logo
burger menu search Қазақша language menu
Алматы Ажары

Автор: ADMIN

Алматы Ажары 2026-05-03 01:59:00

Біз әлеуметтік желілерде:

ALMATI TARIHI

news single

   Almatınıñ tarihı erteden bastaladı. Keyingi qola däuirinde, jaña zamannan mıñdağan jıldar bwrın bwl jerde otırıqşı eldi mekender ornalasqan, olardıñ twrğındarı eginşilikpen jäne mal ösirumen aynalısqan. Qola däuiriniñ özinde-aq Ferğana jäne Almatı aymaqtarı aralığında özara baylanıstıñ bolğanın körsetetin ayğaqtar bar. Jaña zamannan bes ğasır bwrın qazirgi qalanıñ aumağında ejelgi saq taypalarınıñ ömir sürgenin qıtay jäne arabtıñ eski qoljazbalarınan bilemiz.

 

   Wlı jolmen saparğa şıqqan Genuya köpesteriniñ körsetuinşe, jaña zamannıñ birneşe ğasırı boyı Almatı qalaşığı Europadan Qıtayğa barar joldağı stanica mindetin atqarğan. Bwdan keyin Şıñğıs hannıñ jorığı bastaladı. Wlı moğoldardıñ negizin qalauşı, jazuşı äri aqın Zahiriddin Mwhammed Babır öz jazbalarında (“Babırnama”) monğoldar qiratqan Almatı atauın Samarqanmen, Qaşğarmen, Badahşanmen qatar qoyıp atağan. Qazirgi jıl sanauımızğa qarağanda, jaña zamannan eki ğasır bwrın jasalıp, jaqsı saqtalğan, Almatıdan 70 şaqırım jerdegi Qarğalı şatqalınan tabılğan Qarğalı diademası üysin kezeñine jatadı. Bwl  wzındığı 35 sm, eni 4,7 sm bolatın eki bölikten twratın wzın altın plastina. Onda adamdardıñ, januarlardıñ, qiyal tuındılarınıñ keypi qiyulastırılğan ösimdikter örnegi bar.

    Januarlardıñ közi qızğılt  sarı asıl tas  serdolikten jasalğan, denesi kögildir aqıq  biryuzamen bezendirilgen. Qala atauınıñ payda boluı kezdeysoq jağday emes. Ejelgi zamannan Jibek jolımen jürip ötetin keruenderdi İle Alata-uınıñ baurayında güldegen kezinde öñirdi türlendirip jiberetin jabayı alma ağaşı toğayı qızıqtıratın. Bwlar, negizinen, alma ağaşınıñ altı mıñnan astam sortınıñ arğı tegi bolıp sanalatın jabayı alma ağaştarınan twradı. Onıñ genotipi eñ ejelgi genotip bolıp esepteledi jäne biologtardıñ payımdauınşa, onıñ biologiyalıq örisi öte küşti bolıp keledi. Bizdegi jabayı alma ağaşınıñ genetikalıq resursı selekciya üşin tözimdilik geniniñ közderi bola aladı.

 

    Alayda, HH ğasırdıñ ekinşi jartısı oğan aytarlıqtay nwqsan keltirdi: tau bökterlerindegi alma ağaşı toğayın ayausız kesu birte-birte alma ağaşınıñ arğı teginiñ joyılıp ketuine äkep soqtıruda. Dästür boyınşa, Resey öziniñ qiırdağı şekaraların kazaktarmen jäne qonıs audaruşılarmen nığaytıp otırdı. Jetisuda da osılay äreket etti. Bizdiñ qalanıñ negizin qalauşılardıñ biri, belgili zertteuşi äri sayahatşı Grigoriy Potanin bılay jazdı: “Men 1852 jılı oficer şenin aldım da, basqarması Semeyde ornalasqan qazaq polkine jazıludı qaladım. Meni sol jılı polkovnik Peremışl'skiydiñ basşılığımen İle ölkesine attanatın otryadqa böldi. Bizdiñ otryad Almatı özeniniñ añğarın basıp aldı; osılayşa Vernıy qalasınıñ negizi qalandı” (Ş.Ş. Uälihanov. Şığ. j. 5 t. T.1. Almatı, 1983j.).

 

    1854 jıldıñ kökteminde Kişi Almatı özeniniñ batıs jağasında, Almatınıñ ejelgi qirağan ornınan soltüstik-şığısqa qaray sol kezdegi mayor, keyin polkovnik bolğan M.D. Peremışl'skiydiñ otryadı keyin Vernıy atalğan İle bekinisin sala bastadı. Bwl bekinisti adamdı qaljıratatın äskeri qızmetti osımen bir mezgilde atqara jürip, äskeri qızmetşiler twrğızdı. Kazarmalar, qorğan dualı, twtanğış zattar saqtalatın orındar, qaru-jaraqtar men oq-däri qoymaları, armiyağa arnalğan azıq-tülik dükenderi, äskeri gospital'dar twrğızıldı. Qonıs audaruşılarğa arnalğan aumaqtar bölindi. 1854 jıldıñ küzine qaray Vernıy bekinisi ağaş qorşaumen jäne tereñ ormen qorşaldı. Äskeri bekinistiñ janınan ülken stanicanıñ negizin salğan alğaşqı qonıs audaruşılar payda boldı. Bekinisten şığısqa qaray Kişi stanica jäne Tatar slobodası qıstağı boy köterdi. Äskeri-injenerlik jwmıstarmen qatar, qalada azamattıq qwrılıs ta öristetildi. Qazına bağınıñ (Ortalıq mädeniet jäne demalıs parkiniñ) negizi qalandı. Osında bolğan belgili etnograf M.Venyukovtıñ aytuınşa, “… jañadan boy kötergen tap-taza üyler köz tartadı, 20-dan astam dükenderde sauda jürip jattı. Almatı bir kezde, tipti, köp keşikpey-aq bükil Orta Aziya üşin mañızdı sauda ornına aynalatın bolar” (ol kezde jäne keyinirek Almatı degen atau orıs tilinde Almatov, Alma¬tam, Almatami, Almatah sekildi köpşe türinde jañsaq paydalanıp keldi). 1858 jılı Ş.Uälihanov öziniñ ataqtı, öte qauipti Qaşğar ekspediciyasına şığıp, odan 1859 jılı Vernıyğa aman-esen oraldı.

    1860 jıldıñ qazan ayında Wzınağaş ejelgi eldi mekeni mañında qoqan äskerleriniñ talqandaluı bekinistiñ ösui men damuı üşin öte mañızdı boldı. Bwl erekşe tarihi şayqas edi. Qoqandıqtardıñ eki zeñbiregi bar 20 mıñ adamdıq armiyası, al vernıylıqtardıñ altı zeñbiregi bar 800 soldatı jäne bwğan qosa, Tezek Nwralin swltan basqarğan birneşe jüz attı qazaqtarı boldı. Şayqas segiz sağattan astam uaqıtqa sozıldı. Mıñnan astam adamı qaza tauıp, jaralanğan qoqandıq-tar bıtıray qaştı. Orıs otryadına basşılıq jasağan G.A.Kolpakovskiy öziniñ habarlamasında bılay dep jazdı: “Wzınağaş şayqası İle ölkesindegi bizdiñ alğaşqı otırıqşı beketterimizdi saqtap, jer-jerde olardı özimizdiñ biligimizge qaldırdı”. Peterburg säuletşisi A.I. Gogenniñ jobası boyınşa 1905 jılı Wzın¬ağaş mañında 1860 jılğı 21 qazan şayqasın este saqtau maqsatında eskertkiş ornatıldı. Onı el-jwrt “Kolpakovskiy eskertkişi” dep atap jür. Qazirge deyin saqtalıp kelgen bwl eskertkiş kütip-baptau jwmıstarına zäru bolıp twr. 1858 jılı Vernıyda Sibir korpusınıñ qwramına kiretin äskeri otryad qwrıldı. General M.G. Çernyaev basqaratın bwl korpus Äulieatanı (Taraz), Şımkentti, Türkistandı şabuılmen alıp, Sırdariya jäne Sibir bekinis jelilerin jalğastırdı.

 

    Söytip Qazaqstannıñ oñtüstigi men Qırğızstandı otarlau isi ayaqtalıp, osı arqılı bwl aumaqtı qoqandıqtardıñ, aqır ayağında, ağılşındardıñ jaulap alu qaupi joyıldı. Osı äskeri ekspediciyağa şaqırılğan. Ş.Uälihanov Vernıyğa üşinşi ret keledi. 1867 jıldıñ 11 säuirinde Vernıy bekinisine qala märtebesin beru turalı şeşim qabıldandı, söytip ol osımen bir mezgilde Türkistan general-gubernatorlığı Semey oblısınıñ äkimşilik ortalığına aynaldı. Üyler, negizinen alğanda, tastan salındı, osığan qaramastan, qala töñiregindegi ormandardı kesudiñ keñ qwlaş jayğanı sonşama, Jetisu oblısınıñ alğaşqı gubernatorı äri kazak äskerleriniñ alğaşqı tağayındalğan atamanı general Gerasim Alekseeviç Kolpakov-skiy ormandı bwdan äri baqılausız kesuge, odan soñ ağaştan üyler twrğızuğa qatañ tıyım saluğa mäjbür boldı. Ormandardı kesuden saqtau maqsatında Vernıy qalasınıñ töñiregindegi şatqaldarğa qarauıl qoyıldı. Köptegen şatqaldar qarauıl sarbazdardıñ esimimen  Butakovskoe, Kamenskoe, Remizovskoe … şatqalı dep ataldı. Vernıyda tirkelgen köpester, saudagerler, önerkäsipşiler 3 jıl işinde üy nemese fabrika, zauıt nemese qol¬öner meke¬mesin salıp beruge mindettendi. Olardıñ qwnı birinşi därejeli – gil'diyalı köpester üşin – 3000 somnan, ekinşi därejeli köpester üşin — 1500 somnan, meşandar üşin – 300 somnan tömen bolmauı tiis edi. Osınday, mindettemelerdi orındamayınşa, olar özderine belgilengen käsipkerlerdi 15 jıl boyı barlıq sauda-önerkäsip bajdarınan, salıqtar men mindetkerlikterdi töleuden, soldatqa alınudan jäne äskerdi üyge ornalastırudan bosatu sekildi birqatar jeñildikterden ayrılatın boldı. Qalanıñ keñeyip ösuine oray kommunikaciyalıq baylanıstardıñ qajettigi tudı. Sofiya (Talğar), Nadejdinskaya (Esik), Zaycevskaya (Şelek) stanicalarındağı, Kegendegi poşta beketteri arqılı “Vernıy – Santaş – Aqsu asuı” poşta jolı boyımen wzındığı 350 şaqırım qozğalıs bastaldı. 1870 jılı Vernıyda “Semireçenskie oblastnıe vedomosti” dep atalatın oblıstıq gazettiñ alğaşqı nömiri şıqtı. 1871 jılı Kişi stanicada hram salındı. Qalada salınğan birneşe meşittiñ janınan mwsılman mektepteri aşıldı. Al Ülken stanicadan qala bir köşege  Sobornaya köşesine sozıldı. Ol körkeytile kele, keyinde Kolpakovskiy dañğılı, Lenin dañğılı, Dostıq dañğılı bolıp atauın birneşe ret özgertti.1875 jılı twrğızılğan “Sauda üyi” 100 jıl ötken töbesi jabılğan Kökbazarğa aynaldı. 1877 jılı Vernıyda Qalalıq duma men Qalalıq basqarma qızmet ete bastadı. Säuletşi, jerge ornalastıruşı P.M.Zenkov ataqtı Kafedraldıq sobordı saludıñ bastamaşısı äri qatısuşısı boldı.

 

    1874 jılı gubernator Kolpakovskiy Vernıydıñ bükil üy ielerine öz üyleriniñ köşe jağına eki qatar etip, ağaş otırğızudı wsındı. Al 1878 jılı Vernıyğa kelgen belgili botanik A.E. Regel' jasıl jelekterdiñ moldığına nazar audarıp, bağban-ğalımdar Fetisov pen Baumnıñ osınau igilikti iske qosqan ülesterin atap körsetedi. 1887 jılı öte küşti apat   esten ketpes jer silkinui boldı. 28 mamırda tañğı 4 sağat 35 minutta jer astınan guil estilip, izinşe jer astı dümpui sezildi. Birneşe minut ötken soñ bwdan da küşti dümpu bolıp, jerdiñ kenet teñselui eki minutqa deyin sozıldı. Qalanıñ wyqı qwşağında jatqan twrğındarı oyanbağan küyinde opat boldı. Qala tolığımen derlik qiradı. Gimnaziya, şirkeumen qosa arhierey üyi, gubernatordıñ üyi sekildi kirpişten twrğızılğan ülken üyler erekşe zaqımdandı. Sobordıñ şirkeu mwnarası, Pokrov şirkeui… qwlap tüsti. Tauda adam senbeytin gürsil estilip, şıñ qwzdar qwlap, añğarlardı, joldardı, auıldardı, twraqtardı, adamdar men maldı basıp qalğan. Qala birneşe kün auız susız qaladı. Zaqımdanbağan birde-bir ğimarat qalmağan. Ağaştan salınğan üyler aman qalğan, olardıñ peşteri ğana qirap, tereze äynekteri sınğan. Qala men onıñ töñireginde 483 adam qaza tapqan, jaralanğandardıñ sanı anıqtalmağan. Qaza tapqandar osı jerdegi ziratqa jerlengen, mwnda qazir 28 gvardiyaşı  panfilovşılar parki ornalasqan. Jetisu oblısınıñ äskeri gubernatorı 1887 jıldıñ 1 mausımında bergen bwyrığında bılay dep jazdı: “Jer silkinui kezinde kirpişten salınğan üylerdiñ osaldığı anıqtaluına baylanıstı aldağı uaqıtta üylerdi tek ağaştan twrğızu wsınıladı”. 1889 jılı tağı da jer silkinip, ol 30 mausımnan 3 şildege deyin – tört künge sozıladı. Biraq, qwrılıstar az bolıp, onıñ üstine, jappay derlik ağaştan twrğızılğandıqtan, qala aytarlıqtay qirağan joq. Zilzala kezinde Medeu qayğığa wşırağandarğa köp kömek körsetti. 60-jıldardıñ basında Voronej guberniyasınan kelgen qonıs audaruşılar almanıñ aport sortınıñ birneşe köşetin äkelip, onı jergilikti Sivers jabayı alma ağaşına telidi. Mwnıñ nätijesi tañqaldırarlıqtay bolıp şıqtı.

 

   Reseydiñ oñtüstiginde közge tüspeytin alma sortı Vernıy qalasında zor biologiyalıq  “dümpu” jasadı. Al, osı iske Medeu Pwsırmanwlı tikeley aralasıp, orıs biologtarımen birigip, keremet aport sortın ösirdi. Qaladağı selekcioner N.T.Moiseevtiñ bağınan 1913 jıldıñ körmesi üşin iriktelip alınğan jemisterdiñ salmağı 3 funtqa (1 funt – 409,5 gr.) deyin jetti. Barlıq talaptarğa säykes ösiriletin bolsa, aporttıñ “Imperator İİİ Aleksandr” sortı qazirgi kezde de jemisiniñ kölemi men ädemiligi jöninen aldıñğı orındı bermeydi. Biraq, jaña sorttıñ bastı qwrauşısı – jabayı alma ağaşı bizdiñ tau bökterlerimizden joyılıp baradı. Almatı mañayındağı tau bökterlerin tabiğattıñ özi alma ağaşınıñ jaqsı ösuine layıqtap jaratqanday: topırağınıñ mineraldıq qwramı, künniñ nwr şaşu uaqıtı men mölşeri, jauın-şaşın men qolaylı temperaturanıñ mölşeri  keremet topıraq  klimat jağdayların tüzedi. Orıs-qazaq mektepteri jwrtşılıq arasında keñ qoldau taptı. Vernıydağı erler gimnaziyasında arnaulı qazaq pansionı jwmıs istedi. 1896 jılı gimnaziyadağı 226 oquşınıñ 22-si qazaq balaları boldı. Vernıydağı bağbandıq uçilişede de auıl qazaqtarınıñ balaları oqıp, bilim aldı. Medeu bwl oqu orındarına auıl-auıldan balalar izdep tauıp äkelip, oqıttı. Osı kezde Almatınıñ jasıl jelekke bölenuine ülken eñbek siñirgenderdiñ biri — Eduard Baum (1850-1921). Ataqtı ğalım 1892 jılı “Qazına bağın” (Baum toğayın) jasaydı.

 

   Üş jarım şaqırımğa sozılğan bwl toğay qazirde qala halqınıñ dem alatın jeri bolıp otır. Qala köşelerin qualay ağatın arıq jäne Abay köşesindegi bas arıq ta Baumnıñ wsınısı boyınşa 1894 jılı salınğan jäne qaladağı barşa üy ieleri özderiniñ twrğanjaylarınıñ mañına eki qatardan belgili bir ağaş twqımdarın otırğızuı tiis (emen, jöke, qayıñ, ital'yan qarağaşı, piramida tärizdi terek, aq terek, tağı basqalar), qara terekti otırğızuğa tıyım salınadı. Sebebi, qara terekten wşqan wlpalar köşeni ärdayım bılğanış etedi. Vernıy 1900 jıldıñ bas kezinde dvoryandıq patşalıq şeneunikterdiñ, bay-manaptardıñ provinciyalıq qalası bolıp qala berdi. Pugasov, Ivanov, özge de iri köpesterdiñ şarap jäne sıra zauıttarı, Kolpakov pen Pestovtıñ teri ileytin wsaq käsiporındarı – Vernıydağı negizgi-negizgi öndiris oşaqtarı boldı. Bwl jerlerde tañğı altıdan tüngi on birge deyin adam tözgisiz auır, tamwq jwmıs damıl tappay jalğasıp jatatın. Onıñ üstine ekinşi bir qiırdan, Jetisu järmeñkelerinde san mıñdap mal satıp alıp, jün, teri şikizatın öndiretin Täjibay Maldıbaev, ağayındı Quanışevter qattı bayıdı.

 

   Aşınğan halıqtıñ işinara bolsın bas köterip otırğanı tarihi derekterden mälim. Mäselen, 1903 jılğı 6 mamırda, Jetisu äskeri gubernatorı üyiniñ qasında ülken bazar işinen ötip bara jatqan eki patşa oficeri qarsı kezdesken qazaqtardı toqtatıp alıp, bas kiimderin qolğa wstap, iile tağzım etuge bwyıradı. Sonda dereu arada jinalıp qalğan 150-200 şaqtı qazaq azamattarı älgi ekeuin dırday etip sabap tastağan. 1905 jılğı jeltoqsan ayınıñ 15-inde Ministrler kabinetiniñ törağası graf Vitte şifrlıq telegramma arqılı Türkistan general-gubernatorına bılay dep şwğıl habar joldaptı. “Men sizge qol astıñızdağı ölkege äskeri tärtip ornatıp, ereuil, revolyuciyaşıl oy degendi müldem tübegeyli joyuğa keñes beremin. Äytpese jergilikti halıqtar (qazaq, özbek, t.b.) aldında bedelimiz tüsip, köterilis wyımdastıruğa jol aşıp qoyuımız äbden ıqtimal”.

Басқалармен бөлісе отырыңыз
Пікірлер

Басты жаңалықтар

img
Қоғам 2026-07-26

«Tolıq adam» jobası ayasında Naurızbay audanınıñ twrğındarımen mazmwndı kezdesuler ötti
img
Қоғам 2026-07-26

«Толық адам» жобасы аясында Наурызбай ауданының тұрғындарымен мазмұнды кездесулер өтті
img
Общество 2026-07-26

В Наурызбайском районе прошли содержательные встречи в рамках социального проекта «Толық адам»
news-img
overlay bottom
Общество 2026-07-26
В Наурызбайском районе прошли содержательные встречи в рамках социального проекта «Толық адам»

Последние новости

img
Новости 2026-07-27

В Казахстане назвали основные препятствия для развития телемедицины
img
Жаңалықтар 2026-07-27

Қазақстанда телемедицинаны дамытуға қандай кедергілер бар?
img
Қоғам 2026-07-26

«Tolıq adam» jobası ayasında Naurızbay audanınıñ twrğındarımen mazmwndı kezdesuler ötti

Все новости

news-img
overlay bottom
Новости 2026-07-27
В Казахстане назвали основные препятствия для развития телемедицины
news-img
overlay bottom
Жаңалықтар 2026-07-27
Қазақстанда телемедицинаны дамытуға қандай кедергілер бар?
news-img
overlay bottom
Қоғам 2026-07-26
«Tolıq adam» jobası ayasında Naurızbay audanınıñ twrğındarımen mazmwndı kezdesuler ötti
news-img
overlay bottom
Қоғам 2026-07-26
«تولىق ادام» جوباسى اياسىندا ناۋرىزباي اۋدانىنىڭ تۇرعىندارىمەن مازمۇندى كەزدەسۋلەر وتتى
news-img
overlay bottom
Общество 2026-07-26
V Naurızbayskom rayone proşli soderjatel'nıe vstreçi v ramkah social'nogo proekta «Tolıq adam»
news-img
overlay bottom
Общество 2026-07-26
ۆ ناۋرىزبايسكوم رايونە پروشلي سودەرجاتەلьنىە ۆسترەچي ۆ رامكاح سوتسيالьنوگو پروەكتا «تولىق ادام»
news-img
overlay bottom
Общество 2026-07-26
В Наурызбайском районе прошли содержательные встречи в рамках социального проекта «Толық адам»
news-img
overlay bottom
Қоғам 2026-07-26
«Толық адам» жобасы аясында Наурызбай ауданының тұрғындарымен мазмұнды кездесулер өтті
news-img
overlay bottom
Әлем 2026-07-25
Tramp Google-ğa salınğan ayıppwlğa baylanıstı Euroodaqqa qoqan-loqı jasadı
Международное интернет-издание "Shalqar kz"
Подписка на важную информацию международного интернет-издания "Shalqar kz" Будьте в курсе последних новостей Ваша электронная почта подписаться