logo
burger menu search Қазақша language menu
Алматы Ажары

Автор: ADMIN

Алматы Ажары 2026-05-24 01:59:59

Біз әлеуметтік желілерде:

الماتى تاريحى

news single

   الماتىنىڭ تاريحى ەرتەدەن باستالادى. كەيىنگى قولا داۋىرىندە, جاڭا زاماننان مىڭداعان جىلدار بۇرىن بۇل جەردە وتىرىقشى ەلدى مەكەندەر ورنالاسقان, ولاردىڭ تۇرعىندارى ەگىنشىلىكپەن جانە مال وسىرۋمەن اينالىسقان. قولا داۋىرىنىڭ وزىندە-اق فەرعانا جانە الماتى ايماقتارى ارالىعىندا وزارا بايلانىستىڭ بولعانىن كورسەتەتىن ايعاقتار بار. جاڭا زاماننان بەس عاسىر بۇرىن قازىرگى قالانىڭ اۋماعىندا ەجەلگى ساق تايپالارىنىڭ ومىر سۇرگەنىن قىتاي جانە ارابتىڭ ەسكى قولجازبالارىنان بىلەمىز.

 

   ۇلى جولمەن ساپارعا شىققان گەنۋيا كوپەستەرىنىڭ كورسەتۋىنشە, جاڭا زاماننىڭ بىرنەشە عاسىرى بويى الماتى قالاشىعى ەۋروپادان قىتايعا بارار جولداعى ستانيتسا مىندەتىن اتقارعان. بۇدان كەيىن شىڭعىس حاننىڭ جورىعى باستالادى. ۇلى موعولداردىڭ نەگىزىن قالاۋشى, جازۋشى ارى اقىن زاحيريددين مۇحاممەد بابىر وز جازبالارىندا (“بابىرناما”) مونعولدار قيراتقان الماتى اتاۋىن سامارقانمەن, قاشعارمەن, باداحشانمەن قاتار قويىپ اتاعان. قازىرگى جىل ساناۋىمىزعا قاراعاندا, جاڭا زاماننان ەكى عاسىر بۇرىن جاسالىپ, جاقسى ساقتالعان, الماتىدان 70 شاقىرىم جەردەگى قارعالى شاتقالىنان تابىلعان قارعالى ديادەماسى ۇيسىن كەزەڭىنە جاتادى. بۇل  ۇزىندىعى 35 سم, ەنى 4,7 سم بولاتىن ەكى بولىكتەن تۇراتىن ۇزىن التىن پلاستينا. وندا ادامداردىڭ, جانۋارلاردىڭ, قييال تۋىندىلارىنىڭ كەيپى قييۋلاستىرىلعان وسىمدىكتەر ورنەگى بار.

    جانۋارلاردىڭ كوزى قىزعىلت  سارى اسىل تاس  سەردوليكتەن جاسالعان, دەنەسى كوگىلدىر اقىق  بيريۋزامەن بەزەندىرىلگەن. قالا اتاۋىنىڭ پايدا بولۋى كەزدەيسوق جاعداي ەمەس. ەجەلگى زاماننان جىبەك جولىمەن جۇرىپ وتەتىن كەرۋەندەردى ىلە الاتا-ۋىنىڭ باۋرايىندا گۇلدەگەن كەزىندە وڭىردى تۇرلەندىرىپ جىبەرەتىن جابايى الما اعاشى توعايى قىزىقتىراتىن. بۇلار, نەگىزىنەن, الما اعاشىنىڭ التى مىڭنان استام سورتىنىڭ ارعى تەگى بولىپ سانالاتىن جابايى الما اعاشتارىنان تۇرادى. ونىڭ گەنوتيپى ەڭ ەجەلگى گەنوتيپ بولىپ ەسەپتەلەدى جانە بيولوگتاردىڭ پايىمداۋىنشا, ونىڭ بيولوگييالىق ورىسى وتە كۇشتى بولىپ كەلەدى. بىزدەگى جابايى الما اعاشىنىڭ گەنەتيكالىق رەسۋرسى سەلەكتسييا ۇشىن توزىمدىلىك گەنىنىڭ كوزدەرى بولا الادى.

 

    الايدا, حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى وعان ايتارلىقتاي نۇقسان كەلتىردى: تاۋ بوكتەرلەرىندەگى الما اعاشى توعايىن اياۋسىز كەسۋ بىرتە-بىرتە الما اعاشىنىڭ ارعى تەگىنىڭ جويىلىپ كەتۋىنە اكەپ سوقتىرۋدا. داستۇر بويىنشا, رەسەي وزىنىڭ قيىرداعى شەكارالارىن كازاكتارمەن جانە قونىس اۋدارۋشىلارمەن نىعايتىپ وتىردى. جەتىسۋدا دا وسىلاي ارەكەت ەتتى. بىزدىڭ قالانىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ بىرى, بەلگىلى زەرتتەۋشى ارى ساياحاتشى گريگوريي پوتانين بىلاي جازدى: “مەن 1852 جىلى وفيتسەر شەنىن الدىم دا, باسقارماسى سەمەيدە ورنالاسقان قازاق پولكىنە جازىلۋدى قالادىم. مەنى سول جىلى پولكوۆنيك پەرەمىشلьسكييدىڭ باسشىلىعىمەن ىلە ولكەسىنە اتتاناتىن وتريادقا بولدى. بىزدىڭ وترياد الماتى وزەنىنىڭ اڭعارىن باسىپ الدى; وسىلايشا ۆەرنىي قالاسىنىڭ نەگىزى قالاندى” (ش.ش. ۋاليحانوۆ. شىع. ج. 5 ت. ت.1. الماتى, 1983ج.).

 

    1854 جىلدىڭ كوكتەمىندە كىشى الماتى وزەنىنىڭ باتىس جاعاسىندا, الماتىنىڭ ەجەلگى قيراعان ورنىنان سولتۇستىك-شىعىسقا قاراي سول كەزدەگى مايور, كەيىن پولكوۆنيك بولعان م.د. پەرەمىشلьسكييدىڭ وتريادى كەيىن ۆەرنىي اتالعان ىلە بەكىنىسىن سالا باستادى. بۇل بەكىنىستى ادامدى قالجىراتاتىن اسكەري قىزمەتتى وسىمەن بىر مەزگىلدە اتقارا جۇرىپ, اسكەري قىزمەتشىلەر تۇرعىزدى. كازارمالار, قورعان دۋالى, تۇتانعىش زاتتار ساقتالاتىن ورىندار, قارۋ-جاراقتار مەن وق-دارى قويمالارى, ارميياعا ارنالعان ازىق-تۇلىك دۇكەندەرى, اسكەري گوسپيتالьدار تۇرعىزىلدى. قونىس اۋدارۋشىلارعا ارنالعان اۋماقتار بولىندى. 1854 جىلدىڭ كۇزىنە قاراي ۆەرنىي بەكىنىسى اعاش قورشاۋمەن جانە تەرەڭ ورمەن قورشالدى. اسكەري بەكىنىستىڭ جانىنان ۇلكەن ستانيتسانىڭ نەگىزىن سالعان العاشقى قونىس اۋدارۋشىلار پايدا بولدى. بەكىنىستەن شىعىسقا قاراي كىشى ستانيتسا جانە تاتار سلوبوداسى قىستاعى بوي كوتەردى. اسكەري-ينجەنەرلىك جۇمىستارمەن قاتار, قالادا ازاماتتىق قۇرىلىس تا ورىستەتىلدى. قازىنا باعىنىڭ (ورتالىق مادەنيەت جانە دەمالىس پاركىنىڭ) نەگىزى قالاندى. وسىندا بولعان بەلگىلى ەتنوگراف م.ۆەنيۋكوۆتىڭ ايتۋىنشا, “… جاڭادان بوي كوتەرگەن تاپ-تازا ۇيلەر كوز تارتادى, 20-دان استام دۇكەندەردە ساۋدا جۇرىپ جاتتى. الماتى بىر كەزدە, تىپتى, كوپ كەشىكپەي-اق بۇكىل ورتا ازييا ۇشىن ماڭىزدى ساۋدا ورنىنا اينالاتىن بولار” (ول كەزدە جانە كەيىنىرەك الماتى دەگەن اتاۋ ورىس تىلىندە الماتوۆ, الما¬تام, الماتامي, الماتاح سەكىلدى كوپشە تۇرىندە جاڭساق پايدالانىپ كەلدى). 1858 جىلى ش.ۋاليحانوۆ وزىنىڭ اتاقتى, وتە قاۋىپتى قاشعار ەكسپەديتسيياسىنا شىعىپ, ودان 1859 جىلى ۆەرنىيعا امان-ەسەن ورالدى.

    1860 جىلدىڭ قازان ايىندا ۇزىناعاش ەجەلگى ەلدى مەكەنى ماڭىندا قوقان اسكەرلەرىنىڭ تالقاندالۋى بەكىنىستىڭ وسۋى مەن دامۋى ۇشىن وتە ماڭىزدى بولدى. بۇل ەرەكشە تاريحي شايقاس ەدى. قوقاندىقتاردىڭ ەكى زەڭبىرەگى بار 20 مىڭ ادامدىق ارميياسى, ال ۆەرنىيلىقتاردىڭ التى زەڭبىرەگى بار 800 سولداتى جانە بۇعان قوسا, تەزەك نۇرالين سۇلتان باسقارعان بىرنەشە جۇز اتتى قازاقتارى بولدى. شايقاس سەگىز ساعاتتان استام ۋاقىتقا سوزىلدى. مىڭنان استام ادامى قازا تاۋىپ, جارالانعان قوقاندىق-تار بىتىراي قاشتى. ورىس وتريادىنا باسشىلىق جاساعان گ.ا.كولپاكوۆسكيي وزىنىڭ حابارلاماسىندا بىلاي دەپ جازدى: “ۇزىناعاش شايقاسى ىلە ولكەسىندەگى بىزدىڭ العاشقى وتىرىقشى بەكەتتەرىمىزدى ساقتاپ, جەر-جەردە ولاردى وزىمىزدىڭ بيلىگىمىزگە قالدىردى”. پەتەربۋرگ ساۋلەتشىسى ا.ي. گوگەننىڭ جوباسى بويىنشا 1905 جىلى ۇزىن¬اعاش ماڭىندا 1860 جىلعى 21 قازان شايقاسىن ەستە ساقتاۋ ماقساتىندا ەسكەرتكىش ورناتىلدى. ونى ەل-جۇرت “كولپاكوۆسكيي ەسكەرتكىشى” دەپ اتاپ جۇر. قازىرگە دەيىن ساقتالىپ كەلگەن بۇل ەسكەرتكىش كۇتىپ-باپتاۋ جۇمىستارىنا زارۋ بولىپ تۇر. 1858 جىلى ۆەرنىيدا سىبىر كورپۋسىنىڭ قۇرامىنا كىرەتىن اسكەري وترياد قۇرىلدى. گەنەرال م.گ. چەرنياەۆ باسقاراتىن بۇل كورپۋس اۋليەاتانى (تاراز), شىمكەنتتى, تۇركىستاندى شابۋىلمەن الىپ, سىردارييا جانە سىبىر بەكىنىس جەلىلەرىن جالعاستىردى.

 

    سويتىپ قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگى مەن قىرعىزستاندى وتارلاۋ ىسى اياقتالىپ, وسى ارقىلى بۇل اۋماقتى قوقاندىقتاردىڭ, اقىر اياعىندا, اعىلشىنداردىڭ جاۋلاپ الۋ قاۋپى جويىلدى. وسى اسكەري ەكسپەديتسيياعا شاقىرىلعان. ش.ۋاليحانوۆ ۆەرنىيعا ۇشىنشى رەت كەلەدى. 1867 جىلدىڭ 11 ساۋىرىندە ۆەرنىي بەكىنىسىنە قالا مارتەبەسىن بەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى, سويتىپ ول وسىمەن بىر مەزگىلدە تۇركىستان گەنەرال-گۋبەرناتورلىعى سەمەي وبلىسىنىڭ اكىمشىلىك ورتالىعىنا اينالدى. ۇيلەر, نەگىزىنەن العاندا, تاستان سالىندى, وسىعان قاراماستان, قالا توڭىرەگىندەگى ورمانداردى كەسۋدىڭ كەڭ قۇلاش جايعانى سونشاما, جەتىسۋ وبلىسىنىڭ العاشقى گۋبەرناتورى ارى كازاك اسكەرلەرىنىڭ العاشقى تاعايىندالعان اتامانى گەنەرال گەراسيم الەكسەەۆيچ كولپاكوۆ-سكيي ورماندى بۇدان ارى باقىلاۋسىز كەسۋگە, ودان سوڭ اعاشتان ۇيلەر تۇرعىزۋعا قاتاڭ تىيىم سالۋعا ماجبۇر بولدى. ورمانداردى كەسۋدەن ساقتاۋ ماقساتىندا ۆەرنىي قالاسىنىڭ توڭىرەگىندەگى شاتقالدارعا قاراۋىل قويىلدى. كوپتەگەن شاتقالدار قاراۋىل ساربازداردىڭ ەسىمىمەن  بۋتاكوۆسكوە, كامەنسكوە, رەميزوۆسكوە … شاتقالى دەپ اتالدى. ۆەرنىيدا تىركەلگەن كوپەستەر, ساۋداگەرلەر, ونەركاسىپشىلەر 3 جىل ىشىندە ۇي نەمەسە فابريكا, زاۋىت نەمەسە قول¬ونەر مەكە¬مەسىن سالىپ بەرۋگە مىندەتتەندى. ولاردىڭ قۇنى بىرىنشى دارەجەلى – گيلьدييالى كوپەستەر ۇشىن – 3000 سومنان, ەكىنشى دارەجەلى كوپەستەر ۇشىن — 1500 سومنان, مەщاندار ۇشىن – 300 سومنان تومەن بولماۋى تيىس ەدى. وسىنداي, مىندەتتەمەلەردى ورىندامايىنشا, ولار وزدەرىنە بەلگىلەنگەن كاسىپكەرلەردى 15 جىل بويى بارلىق ساۋدا-ونەركاسىپ باجدارىنان, سالىقتار مەن مىندەتكەرلىكتەردى تولەۋدەن, سولداتقا الىنۋدان جانە اسكەردى ۇيگە ورنالاستىرۋدان بوساتۋ سەكىلدى بىرقاتار جەڭىلدىكتەردەن ايرىلاتىن بولدى. قالانىڭ كەڭەيىپ وسۋىنە وراي كوممۋنيكاتسييالىق بايلانىستاردىڭ قاجەتتىگى تۋدى. سوفييا (تالعار), نادەجدينسكايا (ەسىك), زايتسەۆسكايا (شەلەك) ستانيتسالارىنداعى, كەگەندەگى پوشتا بەكەتتەرى ارقىلى “ۆەرنىي – سانتاش – اقسۋ اسۋى” پوشتا جولى بويىمەن ۇزىندىعى 350 شاقىرىم قوزعالىس باستالدى. 1870 جىلى ۆەرنىيدا “سەميرەچەنسكيە وبلاستنىە ۆەدوموستي” دەپ اتالاتىن وبلىستىق گازەتتىڭ العاشقى نومىرى شىقتى. 1871 جىلى كىشى ستانيتسادا حرام سالىندى. قالادا سالىنعان بىرنەشە مەشىتتىڭ جانىنان مۇسىلمان مەكتەپتەرى اشىلدى. ال ۇلكەن ستانيتسادان قالا بىر كوشەگە  سوبورنايا كوشەسىنە سوزىلدى. ول كوركەيتىلە كەلە, كەيىندە كولپاكوۆسكيي داڭعىلى, لەنين داڭعىلى, دوستىق داڭعىلى بولىپ اتاۋىن بىرنەشە رەت وزگەرتتى.1875 جىلى تۇرعىزىلعان “ساۋدا ۇيى” 100 جىل وتكەن توبەسى جابىلعان كوكبازارعا اينالدى. 1877 جىلى ۆەرنىيدا قالالىق دۋما مەن قالالىق باسقارما قىزمەت ەتە باستادى. ساۋلەتشى, جەرگە ورنالاستىرۋشى پ.م.زەنكوۆ اتاقتى كافەدرالدىق سوبوردى سالۋدىڭ باستاماشىسى ارى قاتىسۋشىسى بولدى.

 

    1874 جىلى گۋبەرناتور كولپاكوۆسكيي ۆەرنىيدىڭ بۇكىل ۇي يەلەرىنە وز ۇيلەرىنىڭ كوشە جاعىنا ەكى قاتار ەتىپ, اعاش وتىرعىزۋدى ۇسىندى. ال 1878 جىلى ۆەرنىيعا كەلگەن بەلگىلى بوتانيك ا.ە. رەگەلь جاسىل جەلەكتەردىڭ مولدىعىنا نازار اۋدارىپ, باعبان-عالىمدار فەتيسوۆ پەن باۋمنىڭ وسىناۋ يگىلىكتى ىسكە قوسقان ۇلەستەرىن اتاپ كورسەتەدى. 1887 جىلى وتە كۇشتى اپات   ەستەن كەتپەس جەر سىلكىنۋى بولدى. 28 مامىردا تاڭعى 4 ساعات 35 مينۋتتا جەر استىنان گۋىل ەستىلىپ, ىزىنشە جەر استى دۇمپۋى سەزىلدى. بىرنەشە مينۋت وتكەن سوڭ بۇدان دا كۇشتى دۇمپۋ بولىپ, جەردىڭ كەنەت تەڭسەلۋى ەكى مينۋتقا دەيىن سوزىلدى. قالانىڭ ۇيقى قۇشاعىندا جاتقان تۇرعىندارى ويانباعان كۇيىندە وپات بولدى. قالا تولىعىمەن دەرلىك قيرادى. گيمنازييا, شىركەۋمەن قوسا ارحيەرەي ۇيى, گۋبەرناتوردىڭ ۇيى سەكىلدى كىرپىشتەن تۇرعىزىلعان ۇلكەن ۇيلەر ەرەكشە زاقىمداندى. سوبوردىڭ شىركەۋ مۇناراسى, پوكروۆ شىركەۋى… قۇلاپ تۇستى. تاۋدا ادام سەنبەيتىن گۇرسىل ەستىلىپ, شىڭ قۇزدار قۇلاپ, اڭعارلاردى, جولداردى, اۋىلداردى, تۇراقتاردى, ادامدار مەن مالدى باسىپ قالعان. قالا بىرنەشە كۇن اۋىز سۋسىز قالادى. زاقىمدانباعان بىردە-بىر عيمارات قالماعان. اعاشتان سالىنعان ۇيلەر امان قالعان, ولاردىڭ پەشتەرى عانا قيراپ, تەرەزە اينەكتەرى سىنعان. قالا مەن ونىڭ توڭىرەگىندە 483 ادام قازا تاپقان, جارالانعانداردىڭ سانى انىقتالماعان. قازا تاپقاندار وسى جەردەگى زيراتقا جەرلەنگەن, مۇندا قازىر 28 گۆارديياشى  پانفيلوۆشىلار پاركى ورنالاسقان. جەتىسۋ وبلىسىنىڭ اسكەري گۋبەرناتورى 1887 جىلدىڭ 1 ماۋسىمىندا بەرگەن بۇيرىعىندا بىلاي دەپ جازدى: “جەر سىلكىنۋى كەزىندە كىرپىشتەن سالىنعان ۇيلەردىڭ وسالدىعى انىقتالۋىنا بايلانىستى الداعى ۋاقىتتا ۇيلەردى تەك اعاشتان تۇرعىزۋ ۇسىنىلادى”. 1889 جىلى تاعى دا جەر سىلكىنىپ, ول 30 ماۋسىمنان 3 شىلدەگە دەيىن – تورت كۇنگە سوزىلادى. بىراق, قۇرىلىستار از بولىپ, ونىڭ ۇستىنە, جاپپاي دەرلىك اعاشتان تۇرعىزىلعاندىقتان, قالا ايتارلىقتاي قيراعان جوق. زىلزالا كەزىندە مەدەۋ قايعىعا ۇشىراعاندارعا كوپ كومەك كورسەتتى. 60-جىلداردىڭ باسىندا ۆورونەج گۋبەرنيياسىنان كەلگەن قونىس اۋدارۋشىلار المانىڭ اپورت سورتىنىڭ بىرنەشە كوشەتىن اكەلىپ, ونى جەرگىلىكتى سيۆەرس جابايى الما اعاشىنا تەلىدى. مۇنىڭ ناتيجەسى تاڭقالدىرارلىقتاي بولىپ شىقتى.

 

   رەسەيدىڭ وڭتۇستىگىندە كوزگە تۇسپەيتىن الما سورتى ۆەرنىي قالاسىندا زور بيولوگييالىق  “دۇمپۋ” جاسادى. ال, وسى ىسكە مەدەۋ پۇسىرمانۇلى تىكەلەي ارالاسىپ, ورىس بيولوگتارىمەن بىرىگىپ, كەرەمەت اپورت سورتىن وسىردى. قالاداعى سەلەكتسيونەر ن.ت.مويسەەۆتىڭ باعىنان 1913 جىلدىڭ كورمەسى ۇشىن ىرىكتەلىپ الىنعان جەمىستەردىڭ سالماعى 3 فۋنتقا (1 فۋنت – 409,5 گر.) دەيىن جەتتى. بارلىق تالاپتارعا سايكەس وسىرىلەتىن بولسا, اپورتتىڭ “يمپەراتور ىىى الەكساندر” سورتى قازىرگى كەزدە دە جەمىسىنىڭ كولەمى مەن ادەمىلىگى جونىنەن الدىڭعى ورىندى بەرمەيدى. بىراق, جاڭا سورتتىڭ باستى قۇراۋشىسى – جابايى الما اعاشى بىزدىڭ تاۋ بوكتەرلەرىمىزدەن جويىلىپ بارادى. الماتى ماڭايىنداعى تاۋ بوكتەرلەرىن تابيعاتتىڭ وزى الما اعاشىنىڭ جاقسى وسۋىنە لايىقتاپ جاراتقانداي: توپىراعىنىڭ مينەرالدىق قۇرامى, كۇننىڭ نۇر شاشۋ ۋاقىتى مەن مولشەرى, جاۋىن-شاشىن مەن قولايلى تەمپەراتۋرانىڭ مولشەرى  كەرەمەت توپىراق  كليمات جاعدايلارىن تۇزەدى. ورىس-قازاق مەكتەپتەرى جۇرتشىلىق اراسىندا كەڭ قولداۋ تاپتى. ۆەرنىيداعى ەرلەر گيمنازيياسىندا ارناۋلى قازاق پانسيونى جۇمىس ىستەدى. 1896 جىلى گيمنازيياداعى 226 وقۋشىنىڭ 22-سى قازاق بالالارى بولدى. ۆەرنىيداعى باعباندىق ۋچيليщەدە دە اۋىل قازاقتارىنىڭ بالالارى وقىپ, بىلىم الدى. مەدەۋ بۇل وقۋ ورىندارىنا اۋىل-اۋىلدان بالالار ىزدەپ تاۋىپ اكەلىپ, وقىتتى. وسى كەزدە الماتىنىڭ جاسىل جەلەككە بولەنۋىنە ۇلكەن ەڭبەك سىڭىرگەندەردىڭ بىرى — ەدۋارد باۋم (1850-1921). اتاقتى عالىم 1892 جىلى “قازىنا باعىن” (باۋم توعايىن) جاسايدى.

 

   ۇش جارىم شاقىرىمعا سوزىلعان بۇل توعاي قازىردە قالا حالقىنىڭ دەم الاتىن جەرى بولىپ وتىر. قالا كوشەلەرىن قۋالاي اعاتىن ارىق جانە اباي كوشەسىندەگى باس ارىق تا باۋمنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا 1894 جىلى سالىنعان جانە قالاداعى بارشا ۇي يەلەرى وزدەرىنىڭ تۇرعانجايلارىنىڭ ماڭىنا ەكى قاتاردان بەلگىلى بىر اعاش تۇقىمدارىن وتىرعىزۋى تيىس (ەمەن, جوكە, قايىڭ, يتالьيان قاراعاشى, پيراميدا تارىزدى تەرەك, اق تەرەك, تاعى باسقالار), قارا تەرەكتى وتىرعىزۋعا تىيىم سالىنادى. سەبەبى, قارا تەرەكتەن ۇشقان ۇلپالار كوشەنى اردايىم بىلعانىش ەتەدى. ۆەرنىي 1900 جىلدىڭ باس كەزىندە دۆورياندىق پاتشالىق شەنەۋنىكتەردىڭ, باي-ماناپتاردىڭ پروۆينتسييالىق قالاسى بولىپ قالا بەردى. پۋگاسوۆ, يۆانوۆ, وزگە دە ىرى كوپەستەردىڭ شاراپ جانە سىرا زاۋىتتارى, كولپاكوۆ پەن پەستوۆتىڭ تەرى يلەيتىن ۇساق كاسىپورىندارى – ۆەرنىيداعى نەگىزگى-نەگىزگى وندىرىس وشاقتارى بولدى. بۇل جەرلەردە تاڭعى التىدان تۇنگى ون بىرگە دەيىن ادام توزگىسىز اۋىر, تامۇق جۇمىس دامىل تاپپاي جالعاسىپ جاتاتىن. ونىڭ ۇستىنە ەكىنشى بىر قيىردان, جەتىسۋ جارمەڭكەلەرىندە سان مىڭداپ مال ساتىپ الىپ, جۇن, تەرى شيكىزاتىن وندىرەتىن تاجىباي مالدىباەۆ, اعايىندى قۋانىشەۆتەر قاتتى بايىدى.

 

   اشىنعان حالىقتىڭ ىشىنارا بولسىن باس كوتەرىپ وتىرعانى تاريحي دەرەكتەردەن مالىم. ماسەلەن, 1903 جىلعى 6 مامىردا, جەتىسۋ اسكەري گۋبەرناتورى ۇيىنىڭ قاسىندا ۇلكەن بازار ىشىنەن وتىپ بارا جاتقان ەكى پاتشا وفيتسەرى قارسى كەزدەسكەن قازاقتاردى توقتاتىپ الىپ, باس كيىمدەرىن قولعا ۇستاپ, يىلە تاعزىم ەتۋگە بۇيىرادى. سوندا دەرەۋ ارادا جينالىپ قالعان 150-200 شاقتى قازاق ازاماتتارى الگى ەكەۋىن دىرداي ەتىپ ساباپ تاستاعان. 1905 جىلعى جەلتوقسان ايىنىڭ 15-ىندە مينيسترلەر كابينەتىنىڭ توراعاسى گراف ۆيتتە شيفرلىق تەلەگرامما ارقىلى تۇركىستان گەنەرال-گۋبەرناتورىنا بىلاي دەپ شۇعىل حابار جولداپتى. “مەن سىزگە قول استىڭىزداعى ولكەگە اسكەري تارتىپ ورناتىپ, ەرەۋىل, رەۆوليۋتسيياشىل وي دەگەندى مۇلدەم تۇبەگەيلى جويۋعا كەڭەس بەرەمىن. ايتپەسە جەرگىلىكتى حالىقتار (قازاق, وزبەك, ت.ب.) الدىندا بەدەلىمىز تۇسىپ, كوتەرىلىس ۇيىمداستىرۋعا جول اشىپ قويۋىمىز ابدەن ىقتيمال”.

Басқалармен бөлісе отырыңыз
Пікірлер

Басты жаңалықтар

img
Облик Алматы 2026-05-24

MEDEU: «FABRIKA REKORDOV» I LEGENDA GOR
img
Алматы Ажары 2026-05-24

الماتى تاريحى
img
Алматы Ажары 2026-05-24

بىز مەدەۋ جايلى نە بىلەمىز?
news-img
overlay bottom
Алматы Ажары 2026-05-24
بىز مەدەۋ جايلى نە بىلەمىز?

Последние новости

img
Облик Алматы 2026-05-24

MEDEU: «FABRIKA REKORDOV» I LEGENDA GOR
img
Облик Алматы 2026-05-24

مەدەۋ: «فابريكا رەكوردوۆ» ي لەگەندا گور
img
Алматы Ажары 2026-05-24

MEDEU: ÄLEMDİK REKORDTARDIÑ «WSTAHANASI»

Все новости

news-img
overlay bottom
Облик Алматы 2026-05-24
MEDEU: «FABRIKA REKORDOV» I LEGENDA GOR
news-img
overlay bottom
Облик Алматы 2026-05-24
مەدەۋ: «فابريكا رەكوردوۆ» ي لەگەندا گور
news-img
overlay bottom
Алматы Ажары 2026-05-24
MEDEU: ÄLEMDİK REKORDTARDIÑ «WSTAHANASI»
news-img
overlay bottom
Алматы Ажары 2026-05-24
مەدەۋ: الەمدىك رەكوردتاردىڭ «ۇستاحاناسى»
news-img
overlay bottom
Алматы Ажары 2026-05-24
Biz Medeu jaylı ne bilemiz?
news-img
overlay bottom
Алматы Ажары 2026-05-24
بىز مەدەۋ جايلى نە بىلەمىز?
news-img
overlay bottom
Алматы Ажары 2026-03-06
Біз Медеу жайлы не білеміз?
news-img
overlay bottom
Алматы Ажары 2026-05-24
ALMATI TARIHI
news-img
overlay bottom
Алматы Ажары 2026-05-24
الماتى تاريحى
Международное интернет-издание "Shalqar kz"
Подписка на важную информацию международного интернет-издания "Shalqar kz" Будьте в курсе последних новостей Ваша электронная почта подписаться