىنباسارى باحادىر نارىمبەتوۆ تاشەنوۆ ەسكەرتكىشىنىڭ تۇبىندە وقۋشىلاردى جيناپ, تاربيە ساعاتتارى وتەدى دەپ باستاما كوتەرگەن. الايدا, باسى جاقسى باستالدى دا سوڭى سيىرقۇيىمشاقتانىپ كەتتى. شىمكەنت قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى سارسەن قۇرانبەكتى كوپشىلىك ۇلتجاندى, قازاق كەرەگىنە جۇمىس ىستەيتىن زييالى ازامات دەپ تانيدى. ياعني, سارسەن ابايۇلى دا وسى ماسەلەدە ويلانۋى كەرەك-اۋ. ايتپەسە, ۇلتتىق يدەولوگييامىز دىني ۋاعىزشىلاردىڭ, دەسترۋكتيۆتى اعىمداردىڭ قولىندا كەتىپ بارا جاتقانىن كوزىمىز كورىپ وتىر. ولار جاستاردى وقۋ-بىلىم الۋعا ەمەس, بەس ۋاقىت ناماز وقۋعا, اناۋ دۇنيەگە دايىندالۋعا شاقىرادى.

 

   ۋاعىزشىلار تاراپىنان قازاق مادەنيەتىنە, سالت-داستۇرىنە قاتتى شابۋىل جاسالىپ جاتىر. ولاردىڭ مىيىنا تاشەنوۆ ەرلىگى كىرىپ تە شىقپايدى. سوندا بىز وتانعا ادال بولۋدىڭ ۇلگىسىن قايدان الامىز?! ۇلكەن يمپەرييانىڭ يەسى حرۋщەۆپەن ەگەستە «كسرو كونستيتۋتسيياسىنا سايكەس, ار ۇلت رەسپۋبليكاسى وزىنىڭ تاريحي جەرىندە, وز تابيعي بايلىعىن وز مەنشىگىندە پايدالانۋعا حاقى بار. بۇل زاڭمەن دە ساناسپايتىن بولساڭىز, بىز حالىقارالىق سوتقا شاعىم بەرۋدەن دە تايىنبايمىز», - دەگەن تاشەنوۆ «ماعان كەرەگى لاۋازىم ەمەس, قازاق حالقىنىڭ بىرلىگى مەن جەرىنىڭ تۇتاستىعى. ول ارمانىما جەتتىم.

 

   ەلىم, جەرىم ورنىندا» دەپ مارحاباتتانعان ەكەن. شىركىن-اي, جۇماقتاعى حور قىزدارى تۋرالى ايتقاندا اۋزىنان سىلەكەيى شۇبىراتىن ۋاعىزشىلار جاماعاتقا تاشەنوۆ سيياقتى قايراتكەرلەرىمىزدىڭ ەرلىگىن ايتسا ۇلكەن ساۋاپقا قالار ەدى. مەملەكەتشىلدىك وسىنداي ۇلگىدەن باستالادى.

Басқалармен бөлісе отырыңыз
Пікірлер

Басты жаңалықтар

img
Әлем 2026-04-08

Стэнфорд
img
Әлем 2026-04-08

ستەنفورد
img
Туризм 2026-04-08

دوم بەز ەلەكتريچەستۆا, نو س ۆايبوم
news-img
overlay bottom
Туризм 2026-04-08
دوم بەز ەلەكتريچەستۆا, نو س ۆايبوم

Последние новости

img
Туризм 2026-04-08

Dom bez elektriçestva, no s vaybom
img
Туризм 2026-04-08

دوم بەز ەلەكتريچەستۆا, نو س ۆايبوم
img
Туризм 2026-04-08

Дом без электричества, но с вайбом

Все новости

news-img
overlay bottom
Туризм 2026-04-08
Dom bez elektriçestva, no s vaybom
news-img
overlay bottom
Туризм 2026-04-08
دوم بەز ەلەكتريچەستۆا, نو س ۆايبوم
news-img
overlay bottom
Туризм 2026-04-08
Дом без электричества, но с вайбом
news-img
overlay bottom
Қоғам 2026-04-08
Taşenov degen kim edi, ne istegen?!
news-img
overlay bottom
Қоғам 2026-04-08
تاشەنوۆ دەگەن كىم ەدى, نە ىستەگەن?!
news-img
overlay bottom
Қоғам 2026-04-08
Ташенов деген кім еді, не істеген?!
news-img
overlay bottom
Әлем 2026-04-08
Stenford
news-img
overlay bottom
Әлем 2026-04-08
ستەنفورد
news-img
overlay bottom
Әлем 2026-04-08
Стэнфорд
Международное интернет-издание "Shalqar kz"
Подписка на важную информацию международного интернет-издания "Shalqar kz" Будьте в курсе последних новостей Ваша электронная почта подписаться