logo
burger menu search Қазақша language menu
Алматы Ажары

Автор: ADMIN

Алматы Ажары 2026-05-24 02:23:35

Біз әлеуметтік желілерде:

Biz Medeu jaylı ne bilemiz?

news single

   Biz Medeu jaylı ne bilemiz? Äygili Medeu mwz aydını men bir audannıñ esimin alıp otırğan Medeu kim? Qazir külli qazaqqa belgili Medeu jaylı äñgimelegende aldımen onıñ şıqqan tegi, äkesi jaylı äñgimelegendi jön kördik. Medeudiñ äkesi Pwsırmannıñ arğı babası – şejirege üñiler bolsaq – aqındar men batırlar eli atanğan – Şapıraştı, onıñ işinde Esqoja. Esqojadan üş wl – Alısay, Altınay, Şuaş. Altınay – qatarınan atı ozğan, sözi däuirinde dürildep jürgen, aytqanı kelgen äulie, şeşimin kesip aytqan, bärine abız atanğan qadirli jan bolğan. Altınaydıñ bäybişesinen altı wl – Qoyşegir (Bessarı), Bayşegir, Janşegir, Bekşegir, Nwrşegir, Bolay, ekinşi äyelinen — Toqtamıs, Şağaman, al üşinşi äyelinen — äygili Qarasay batır tuğan. Bolay – eti tiri, pısıq, jwrttı erlikke, diqanşılıq käsipke şaqırıp, jaqsı iske wytqı bolğan. Bolaydıñ – Bikisi, Qwlkisi, Boranğazı, Joldıbay, Şaqa degen bes balası da namısın eşkimge jibermegen ıntımağı jarasqan, ärqaşan qazaq – qırğız arasında bedelabıroyğa ie bolğan däuletti ata eken.

 

    Bolaydıñ kenjesi Şaqadan-Jayıqbay, Düysenbi, Doğalaq esimdi üş wl taraydı. Jayıqbay — qolı aşıq, törinen qonaq üzilmegen, kermeden at ketpegen jomart jan bolıptı. Jayıqbaydan – Malbasar, Sämen, Qwl. Al, Qwldan – Pwsırman, Serikbay, Tölebay, Küzenbay, Sarköbek. Endi mine, osı Pwsırmannan — Kürtibay, Medeu, Batırbek attı üş wl taraydı, — degen edi bizben äñgimesinde ğalım, pedagog, Wlı Otan soğısınıñ ardageri Müştay ağa Batırbekov ata şejiresin jan-jaqtı taratıp. Belgili tarihşı Aubay Bayğaziev ağamızdıñ “Bäydibek baba  alıp bäyterek” attı kitabında da bwl şejire jan-jaqtı jazılıp körsetilgen. Pwsırmandı el-jwrtı, zamandastarı “Oyjelke Pwsırman er” dep atap ketken. Pwsırman Swranşı batırmen tüydey qwrdas eken, ekeui keremet dos, bauır bolğan. — Han Käşkeniñ wrpağınıñ tizesinen qos adım tömen otırasıñdar, — deydi Swranşı batır qırıq qwrsaulı, toqsan baulı han Käşkeniñ tuın tigip qoyıp. — Biraq, meniñ oñ jaq tizemniñ janında oyjelke Pwsırman ğana otıradı. Oyjelke Pwsırmandı men ölimnen eki ret alıp qaldım, ol meni bir ret jau oğınan saqtap qaldı. Ekeumiz it jeydemiz bir jılı tozğan töl qwrdaspız ğoy, ajal bizdi aluğa asıqpaptı, aqırettik dos osınday bolar, sarbazdarım! – dep Pwsırmandı qasınan tastamağan. El auzında “esil oyjelke Pwsırman er” degen talay-talay añız — äñgimeler qaldı.

   Swranşı ekeuiniñ bir-birin qalay ajaldan aman alıp qalğandarı, batırlığı men öjettigi, dostıq räuiştegi äzil- qaljıñdarın el aqsaqaldarı küni büginge deyin jır ğıp, sır ğıp aytadı. Pwsırmannıñ şöberesi Käuar Şağataeva şığarğan öleñi el arasına tarap ketken. Swrasañ arğı atamdı er Pwsırman. Jaqsı bolmağı adamnıñ piğılınan Oyna, kül jas küniñde dep aytamın Payda joq ölgennen soñ jiğan maldan… Oyjelke Pwsırman er ömir sürgen däuir – aumalı-tökpeli, azınağan jeldi, dauıldatqan dauıldı zar zaman boldı. Ol kezeñ qoqandıqtar qızıl ala şapanın jamılıp, nayzaların qoqaytıp batıstan kelip bas saldı. Alataudıñ küngeyindegi qırğızdar dürkin -dürkin barımtalatıp, qarsı aybat körsetpese basınıp, basıbaylı qwl etkisi keldi, malın aydap, barın aldap alğısı keldi. Auzı-mwrnın tük basqan qara şekpendi qoldarında otauız mıltığın kezegen orıs kazaktarı top-tobımen qamalap, elin, jerin tonadı. Osınday qilı-qıstau kezeñde oyjelke Pwsırman er qoqandarmen de, qırğızdarmen de, orıstarmen de aşıq maydanda arıstanday ayqastı, talay şayqastı basınan ötkerdi. San märte jaralandı. Olar Pwsırmandı aşıq maydanda ala almadı, jeñe almadı. Biraq eñ qiını, bwğınıp jatqan öz işindegi jau — qazaq bauırlarınıñ jala-arızımen abaqtığa qamalıp, Sibirge aydaldı-au. Orıstar astırtın aylamen osılay el işin bülindirip, öziniñ jaqındarın qarsı aydap saldı, olar ötirik jala japtı. “Adaspaymın degen er tal-tüste joldan adasadı” degen osı. Oyjelke Pwsırmannıñ erligi, Swranşımen dostığı jaylı jazuşı Mwhametjan Etekbaev jazdı. Pwsırmanday erden qalğan asıl twyaq – Medeu esimi külli jalpaq jwrtqa tanıldı, Medeu öziniñ kim ekenin zamandastarına isimen, önege-ülgi ğwmırımen tanıttı.

 

   Medeu 1850 jılı Jetisu guberniyasında, Kişi Almatı bolısınıñ Vernıy uezindegi №3 (üşinşi) auılda, qazirgi İle audanındağı Tüymebaev atındağı auıl twrğan jerde düniege kelgen. Medeu– qarapayım jwrttıñ arasınan şığıp, birte-birte däuletti bolğan adam. Sondıqtan da ösken ortasına kömegi köp tigen. Äsirese, tabiğatqa şın janaşır bola bilgen. 1902 jılğı aşarşılıqta Medeu aş adamdarğa barınşa kömektesip, “Baldan tamadı, bardan jwğadı” degendey, kedey-kepşik, şığaylarğa köp bolısıp, järdemdesip, olardıñ qaşanda taptırmas qamqorşısı bolğan jäne de et dayındauda jäne onı aşıqqandarğa bölip berude ülken kömek körsetken, äsirese, patşa äskerleri de sol taulardıñ bökterinde äskeri jattıqtıru jwmıstarın atqarıp jürgenderinde tamaq pen qımız-susının eş aqşasız berip otırğan. Qara halıqqa ünemi bolısıp, joğın joqtap otırğandıqtan, el-jwrt ta onı qattı sıylağan. Medeu tarihına tereñirek boylau üşin, aldımen Jetisu ölkesiniñ ötken ğasırdağı tınıs-tirşiliginen bastau kerek. Öytkeni, sol uaqıtta Vernıy bekinisiniñ salına bastauı, soğan säykes osı töñirektegi äleumettik özgerister, jergilikti halıqtar men orıs halqı arasındağı qarım — qatınastardıñ nığaya tüsui, tağı basqa tarihi jağdaylardıñ qazirgi Medeu esimine birşama qatısı bar. Belgili sayahatşı A.K. Geyns Almatınıñ ornına alğaş salına bastağan bekinistiñ Vernıy atalğanın bılayşa tüsindiredi. General-gubernator G.H.Gasforttıñ Sofiya, Nadejda, Vera esimdi üş qızı bolğan. General süyikti qızdarınıñ qwrmetine erteden beri Talğar, Esik, Almatı atanıp kelgen qonıstardıñ ornına twrğızılmaqşı bolğan stanica — äskeri bekinisti Sof'yano, Nadejdino, Verino dep ataudı wyğaradı. Soñğı atau (Verino) İ Nikolay patşağa asa wnamaydı da, Verinonı sızıp tastap, üstine Vernıy dep soydaqtata saladı. Jalpı, Medeu jaylı aytqanda Almatı qalasınıñ arğı-bergi tarihına köz jügirtpese bolmaydı. Almatı men Medeu tığız baylanıstı.

Басқалармен бөлісе отырыңыз
Пікірлер

Басты жаңалықтар

img
Алматы Ажары 2026-05-24

الماتى تاريحى
img
Алматы Ажары 2026-05-24

مەدەۋ: الەمدىك رەكوردتاردىڭ «ۇستاحاناسى»
img
Алматы Ажары 2026-05-24

بىز مەدەۋ جايلى نە بىلەمىز?
news-img
overlay bottom
Алматы Ажары 2026-05-24
بىز مەدەۋ جايلى نە بىلەمىز?

Последние новости

img
Облик Алматы 2026-05-24

MEDEU: «FABRIKA REKORDOV» I LEGENDA GOR
img
Облик Алматы 2026-05-24

مەدەۋ: «فابريكا رەكوردوۆ» ي لەگەندا گور
img
Алматы Ажары 2026-05-24

MEDEU: ÄLEMDİK REKORDTARDIÑ «WSTAHANASI»

Все новости

news-img
overlay bottom
Облик Алматы 2026-05-24
MEDEU: «FABRIKA REKORDOV» I LEGENDA GOR
news-img
overlay bottom
Облик Алматы 2026-05-24
مەدەۋ: «فابريكا رەكوردوۆ» ي لەگەندا گور
news-img
overlay bottom
Алматы Ажары 2026-05-24
MEDEU: ÄLEMDİK REKORDTARDIÑ «WSTAHANASI»
news-img
overlay bottom
Алматы Ажары 2026-05-24
مەدەۋ: الەمدىك رەكوردتاردىڭ «ۇستاحاناسى»
news-img
overlay bottom
Алматы Ажары 2026-05-24
Biz Medeu jaylı ne bilemiz?
news-img
overlay bottom
Алматы Ажары 2026-05-24
بىز مەدەۋ جايلى نە بىلەمىز?
news-img
overlay bottom
Алматы Ажары 2026-03-06
Біз Медеу жайлы не білеміз?
news-img
overlay bottom
Алматы Ажары 2026-05-24
ALMATI TARIHI
news-img
overlay bottom
Алматы Ажары 2026-05-24
الماتى تاريحى
Международное интернет-издание "Shalqar kz"
Подписка на важную информацию международного интернет-издания "Shalqar kz" Будьте в курсе последних новостей Ваша электронная почта подписаться