Дерек пен дәйек

Автор: ADMIN

Дерек пен дәйек 2026-06-07 16:02:00

Біз әлеуметтік желілерде:

Студенттік ұлт-аспаптар оркестрлерін басқарудың кейбір ерекшеліктері

news single

      Атыраудың Д. Нұрпейісова атындағы музыкалық халық академиясының төменгі I-II курс оқушыларынан құрылған ұлт-аспаптар оркестрімен 1983-1987 жылдар арасындағы жұмыс жасаған кейбір тәжірибелерім

 

   Жұмагелді Нәжімеденов өнертану ғылымдарының кандидаты, доцент, домбырашы дирижер, педагог

 

   Қазірде республикамызда әр облыстық халық аспаптар оркестрі музыкалық колледжлері бар, олардың орындаушылық шеберліктері және репертуарлары күнен-күнге күрделене түсуде. Алайда, осындай тәрбиелік мәні зор оркестр – ансамбльдеріміздің ғылыми-педагогикалық негізде ұйымдастырылуы, жұмыс методикасы, мазмұны жөнінде осы уақытқа дейін көмекші методикалық құралының өте аздығы қынжыларлық жәйт. Қазірде көптеген оркестр, ансамбль репертуарларының мазмұнды-тәрбиелік мәні төмен, педагогикалық-сатылық тұрғыдан жүйеленбеген, оқушылардың ойнау-техникалық шеберлігіне, жас ерекшеліктеріне сәйкес келмей жатады. 

 

   Міне осы қажеттілікті ескере отырып, менің консерваторияны 1983 жылы бітіріп, жолдамамен сол кездегі Гурьев музыкалық училищесінде, төрт жыл студенттік оркестр басқарып жұмыс жасауыма байланысты, төменгі (I-II) курстан құрылған ұлт-аспаптар оркестрін басқардым. Атырау музыкалық колледжысында екі ұлт-аспаптар оркестрі бар болатын, яғни төменгі (I-II) курстан және жоғарғы (III-IV) курстан құрылған оркестр жұмыс жасайды. Музыкалық колледжлерге оқушылардың көбі, 9-сыныптан кейін келіп түсетін, арнайы музыка мектептерін бітірген немесе музык мектебін оқымаған оқушылар. Оркестрді басқарудың ғылыми негіздерін оқушының музыкалық аспапты игеруді дұрыс қалыптастыру үшін оркестр жетекшілігі мұны мына шарттарды еске сақтау қажет деп білеміз. Біріншіден, алғашқы оркестрге отыру кезеңіндегі жұмыс процестеріне байланысты заңдылықтар мен теоремаларды, ережелерді нақтылы өз мағанасында дәлме-дәл түсіндіру. Бұған жататындар – мысалы домбырашы немесе қобызшы отыру реттілігі, қол мен саусақтарды аспаптарға дұрыс қоя білу, аспаптан музыкалық дыбыс әуенінің мәнді шығуы, штрихтар, аппликатуралар т.б.

 

   Егерде бұл талаптар дайындық кезінде тиянақты қалыптаспаса, оқушы аспапты өз мәнінде игере алмайды да, алға қойған мақсаттың жүзеге асуы қиынға соғады. Аспа игерудегі теориялық мәселелерді нақты практикалық мысалдармен байланыстырып отырған жөн. Екінші, жетекші оркестрде ойналатын шығарманың тарихын мазмұндық сыр-сипатын бұрмаламай дәл өз хақында жеткізе білу. Мәселен, біздер Құрманғазы творчествосының шыңы және оның стильдік ерекшелігінің айқын символикасы болып табыладын «Сарыарқа» күйін алайық. Бұл күй туралы кейбір жетекшілер «Сарыарқа» күйі қазақтың сары даласында арналған, оның табиғатын бейнелеген» деп түсіндіреді. Бұл «Сарыарқа» күйінің мазмұнын ашуды жеткіліксіз теңеу. Ал оркестр мүшелері бұл күйді осы тұрғыдан түсінсе, оның мазмұнына терең бойлай қоймаған болар еді. Шын мәнінде бұл күйдің идеялдық арқауы – табиғат образынан, «сары даладан» әлдеқайда асып төгіліп жатыр. Мұндағы тегеуірінді серпін, алақұйын екпін, асқақ шабыт пен қазақтың рухын көтеретінін айтпай-ақ сездіретіндей. Құрманғазының «Сарыарқа» күйі қазақ жеріндегі бостандық пен еркіндіктің гиміні деуге болады. Міне, күй табиғатындағы осы бір озық идеяны, көркемдік – эстетикалық сырды нақты да терең бере білуіміз қажет. Үшінші, оркестр дайындығының ғылыми жүйелілігіндегі пәнаралық қатынас.

 

   Бұл оркестрдің тәжірибесінде тіпті ескерілмей жүрген мәселе. Кезінде әл-Фараби айтқандай «музыка математика ғылымына жатады» деген екен. Жалпы білім беретін және музыка мектептерінің көптеген пәндерінде оқығандай (математика, физика, геометрия, логика, оптика, тарих, әдебиет, химия т.б.) халқымыздың мәдениеті, тарихы жөнінде деректер мен халық композиторлары туралы тиісті мағұлматтар беріліп отырады. Егер осы мағлұматтар оркестрде кеңейтіліп түсіндірлсе, оқушылардың білім, түсінігі дамып, таным деңгейі арта берген болар еді. Оркестр жұмысындағы ғылыми принциптер оқушылардың музыкалық аспапты игеру шеберлігін арттыру қатар олардың білім-түсінігін кеңейтіп, танымдық ұғымын жетілдіріп және меңгеретін білімінің нақтылық деңгейінің көтеріп, бұл саладағы жүйенің негізін тиісті арнаға салады. Оркестр мүшелерінің эмоциялық-интеллектуалдық сезімдерін оятып, ой өрісінің дамытуда, шығарма мазмұны дұрыс түсініп, техникалық мүмкіндігін кеңейте түсуде түсінікті және шамасына лайықты музыкалық материалды іріктеу мен және оны ұйымдастыра білумен шарттас. Түсінікті лайықты оркестр репертуары студентердың қызықушылығын, белсенділігін арттырады.

 

   Музыка шығармаларын оркестрдің ойнауға шамасы келер мүмкіндігін білуде мынадай жұмыстар істеген жөн. Бірінші –оқушылардың музыкалық сауатын және техникалық мүмкіндігін білу. Бұл топтар бойынша өткізілетін дайындық кезінде анықталады. Осындай анықтау кезінде кейбіреулер жоғарғы техникалық дәрежедегі «Сарыарқа», «Балбұрауын» күйлерін ойнағысы келетінін айтады. Бұл әрине, оқушы қызығушылығын шамаға лайық принципінен асып түседі. Мұндай жағдайда алдымен жеңіл ән-күйлер, сол қалаған күйлерінің кейбір бөліктері берілсе, машықтық дағды күрделене түседі. Бұндай жағдайда күйдің ритмикалық желісі, мазмұны оқушыға түсінікті бола бастайды, яғни шамаға лайықтылық өріс алып дамиды. Жетекші әдептілік сақтап, «Сенің ол күйді ойнауға шамаң келмейді»,-деп тиып тастамай, қайта жоғарыда айтылған әдісті пайдаланып, оқушының ынтасын демей, қолдаған жөн. Сонымен колледжінің төменгі I-II – курс оқушылар оркестрінде игерілетін жаттығулар, пьесалар, күйлер, шәкірттердің ойнау дәрежесіне сай, түсінікті және шамасына лайықты болған жөн. Оркестр дайындығындағы шығарма түрлері мен оның методикалық әдіс-тәсілдері туралы айтатын болсақ. Метод – грек тілінде адамның практикалық әрекеттерін және өмірді тани білу амалдарының жолдарын, тәсілдерін білдіреді. Оркестрдегі ойналатын музыкалық шығарманың ерекшелігіне (күй, пьеса, би, ән т.б.) авторына, оқушылардың жасына, білім деңгейіне байланысты оқыту, тәрбиелеу әдістері әртүрлі болып келеді. Оркестрде пайдаланылатын методикалық әдіс-тәсілдер оқушыларға музыкалық-теориялық білім негіздерін берумен қатар, оның көркемдігін, өмірмен байланысын аңғарту, білім, білік дағдыларын дамытуды көздейді.

 

   Оркестр жұмысында төмендегідей методикалық әдіс-тәсілдерді пайдалануға болады: әңгіме, практикалық жұмыстар, көрнектілік, өзіндік жұмыс, зерттеу және проблемалық әдістер. Бұл аталған әдістер жеке немесе бірімен-бірі тығыз байланысты комплексті түрде беріледі. Жетекші дайындықтың мазмұн-мақсатына байланысты әдіс-тәсілдерін түрлендіріп отырады. Оркестрдің оқу және концерттік репертуарлары жүйеленгенен кейінгі жетекшінің міндеті – сол шығармалардың көркемдік, идеялдық, эстетикалық мазмұнын ашатын, терең ұғындыра білетін тиімді методикалық әдіс-тәсілдермен әр салалы жұмыс түрлерін ретті пайдаланып, оны үйлесімді мәнді іске қосу. Мәселен, оркестр Құрманғазының бір күйі белгіленді делік. Егерде жетекші сол күйді ешқандай қосымша жұмыс түрлерін атқармай, әдіс-тәсілсіз сол «таза» қалпында үйрете салса, біздер жоғарыдағы айтқан мақсаттардың біреуіне де жетпей, ал оқушылар ешқандай құштарсыз, ынта-ықылассыз жалпылама дәрежеде ғана игерген болар еді. Міне біздердің оркестр жұмыс белгілі бір ғылыми-педагогикалық негізде өтілуі керек деп, мән беруіміздің басты себебі, практикадағы жаңағы айтылғандай «жалаң» дайындықтардың жиі кездесуі. Оркестр әзірлігіндегі мән беретін көптеген проблеманың бір оқушылардың түрлі музыкалық жанырларға деген қызығушылық пен құштарлығын арттыру. Атқарылатын іс-әрекетке қызықпаған жерде оқушының оны терең, нәтижелі игеруі мүмкін емес. Мәселен, менің кезінде Атырау музыка училищесіндегі төменгі I-II - курстан құрылған оркестрді (әрі сол курысқа класс жетекші болдым) жетекшілік етуіме байланысты, оқыту мен тәрбие беру тәсілін қарап көрейік.

 

   1. Оркестр дайындығына Құрманғазының «Көбік шашқан» күйін жоспарладық.

 

  2. Күйдің шығу тарихын әсерлі түрде айтып бердік, күй және күйші жәйлы оқушыларға сұрақ қойдық, күйлерден үзінді тыңдаттық, музыка әдебиеттерінен үзінді оқыдық. Дайындық барысында бәрімізге белгілі қазақ даласының алып күйшісі құрманғазы өмірі сан-алуан уақиғаға, тартысқа толы. Оның әрбір шығарған күйі -өзі өткен өмір жолының із соқпақтары. Исатай-Махамбет көтерілісіне үн қосу, ақсақкиік уақиғасы, патша түрмесінен қашу, Ақбай атты баймен алысу тағы да басқа күйші өмірінің сан белестері домбыра шанағына күңіреніп, тарихтың ұмытылмас әрбір парағы болып қалып жатты. Оркестр мүшелері үшін оның әр күйінің тәлім-тәрбиелік мәні зор. Жетекшінің міндеті –соны әсерлі түрде жеткізе білуде. Күйдің көркемдік, ритмикалық, динамикалық жақтарын көрсетіп, олардың мазмұын ашуды ұйғардық. Тағы бір мысал, сол оркестрде ойнайтын оқушылардың арасынан Х.Ерғалиевтың «Құрманғазы» атты пьесасынан үзінді оқылып, сол оқушылардың күшімен, училище сахынасына осы оқылымды қойдық. Бұл еңбектің оқушыларға қандайда зор эстетикалық тәрбиелік мәні бар екеніне күмәніміз жоқ. Әрқашанда творчествалық коликтивпен немесе жеке өнердің адаммен тығыз байланыста болып кездесу кештерін жиі өткізіп тұрдық. Оркестр – ұжымдық шығармашылық. Оқушылардың музыкалық қаблет дәрежесіне, белсенділігіне, жетекшінің шеберлігіне байланысты дайындық тәсілдері мен формалары әртүрлі болып келеді. Мысалы, оркестр концертке шығатын болса – практикалық ойнау методы, ал жаңа шығарманы игеру барысында -әңгіме және көрнекілік метоттарды кеңінен пайдаланылады. Сонымен қатар өзіндік жұмыс істеу, зерттеу және прблемалық, сұрақ-жауап әдістеріне де ерекше көңіл аударған жөн.

 

   Оркестр дайындығының мынадай жұмыс түрлері болады:

 

  1. Шығарманы бастан-аяқ бірнеше рет қайталап, көркемдік дәрежеге дейін жеткізу;

 2. Шығарманыың техникалық жағын жетілдіру.

 3. Оркестрдің жеке топтармен дайындық.

 4. Концерттік дайындық. Әрине оркестр шығармашылық жетістікке жетуде оның дайындық формалары жан-жақты болып, методикалық түрленіп отыруға тиіс. Музыкалық колледжіге жоғарыда айтып кеткендей, арнаулы музыка мектебін бітірген және аспаптарда жақсы ойнайалатын қаблеті бар оқушылар қабылданады. Оркестрге алғаш музыкалық мектебін бітірген оқушылар отырса, екінші жартыжылдықтан бастап нота сауатын толық меңгерген, арнайы музыка мектебін бітірмеген оқушылар қатыса алады. Оркестр дұрыс жолға түсіп, қалыптасып кетуі, алғашқы кезеңдегі ұйымдастыру мәселелеріне байланысты. Белгілі ұстаз А.С.Макаренко былай дейді: «Ең әуелі жақсылап тұрып жалпы жиналыс өткізуден бастар едім, онда оқушылардан не тілейтінімді, нені талап ететінімді және екі жылдан кейін олардың қандай болатынын шын жүректен айтып берер едім». Жиналыс үстінде сіздің сөздеріңізден олар «сіздің еркіңізді, сіздің мәдениетіңізді, сіздің жеке басыңызды сезінуге тиіс?». Ұстаздың әрбір қонымды, ойлы сөздері –олар үшін жаңа тәрбие көзі, елігу мен құштарлықтың бастауы. Оркестр ұйымдастырудағы негізгі мәселе – оны жабдықтау.

 

   Бұған жататындар: дайындық өткізетін кең бөлме, сапалы музыкалық аспаптар комплексі, пульт, орындық, нота қағазы, т.б. Көрнекті құралдардан: нота сауаты жазылған схема, композиторлар портреті, грамжазба, магнитофон, компьютер, жабдықтары. Актив мүшелерін дұрыс ірікткеп, таңдай білу, оркестр жұмысының ілгері басуының кепілі. Оркестр активінің құрамын-көркемдік кеңес деп атайды. Кеңес мүшелігіне оркестр жетекшісі, инспектор, аспап топтарының концертмейстрлері кіреді. Кеңес мүшелері мына жұмыстарға жауап беруге тиіс: дер кезінде әзірліктің басталуы, барлық аспаптардың құлақ күйінің келтірілуі, мүшелердің өз партияларын игерудегі жауапкершілігі, тәртіп бұзбау, аспапты күтіп ұстау, орындық пульттердің қамтамасыздығы т.б. Актив мүшелері жиі бас қосып оркестрдегі жетістік-кемшіліктерді талқылап, қорытынды шығарып отыруға тиіс. Оркестрдегі алғашқы дайындық оқушыларға үлкен эмоциялық әсер қалдыру мен қатар, ұйымдастырылу процесі жоғарғы дәрежеде болуға тиіс. Өйткені оркестрдің болашақта творчествалық бағытпен дамып, біртұтас ұжымдық тұрғыда қалыптасуына, алғашқы дайындықтардың, ұйымдық қызметтердің дәрежесімен тығыз байланысты. Алғашқы дайындықтардағы жұмыс барысы: оркестрдің нормалық тәртібі бойынша отырғызу (оның бірнеше вариантары бар); құлақ күйін келтіру, дирижердың қолын дұрыс түсініп ансамбільдік тәртіпті сақтай білу.

 

   Алғашқы дайындықтағы енді бір ескерер мәселе оқушылардың көңіл көтеріңкілігі мен қызығушылығының дәрежесін бәсеңдетіп алмай, дамыта түсу. Домбыраны игерудегі, немесе басқа аспаптарда ойнау аппаратын дұрыс қою кезеңі немесе шығарманы сапасыз қайталай беру оқушыларды жалықтырады. Жетекші мұндай сәттерде олардың жақсы көретін күйлерін ойнап, музыка тарихын, оркестр аспаптары жәйлы әңгіме айтып, сейілдіріп отырғаны жөн. Әсіресе жетекшінің аспапта өзі ойнап көрсетуі оқушыларға эстетикалық құштарлық туғызып, менде осылай ойнасам екен деп ынталанады. Бұл методикалық маңызы зор тәсіл. Оны әсіресе оркестр әзірлігінде орынды пайдалану, музыкалық дамудың зор кепілі. Психологияда бұны еліктеу дейді.

 

   Оркестрмен жұмыс жасағанды жәй ырғақта ритмикалық жаттығу, гаммалар, этюдтерді мәнін сақап ойнау.

 1. Дирижердың қолына қалыптасып, бірге ойнау, түрлі динамикалық белгілерді, дирижердың қолының қимылымен бірге жасау.

2. оркестрдің партияларын бөлек группада ойнау.

3. Үйге берілген күй, пьесаларды ойнау.

 

  Дайындық бірден жетекшінің бүгінгі оркестрде істелетін жұмыстың мақсаты, мазмұнын қысқаша түсіндіруден басталады және төмендегідей жұмыс формалары қамтылады:

  1. Шығарманың ойлы-өрнек, мәнерлік құралдарын жүйелеп, мазұмынын ашып, көркемдік дәрежеге жеткізу немесе интерпретациялау.
  2. 2. Дайындық соңында игерілген шығармалардың ішіндегі оқушылардың көбірек ұнататынын ойнап, оркестр әзірлігін жоғары эмоциялық тұрғыда бітіру. Енді оркестрдің кейбір репертуарларына тоқталайық.
  3. Оның репертуары негізінен төрт бағыттан тұрады: а) Қазақтың ән-күйлері; б) батыс классиктерінің шығармалары. в) орыс композиторларының шығармалары г) қазақ оркестріне арнайы арналған шығармалары ж) халық күйі –«Тепеңкөк», «Кеңес», халық әні «Гакку», «Ақ Баян», «Ақбақай». Құрманғазы – «Кісен ашқан», «Көбік шашқан», «Саранжап», «Балбұрауын», «Адай». Дәулеткерей – «Қосалқа II вариант», «Ысқырма», «Қыз Ақжелең». Тәттімбет – «Сылқылдақ», «Қосбасар-I вариант». Дина –«16-жыл», «Әсемқоңыр», «Той бастар» Түркеш «Көңілашар». Ж.Назаров «Бейбітшілік» б) Ф.Шуберт –«Музыкалық момент» Штраус –«Персидский марш» Э.Григ –«Нарвежский танец № 2» в) П.Чайковский –«Сладкая грезы», «Экоссез», «Танец маленький лебедей» М.Глинка –«Полька» Василенко –«Балеро» г) А.Жұбанов –«Тәжік билері № 1,2,4», «Қазақ маршы», «Қарлығаш биі» а.Затаевич –«Қазақ маршы» Х.Тастанов –«Тыңға аттану», «Толғау» М.Қойшыбаев Қазақ оркестріне арналған «Симфония d-dur» II-III- бөлім Н.Тілендиев «Мұрагер», «Ата толғауы», «Көш керуені» М.Әубакеров «Көңілді жастар» К.Күмісбеков –«Балалар биі», «Фараби сазы», «Аяулы менің мекенім» Б.Жұбаниязов «Достық биі» А.Жаймов «Би күйі» т.б. Мен кезінде басқарған оркестр халық алдына жиі-жиі өнерлерін көрсеттіп тұратын.
  4.   Жалпы білім беретін мектептерге де жылда концерт беріп тұрдық, бір жағынан проорентациялық жұмысын атқарып, өнерлі жастарды оқуға шақыруға көп көмегін тигізді. Сол кездегі музыкалық колледжінің төменгі I-II курс оқушыларынан құрылған ұлт-аспаптар оркестрі, кейінгі жылдары оркестр өзінің орындаушылық дәстүрін шыңдап, халық музыкасымен қатар батыс-орыс классиктерінің музыкасын ойдағыдай орындау дәрежесіне жете бастады. Болашақта біз музыка колледжісінің төменгі I-II курс оқушыларынан құрылған ұлт-аспаптар оркестрінің, бұдан былай қарай әлі де көптеген творчестволық табыстарға жете беруіне тілектеспіз.
Басқалармен бөлісе отырыңыз
Пікірлер

Все новости


Международное интернет-издание "Shalqar kz"
Подписка на важную информацию международного интернет-издания "Shalqar kz" Будьте в курсе последних новостей Ваша электронная почта подписаться