logo
burger menu search Қазақша language menu
Дерек пен дәйек

Автор: ADMIN

Дерек пен дәйек 2026-06-07 17:05:00

Біз әлеуметтік желілерде:

ЖАПАЛАҚ ПЕН ҚҰЗҒЫН ТУРАЛЫ

news single

   Дәпшелім патша Бейдауа философқа айтты: "Өзара силасып, бірін-бірі жан үзіп жақсы көрген, біріне-бірі аянбай көмек берген адал туыстар жөнінде сен маған көп әңгіме шерттің ғой; егер енді айтқың келсе, сырт пішіні моп-момақан, бетінен ізгіліктің нышаны көрініп тұратын, бірақ әп сәтте сырт айналып, айнып, алдап кететін дұшпан туралы сөйлеші". Сонда философ."Кімде-кім ежелден бері ұстасып келе жатқан қас дұшпанның алдауына түссе, бір заманда жапалақтардың басынан кешірген ауыртпалығын көреді", - деді.

 

   Патша: "Ол қалай болып еді?" – деп сұрағанда, философ оған мынау әңгімені шертті: "Бағзы бір елде, тау қиясында дәу ағаш өседі екен, бұл сол жердегі күллі ағаштардың ішіндегі жапырағы қалыңы, бұтақтысы болыпты. Өз арасынан шыққан патшасы бар мың құзғын осы ағашқа мекендейдіекен. Бір күні түн ішінде жапалақтың патшасы көріне шабуыл жасапты, жапалақ пен құзғын арасындағы осы жауласу толастамай үдей беріпті. Жапалақ патшасы құзғындарға тұтқиылдан төнсе керек, көбін қырғынға ұшыратып, бір талайын жаралап кетіпті. Таңертең құзғын патшасы өз адамдарын жинап алып: "Түндегі уақиғаның сендер үшін де, жапалақтар үшін де не болып біткенін көрдіңдер ғой. Халқымыздың қаншасы қырылды, қаншасы жараланды, қанаттары қайырылып, құйрықтары майырылып, тұлымдары түтіліп қалғандары қаншама десеңші! Жапалақтарда аяу да, аяну да жоқ, мен сол қылығынан қорқам, оның үстіне бекініс мекендерімізді де жетік біледі, батыл қимылдайды, оны өздерің де байқадыңдар, енді сендерді елеусіз қалдырмаса керек.

 

   Сондықтан сақ болыңдар, асығыс албырт қимыл көрсетпеңдер",- деген нұсқау беріпті. Солардың ішінде асқан ақылды, өте білгір атағы жайылған бес құзғын болушы еді; басқа құзғындар пәлеге душар болса-ақ соларға паналап, барлық тауқыметті сол бесеуіне артушы еді. Патша да олардың пікірін пайдаланып, үнемі ақылдасып отырушы еді. Сол бесеуінің бірінен атша: "Мынау уақиға жөнінде сен не ойлайсың?" – деп сұрағанда, құзғын оған: "Менің ойым ежелден келе жатқан белгілі қағида; қаныпезер, қарулы қандас жауға қарсы бармай, қашқақтап бас сауғалаудан өзге ешбір құрал да, айла да жоқ", - деп жауап қайырыпты. Патша екіншісіне бұрылып: "Ал сенің ойың қалай?" – деп сұрағанда, ол патшаға: "Мынаның қашу керек деген ақылы бізге жараспайды, менің ойымша, тұңғыш рет басымызға келген бақытсыздыққа шыдай алмай еліізді, отанымызды тастай қашу, мөнтеңдеп дұшпанға қол қусыру – бұл оңбағандық. Онан да күшімізді жинап, жаумен жағаласуға даярланалық. Жан-жаққа қарауыл қоялық, олар осы екі арамызда болып жатқан әрекеттерді бақылап тұрсын, дұшпаның келесі шабуылынан, қару-жарағынан алдын-ала сақтаналық.

 

    Егер дұшпан бізге шабуыл жасай қалса, оны қару-жарақпен қан майданда қарсы алалық та, қай жерде кездессек, сол жерде жанды шүберекке түйіп, аянбай соғысалық. Өзімізге ыңғайлы, тілегімізге сай мезгіл туғанша, өте сақ болалық, сөйтіп жаудың бетін қайтаралық. Ал егер осыны істей алмасақ, қашып кетуіміз ғана қалып тұр ғой, бірақ біз осыны істесек қана ар-ұжданымыздың алдында ақтала аламыз", - деп жауап беріпті. Патша үшінші құзғыннан: "Сенің пікірің қандай?" – деп сұрапты. Сонда ол: "Әлгі екеуінің де сөзін мен мақұлдай алмаймын. Бірақ біз мына жау мен екеуміздің арамызда жүретін барлаушыларды, жансыздарды қырағылыққа баулысаңыз екен, жаудың бітіскісі келе ме, жоқ бізден алым алып ырза болғысы келе ме, соны олар жіті білсе екен, сөйтіп біз жаудың сыңайын таптындырмай мезгілінде байқап отыралықшы. Егер ұлы қатердің төніп тұрғанына көзіміз жетсе, онда алымын төлеп, пәле-жаладан құтылып, өз отанымызда бейбіт өмір сүруге мен қарсы емеспін. Ал жаудың күші сонша басым болса, патша өзінің де өлетінін, елінің де күйзелетінін , қол астындағы адамдардың да қырылатынын біліп қорықса, онда өз мемлекетін, халқын ол ақшаның күшімен сақтауға кірісуі керек қой", - деді.

 

   Патша төртінші құзғыннан: "Ал осы бітім туралы сен не ойлайсың?" – деп сұрағанда, патшаға қарап ол: "Мен мұны дұрыс пікір деп есептемеймін. Бұл болмайды! Біздің адамгершілігіміз де, нәсіліміз де артық, өзімізден төмен жаудың алдында жаутаңдап, абыройымызды құрбан етуден жаман нәрсе бар ма? Одан да отанды тастап, тентіреп айдауда жүру, жетім өмірдің тақсіретін тарту анағұрлым артық. Оның бер жағында, егер дұшпанға біз осылай ұсныс жасасақ, ол місе тұтып қанағаттанбайды, бұған менің көзім анық жетеді, қайта қомағайлана түседі де, мөлшерден тыс нәрсені талап етеді. Бұрынғылар:"Өз мүддеңді орындау үшін, жауыңа бірте-бірте басқыштап жақында, бірақ аса ішіне кіріп кетпе, ол өзіңді тарпа бас салып жүрмесін, әскерің де қару-жарақты болсын, жеңіліп қалып жүрме", - деген ғой. Мысалы күннің астында тік орнатқан бағананы алалық: егер сол бағананы азырақ қисайтсаң көлеңкесі ұзара түседі, ал мүлде иіп жіберсең, онда көлеңкесі қысқарып қалады. Сондай-ақ болмашы жақындасуды жауымыз қанағат етпейді, сондықтан қайыспай шыдап, қарсы соғысқа шығуымыз керек, біздің ұйғарым осы болуға тиіс қой", - деді.

 

   Патша бесінші құзғынға бұрылып: "Соғысуымыз керек пе, жоқ елімізді тастап қашуымыз керек пе, сен қалай істе дейсің?" – деп сұрады. Ол сонда: "Соғысу жөнінде айтсам, әліміз келмейтін жаумен сайысуға болмайды. Бұрынғылар: "Кімде-кім өзін, не жауын тани алмаса, ол әлі жетпейтін дұшпанмен соғысады да, мерт болады, өзін-өзі орға итереді",- деген ғой. Ақылды жан жауының күшін өзінен кем тұтып, қорлай алмайды. Мұны істеген адам алданады, ал алданған жан алдырады. Соғыспай тұрып та, жапалақтардан қатты қорқатынбыз, ал мен болсам осы шайқасқа дейін де олардан мүлде сескенетін едім. Қай жағдайда болсын – бәрібір, есі дұрыс ойлы жаудан қауіптенбей отыра алмайды. Егер жау жырақта болса, оның қайта соқпасына сенбейді. Егер жау көрінсе, қол-аяғымды байлап, алдына салып айдамайды деген ой онда болмайды, ал егер жау жалғыз кезіксе, оның арамза айласынан аман қаламын деп те ұқпайды. Зерек адам мақсатына соғыссыз жетуге ұмтылады, алайда әділ айла таба алмай тарығады. Соғыста ең әуелі адам шығын болады, басқа жағдайларда ақша немесе сөз шығыны болып жатады. Сайып келгенде, сенің жапалақтармен соғыспауың мақұл. Әлі келмес әлек болады, күштімен тірескен кісі өзін-өзі орға жығады", - деді. Патша одан: "Сөйтіп, соғысқың келмейді ғой сенің. Ал сонда не ойлап тұрсың? Не істеу керек?" – деп сұрады. Құзғын патшаға: "Ақылдас, мәслихат құр. Данышпандардың айтқан ақылынан патша көп ғибрат алады, олжа табады, сондықтан ақылдасқан, ойласқан патша жеңіске жетеді, ал әскер де, қырғын жорық соғыс та, ұшан-теңіз қару-жарақ та ондай жеңісті еш уақытта қолға әкеп бермейді. Жан-жағынан құйып жатқан өзендер арқылы теңіз суы молаймақ, уәзірлерімен ақылдасу, пікір алысу, толғанысу арқылы патша да нығая бермек. Зерделі адам өзінің де, жауының да қолынан келерін күні бұрын сезеді, ол жауымен соғысатын сәтті мезгілді де, оның ой-өрісін де, арам пиғылын да алдын-ала біледі. Болашақ уақиғаны көз алдынан тізбектей өткізіп, ақыл сарабына салады, көмекшілерінің де ой-желісін ілгерірек топшылайды, жұрттың берген ақылын да пайдаланады, қолында бар құрал-сайманын да есептеп отырады. Кімде-кім өзі ақылсыз болса және оның кеңес берерлік татымды уәзірлері де болмаса, тіпті тағдырдың өзі болысып, оған сәт-сапарын тілеп тұрса да, бәрібір осы адамның ісі кешікпей-ақ түп-түгел апатқа ұшырайды, ол тек көреген жанды шырғалайды, асқан ақылды адамдардың ғана басына барып қонады.

 

     Уа, тақсыр патшам, атап айтқанда сен дәл сондай ақылды жансың! Сен менімен ақылдастың ғой, ендеше, менің де саған екі салада жауап бергім келіп тұр, соның бірі құпия, екіншісі жария болсын! Ал ең әуелгі жариялап айтқалы отырған ойымды білдірейін: мен соғысты қандай жақтасам, сондай-ақ мына жауды тояттату үшін мәңгі жәбірленіп, құлдық ұрып, оған алым төлеп отыруды да жақтырмаймын. Бекзат туған данышпан жан абыройсыз, арсыз өмір сүргеннен, жауына қасқая қарсы тұрып өлгенін абзал санайды. Менің ойымша мәселені сарсытпай жылдам шешуіңіз керек, мұны болмашы іске баламаңыз, көлденең нәрсеге алданбаңыз. Мұндай жағдайда кешігу, не бейғам болу - әлсіздіктің шырқау шыңы. Ал менің саған жасырын айтатын әңгімеме келсек, ол тек екеуміздің арамызда ғана қалатын құпия сыр болсын. Бұрынғылар айтқан ғой: "Патша ақылмен жеңеді, ол дұрыс билік айту арқылы мақсатына жетеді, құпия сырды сақтай біледі, сөз баққан қырағы елшілер алдында сақ отырады, сөйтіп істің ақырғы нәтижесін барлаушылар арқылы немесе теңестіре өлшеу, бал ашып болжау арқылы дұрыс билік шығаруға жаттығады. Кімде-кім өз сырын сақтай білсе, содан барып оның екі нәрсеге қолы жетеді, соның бірі – беттеген ісі оңына басса ойындағы арманы орындалады, ал екіншісі – қателесіп кеткен күнде де өзіне ақау тигізбей, арандамай аман шығады.

 

    Құпия сыры бар жанның қауіптенбей сеніп айтатын көмекшісі болу керек, дұрыс билік шығаруда да соның жәрдемі тимек. Оттың өзі май құйғанда ғана маздап жанады ғой, сондай-ақ кеңес алушының ой-санасы өте үздік бола тұрса да, бәрібір оған кеңес берушінің ақыл-ойы қосылса, сонда ол өте күшейіп, күрделене түспек. Ханға қарашасы өз пікірінің дұрыстығын дәлелдегенде онымен ортақ тіл таба білуі қажет. Егер қожасы қателесе қалса, оның сол қатесін әдеппен ептеп қана сүйкеп өтуі жөн; күңгірттеу мәселенің бетін ашқанда ойлары әбден үйлескенше, кеңес беруші ақылға жеңгізіп, тал шыбықтай бұралып отыру керек. Егер қараша осындай бола алмаса, онда кеңесін алушы мен дұшпанның арасына түскен себепке айналады, біреуге айдап салу үшін шайтанның басын айналдырып дұға оқыған жанның таз кепешін киеді, сонда ол дұғаны дұрыс оқи алмай, қараңғы түнекке душар болып, ақырында өзі қолға түскен ғой. Егер құпия сырын жасыра білсе, уәзірлерін талғап тыңдаса, халқына айбарлы болса, беттеген ойын тірі жан білмесе, тап мен тәрізді, ешкімнің ізгі үміті одан үзілмесе, сақ жанның өзі де қашып құтылмаса, өзі қытымыр тәсілқой болса, ал керек жерінде малды жұмсауға да сараңдық қылмаса, бірақ басы артық ысырапқа бармаса, пайдалы заттың бәрін өз уысында ұстауға тек осы патшаның ғана қабілеті жетеді. Сырдың неше алуан сатысы болады: солардың бірі біраз адамға айтылады, екіншісін екі-ақ адам біледі, ал үшіншісін талай кісі тыңдайды.

 

    Менің ойымша, өз дәрежесіне қарай, осы сырға тек төрт құлақ, екі тіл ғана ортақтаса алады",-деді. Сонда патша орнынан тұрып, екеуі оңаша кетті де, әңгімеге кірісті. Сөз арасында патша оған: "Біз бен мына жапалақтар арасындағы дұшпандық ең алғашында қалай туған, сен соны білесің бе?" – деген сұрау қойды, сонда ол: "Білемін, бір құзғынның абайламай айтып салған жалғыз ауыз сөзінен туған", - деп жауап берді. Патша:"Ол қалай болды екен?" – деді. Сонда құзғын мына нақылды келтірді: "Баяғыда патшасы жоқ бір топ құс болса керек. Бір күні өздеріне патша етіп сайлау үшін бәрі жиналып жапалаққа келіпті. Осылай жиналысып жатқан кезде бір құзғын ұшып барып, кенеттен олардың үстіне қоныпты, осы арада құстардың біреуі тұрып:"Мына құзғынды сіздер әлі танымай тұрсыздар ғой. Игі істің үстіне келіп қалды, мән-жайды айтып, енді осы кісімен де ақылдасалықшы", - депті. Сөйтіп оны орталарына алып, бәрі бас қосып ақылдаса бастапты. Сонда әлгі құзғын:"Егер құстарға бықпырт келіп, тоты, тырна, үйрек, көгершін түгел тұқымы құрып, қырылып қалса, сол зәру кездің өзінде де жапалақты патша сайлаудың қажеті болмас еді, өйткені көрінісі де күйкі – құстың жексұрыны, қара жүрек арамза, ақылсыз әңгүдік, алқым ашуы мол, күйгелек, мейірімсіз қатыгез құс, оның үстіне мүгедек ауруы бар, күндіз көрмейтін көр соқыр. Ең зор кемшілігі – оның ақылы тапшы, ойы арамза.

 

   Байқаңыздар, патша сайламаңыздар, онсыз да бірдеңе етіп күнелтерсіздер. Сіздер қоян сияқты қу болыңыздар, ол Айды өзіне патша етіп алып, өз ойынан шығарып сол Айдың жарлығын жұртқа әйгілеген ғой",-деді. Топты құс одан:"Ол қандай уақиға екен деп сұрады?"- деп сұрады. Сонда құзғынныңайтқан нақылы мынау болды: "Баяғыда пілдер жайлаған бір өңірде бірнеше жылдай жаңбыр жаумапты. Бұлақтар тартылып, су құрдымға айналып жұтаңшылық басталыпты.Сонда түтігіп, қатты шөліркеген пілдер патшасына келіп жалбыраныпты.Патша суды іздеп әр жерге елшілер аттандырып, жан-жаққа жаушылар жіберіпті. Солардың біразы сапардан қайтып келіп, біз пәлен жерде суы мол, мөп-мөлдір "Айлы бұлақ" таптық деп хабар беріпті. Өзінің пілдерін ертіп патша сол бұлаққа су ішкелі барыпты. Бұл қояндар жайылатын өлке екен, індеріне, кетектеріне паналаған қояндарды басып-жаншып, пілдер таптап кетіпті.

 

 

   Сонда тірі қалған қояндар түгел жиналып, өздерінің патшасына мына сөзді айтыпты: "Пілдерден көрген жапамызды өзің де біліп отырсың. Олар енді қайта оралғанша, біздің қамымызды жеп, бір амал қолданғайсыз. Әйтпесе, су ішкелі тағы келсе, бізді мүлде құртады ғой", - депті. Сонда патшасы: "Әрқайсыңа ерік бердім, бұл жөнінде кімнің қандай ойы бар, соны өз алдыма қаймықпай айтсын", - дегенде, біліміне ақылы сай, еліне де, патшасына да мәлім бір қоян шығып сөйлепті: "Егер патшам қаласа, пілдерге мені жұмсасын, қасыма тағы бір сенімді елшісін қоссын, ол өзінің көрген-білгенін, менің қалай сөйлегенімді, нендей амал істегенімді, патшаға жеткізіп отырсын", - депті. Патша әлгі қоянға қарап: "Өз басым сені тиянақ көрем, ақылыңа бәріміз де ырзамыз, сөздеріңе күдіксіз сенеміз. Пілдерге жалғыз өзің-ақ бар, менің атымнан не тілесең соны айт, өзіңше билеп-төсте, қалағаныңды істе: алайда жіберушінің ақыл-өрісін, күнделік ісін, жай-күйін жіберілген елшінің саналы ойына сәйкестіріп бағалайды ғой, сен осыны ұмытпа. Мінезің әдепті, сөзің майда болсын, өйткені елшінің сыпайы қылығы жаудың жүрегін елжіретеді, егер елші дөрекі мінез көрсетсе, қаталдыққа ұшырайды", - дегенді айтыпты. Айлы түнді жамылып еркек қоян жүріп кетіпті де, пілдердің мекеніне барып жетіпті. Пілдердің қасына жақын барғысы келмепті, әдейі қастық қылмай-ақ аңдаусызда біреуі басып кетер деп қорқыпты. Сөйтіп, ол төбенің басына шығыпты да, айғай салыпты: "Ей пілдердің патшасы! Мені саған Ай жіберді. Елшіге өлім жоқ, қанша қатты айтса да, оның сөзін мінемейді, төзіп тыңдайды", - депті. Патша: "Айдың бізге арнаған қандай жарлығы бар екен?" – деп сұрағанда, Бирюза былай сөйлеп кетті: "Ай саған мына сөзді айт деп жұмсады: "Кімде-кім күшіне сеніп, әлсіздерге зорлық істесе, соңынан дағды алып сол қылығын өзінен қуаттыларға да білдірсе, оның сол күші өзінің түбіне жетеді, өзіне сор болады. Хайуанаттар арасында күшіңнің зорлығын сен білесің, мен туралы сені адастырып отырған да осы қылығың.

 

   Менің атыммен аталатын бұлағыма бардың, соның суын іштің, пілдеріңнің аяғына бастырып былғадың да лайлап кеттің. Міне, сондықтан алдын ала ескертемін, сақтанғаның жөн, ал егер осы қылығыңды тағы қайталасаң, онда көзіңе шел қаптатып, күліңді көкке ұшырамын. Ал енді осы жарлығымда айтылған сөздерге шүбәлансаң, онда әлгі бұлағымның жағасына қазір өзің кел, мен саған сол арада кездесем", - деді", - депті. Пілдердің патшасы Бирюзаның сөзін жүрегіне түйткіл алыпты да, оған еріп бұлаққа қарай жөнеп беріпті, бұлақтың жиегіне келіп үңіле қарап тұрыпты да, судың түбінен Айдың сәулесін көріпті. Осы мезетте Бирюза оған: "Тұмсығыңа суды толтырып алып шық та бетіңді жу, сонсың Айға сәжде етіп, сәлем бер", - депті. Пілдің патшасы тұмсығын тығып жібергенде судың беті толқыпты, сонда Ай тітіркеніп дір ете түскендей көрініпті. Енді ол Бирюзаға бұрылып: "Патшаға не болды? Сен қалай ойлайсың, тұмсығымды суғы тыққаныма ол әлде қаһарланып тұрған жоқпа екен?" – деп сұрау қойғанда, қоян оған: "Иә, рас. Сен басыңды иіп, сәлем ет", - дегенді айтыпты.

 

   Піл бүгіліп Айға сәлем етіпті, өзінің қылығына өкінішін білдіріпті, бұдан былай осы бұлаққа не өзінің, не басқа пілдердің ешқайсысы келмейтінін айтып, серт беріпті", - деп сөзін түйіпті. Құзғын тағы сөйлепті: "Жапалақтардың бұл айтылғандардан басқа да кемшіліктері бар, олар: жауыз, кекшіл, алдағыш, сұм. Нағыз жаман патша – алдағыш патша, ал кімде-кім алдағыштың әкімдігіне бағынып, өзін соған билетсе, ол сопы мысықтың өңешіне өз еркімен барып түскен Сифрид құс пен қоянның аяғын құшады", - депті. Патша: "Ол уақиға қалай болған?" – деп сұрағанда, құзғын мына нақылды шертіпті: "Бір туысым – Сифрид құс таудың етегінде менімен көрші тұрады. Мен ұялаған ағаштан оның ұясы алыс емес еді, көрші болғандықтан екеуміз жиі кездесіп, әңгімелесіп жүрдік. Міне, бір күні мен содан айрылып қалдым, қайда кеткенін білмедім, ол ұзақ уақыт көрінбеген соң өлді дедім де қойдым. Оның орнын бір қоян басты, мұның да не істеп жүргенін аңғарғам жоқ. Қоян осы арада біраз тұрды, соңынан Сифрид өз үйіне қайта оралды да, онда тұрған қоянды көріп: "Бұл менің мекенім, сен бұл жерден аулақ кет!" – деді. Қоян оған: "Бұл үй қазір менің қолымда, ал сенің одан дәмең бар екен, ізденіп көр. Егер ондай өнерің болса, маған қарсы өзіңе сыбайлас қорғаушыңды іздеп таба ғой", - деп жауап қайырыпты. Сифрид: "Бұл менің орным және қолымда айғағым да бар", - дегенде, қоян тұрып: "Ендеше қазыға барып жүгінуге тура келер", - депті.

 

    Сифрид сонда: "Теңіз жағасында бір сопы мысық тұрады, оның мекені осы арадан аса қашық емес. Ертеден кешке шейін Құдайға құлшылық қылады, жәндіктің ешқайсысын ренжітпейді, тышқан мұрнын қанатпайды. Ол мәңгі ораза ұстайды, ауыз ашарына тек су ұрттап, шөп жейді. Кел, бүгін түнде соған барайық, мен сенімен бірге кіріп, қазыға жүгінуден қашпаймын", - дегенде, қоян да: "Мақұл!"- деп қабыл алыпты. Екеуі бірге жөнелді, мен де солардың соңынан ердім, сопы мысықтың өзін де және бұларға оның қандай төрелік беретінінде көзіммен көргім келді. Мысықтың алдына барды да әрқайсысы өз тарихын баяндады. Мысық отырып: "Мені кәрілік қоймай қуып жетті, құлағымның мүкісі бар, анық ести алмадым. Берірек таяу келіп, жақын жерден маған естірте айтыңдаршы", - деді. Бұлар әлгі сөздерін қайталады. Сонда мысық: "Әңгімелеріңді мен енді түсіндім. Істеріңді талдаудан бұрын, сендерге бір өсиет айтайын: "Ақиқаттан басқа еш нәрсеге ұмтылмаңдар. Сот қарсы билік шығарса да, ақиқатты жақтаған жан мақсатына жетпей қоймайды, ал өтірікті күйттеген адам дауласқанда үнемі жеңіліп қалады. Бұл жалғанда жүрген адамдарға артына қалдырған ізгі істерінен басқа ақшасы да, досы да, ешқайсысы да опа бермейді. Ақылды адам өзінде сақталатын затты немесе пайдалы болып қайта оралатын нәрсені ғана іздеуге тырысқаны жөн, ал осыдан өзгенің бәрін де жек көруге міндетті. Аңшы оған топырақ есебінде, ал адуын әйел әбжылан тәрізді болуға тиіс. Жұртқа ізгілікті ғана тілеп, арамдықты оның басына жуытқысы келмейтін жан, ақылдының дәл өзі", - деді.

 

 

    Осылайша сопы мысық әңгімесін көйіте берді, әлгі екеуі тыңдай-тыңдай бойы үйреніп жақындай түсті, бір мезетте мысық секіріп барып, екеуін де шеңгелдей қамтып, табан аузында өлтіріп жіберді. Міне, осы жоғарыда мен суреттеп, өткен қылықтарға тағы опасыздық пен қулық қосылса, жапалақ сонда түгел көрінеді. Оны еш уақытта патша сайлаушы болмаңдар", - деп құзғын сөзін түйіпті. Топты құс оның айтқан сөзін қабылдапты да, жапалақты патша етіп сайламапты. Тап осы арада жапалақ құзғынға жақындай түсіп: "Сен маған зор қиянат істедің. Осы қылығыңды түсіне алмадым, әлде саған мен бір заманда қастық істеп, енді соның сазайын тартып тұрмын ба? Егер олай болмаса, онда сен де ұмытпа, балтамен кескен ағаш қайта өседі, түзеліп кетеді, ал тілдің жарасы – дауасыз дерт, мәңгі жазылмайды. Денеге кеулей кірген сүйір оқты аздан кейін суырып алуға болады. Сөз де сол оқша шаншылады, бірақ жүрекке барып қадалса оны суырып тастауға болмайды, ол алынбайды. Әрбір жалынның өзіне арнаулы сөндіргіші бар, мысалы отты су сөндіреді, удың уытын дәрі қайтарады, махаббаттың дауасы жақындасу, қайғыны басатын сабыр. Ал өшпенділіктің жалыны өмірі сөнбейді. Ей, құзғындар, өшпенділіктің мәңгі ағашын егіп арамызға орнатып тұрсыңдар", - депті. Жапалақ осы сөздерін долданып айтып, жәбірленіп шығып кетіпті. Ал құзғын өзінің қызулық істегеніне өкініпті де ішінен: "Сөлекет сөз айттым-ау, өзіме де, еліме де жау көбейттім ғой. Топты құстар тұрғанда мұны айтуға менің қандай ақым бар еді, солардың патшасы жөнінде де менің үздіге қам жеуім қате болды. Мүмкін солардың әрқайсысы-ақ менің көргенімді, көріп-білгенімді білген шығар, бірақ алдын болжап, келешектегі зияннан сескеніп, олар айтпаған шығар, өздерін өздері тоқтатып сабыр еткен болар, сонда менің неге қимам қышыды, елден ала бөтен сонша неге лақтым екен? Өзіне қастап айтқан сөздерімді былай қойғанда, елге әйгілеп тұқымын түгел масқаралау, оның жүрегіне дақ түіріп, өшпес наразылығын, жаулығын қоздыру, міне, осыны сөз деп атауға бола ма, жоқ, бұл сөз емес, удың дәл өзі. Ақылды адам ойының әділдігіне, сөзінің растығына қанша сенсе де, ол өзінің әлгі ақылына, күш-қуатына сүйеніп, кек тудыратын, өшпенділікке ұшырататын жағдайға бармаса керек, өйткені удың бетін қайтаратын, басытқысы (дәрісі) бола тұрып, соған сеніп есті жан уды ішпейді ғой. Адамгершілік те ізгі ойлы жандардың ғана еншісіне тиеді.

 

   Олардың жанап қана айта салған сөздері қызықты болмаса да, түпкі маңызы тәжірибеде көрінеді, істің нәтижесі аяғында барып анық білінеді, ағытылып тұрған шешен сөз жұртты қанша тамсандырса да, оның сырт бейнесі үздік әдемі болса да, бәрі бір ел оны іс біткен кезде тіпті дәріптемеуі де мүмкін. Түбінде опа бермейтін сөздерді сөйлегендігім үшін айыптымын, ешкіммен ақылдаспай, бірнеше рет толғанып, өлшеп-пішпей осынша күрделі мәселені талқылауға менің батыл кірісуім, әрине, ұшқарылықтан туды. Кімде-кім ақылды достарымен ақылдаспаса, болашақ ісін әлденеше рет тәптіштемей зерттеп, ой-қырын ойламаса, ондай жан ақылының кемдігін әшкерелемей қоймайды екен, мен мұны жақсы білем. Бүгінгі істеген ісіме сай алған сыйым ғой, бұл маған өте ауыр болды, бұлай істеу лайық емес еді-ау!", - депті. Құзғын өзін-өзі осылайша тілдеп-тілдеп, ақыры ұшып кетіпті. "Өзің сұраған соң айттым, жапалақтар мен құзғындардың арасындағы соғыстың алғашқы себебі, міне, осы болған", - деп сөзін аяқтапты. Патша сонда: "Мен мұны түсіндім. Жапалақтар жөнінде не істеуіміз керек, қалай ойлайсың, ойыңды ашып айтшы, ең басты шарамыз не болмақ, енді сен осыны баяндашы", - деген. Сонда құзғын сөзін былай бастапты: "Соғысу жөнінде мен өз пікірімді бағана айтып өттім, оны қуаттамайтынымды анық білдірдім. Тек енді бір амал-айла істеп қана жөн табам ба деген үмітім бар. Талай-талай күштерін сарп етіп, құтыла алмай жүрген ауыр жағдайлардан, көбінесе жұрт қулық жасап құтылып, мақсаттарына жеткен ғой, мысалы осындай қулықты үш ұры бір сопыға жасап, оның лағын алдап алып кетсе керек", - депті.

 

     Патша: "Ол уақиға қалай болған?"- деп сұрағанда, мынадай нақыл айтыпты: "Құрбанға шалу үшін бір сопы нән семіз лақ сатып алыпты. Сол лақты жетектеп үйіне қайтып келе жатқанын көреді де, екі-үш сұмырай қулардың оны алдағысы келеді. Солардың біреуі оның қасына жақындай беріп: "Ей, сопы! Мына жетектеп келе жатқаның қандай ит?"- деп сұрайды. Сонсоң екіншісі келіп: "Ей, сопы! Дәуде болса, мына итті сен аңға қосыпсың-ау!"- дегенді айтады. Содан кейін үшіншісі таяна беріп: "Сопы киімін киген осы адам сопы емес-ау, сірә, өйткені сопы итті жетектеп жүрмес еді ғой!" – депті. Сонда сопы тұра қалып: "Мүмкін, сатушы менің көзімді байлап, алдаған шығар!" – депті де, лақты тастай салып жүріп беріпті, сонда әлгі ұрылар лақты өзара бөлісіп алып, жайына кетіпті. Біз тілеген мақсатымызға алдаумен, айла арқылы жетеміз, мен бұл нақылды тек сол үшін айтып өттім. Жоспарым мынау: патша маған қатты ашулансын да, мен туралы әскеріне жарлық қылсын. Олар мені қанға бояп, өлімші етіп ұрып, соқсын. Қанат, құйрығымды жұлмалап, ағаштың түбіне лақтырып тастасын. Содан кейін мен өз қулығымды орындап шыққанша, патша әскерін ертіп пәлен жерге барып, бой тасалай тұрсын, содан кейінгі әрекетті қалай орындайтынымды өзім білем", - депті. Олар бәрін осылай істеді, патша құзғындарын ертіп, уәделі жерге барып орын тепті. Жапалақтар түнде ұшып келеді де, құзғындарды мекенінен таба алмады, ал ағаштың түбінде жатқан жаралы жалғыз құзғынды байқамады. Сол заматта әлгі құзғын ағаштың түбінде жатып осылар мені көрмей кетіп қалса, онда менің шеккен азабымның бәрі түгел бекерге шығады-ау деп қорықты. Ол дыбысын ептеп шығарып, ыңырси бастады, жапалақтардың біреуі оны естіп қалды. Құзғынды көрген жапалақтар патшасына хабар береді, жапалақтарын жанына ертіп, құзғындардың қайда екенін сұрап-білу үшін, патша енді осыған қарай беттеді. Жақындап келді де: "Өзі кім екен, басқа құзғындар қайда екен, осыны сұрап білші!" – деп патша бір жапалақа жарлық етті. Сонда құзғын: "Мен бәленшенің баласы, бәленшемін. Ал, сенің басқа құзғындар қайда деген сұрауыңа келсем, құпия сырды білерліктей кескінімнің жоқтығын өзің де көріп тұрсың ғой", - дегенді айтыпты. Жапалақ патшасы: "Мынау құзғын патшасының үзеңгілес уәзірі, соның ақылшысы. Нендей қылмысы үшін мынадай жазаға кіріптар қылды екен, соны сұраңдаршы", - депті. Сонда құзғын: "Олар менің пікірімді алаңғасарлық деп есептеді де, сонсоң мені осы жазаға тартты", - депті. Патша: "Ал сен қандай алаңғасарлық жасап едің?" – деп сұрағанда, құзғын оған: "Сіздермен арада болып өткен уақиғадан кейін патшамыз бізді шақырып алып ақылдасты. "Уа, құзғындарым, қандай ойларың бар, айтыңдар", - деді. Мән-жайды жақсы білетін мен сөйледім. Менің байқауымша, жапалақтармен соғысуға сіздің мұршаңыз келмейді.

 

     Олар жау жүркек және сізден әлдеқайда күштірек. Ұйғарымыңыз екі ұдай болуға тиіс, біріншісі: бітім сұраңыз да, алым төлеңіз. Егер жапалақтар бұған көнсе жақсы болды, ал егер көнбесе, онда мемлекеттің ішіне қарай қашып жан сауғалайсыз. Соғысу жапалақтарға пайдалы да, сіздерге қып-қызыл зиян деп, мен құзғындарға ақыл айттым, егер олар бітімге көнсе, міне, ең игілі іс осы дедім. Айтқанына көніңдер деп нұсқадым және мынадай бір мысал да келтірдім. "Ашуы да, оған серік қажырлы қайраты да мол, бет қаратпайтын күшті жауға бағыну керек. Дауыл қатты соққанда шөп ыққа қарай жапырылып жата қалады да, өзін-өзі аман сақтайды ғой, әлде сіздер осыны да көрмедіңіздер ме", - дедім. Бірақ бұл сөздеріме олар көнбеді, қатты ашуланып, соғысуды қуаттап қасарысты да қалды. Маған сенбей күдіктеніп: "Жоқ, бұлай болмайды!" – десті. Айтқан ақылым мен көрсеткен жолымды мансұқ етті де, сонсоң өзімді, міне, осы жазаға кіріптар қылды", - деп сөзін бітірді. Жапалақтардың патшасы құзғын хабарлаған әңгімені түгел тыңдап шықты да, уәзірлердің біреуіне бұрылып, осы құзғын туралы сенің қандай пікірің бар деп сұрағанда, ол: "Бұл құзғын жөнінде көп ойланудың қажеті жоқ, тақсыр, оны тез өлтіру керек. Оның жалғыз өзі топты құзғынға татиды, мұны өлтірсек біз көп табысқа жетеміз, ақыл-айласынан құтыламыз да, қауіптенбейтін боламыз. Бұдан айрылу құзғындарға қатты батады, олардың басына үлкен ауыртпалық түседі. Бұрынғылар: "Келелі істі жүзеге асыру қолынан келе тұрып, соны қапыда орындай алмаған жан екінші рет ондай жағдайға кезікпейді, арманда кетеді", - деген екен. Кімде-кім бір игі істің кезеңді мезгілін күтіп жүрсе, міне, сол кезең туа қалғанда, ол өз ойын орындай алмаса, міне, соның ісі сәтсіздікке ұшырайды, ол өкінеді, өйткені ондай мезгіл енді қайтып келмейді. Кімде-кім қақтығып қалған жауына жеке кездесіп табан аузында көзін жойып құтылмаса, сол ісіне ол соңынан опық жейді, артынан қайыра дайындалып, іздеп барғанда, енді оны жеңе алмайды, өйткені жау сақтанып үлгереді", - деп жауап қайырды.

 

    Патша екінші уәзіріне қарап: "Бұл құзғын туралы сен не ойлайсың?"- деп сұрады. Сонда ол: "Менің ойымша, мұны өлтірмеген дұрыс. Қараусыз, әлсіз жауға мейірбандық көрсету мақұл, оған кешірім істеп, өзін бос қою жөн. Кімде-кім қорғалап келіп тығылса, аяғыңа жығылса, ол қауіпсіз паналауға тиіс, бұтаға қорғалаған торғай да аман қалады ғой. Оның үстіне кейде болмашы бірдеменің өзі жауыңды аяуға себеп болады, рақымыңды түсіреді, мысалы, сондай-ақ әйеліне өзінің күйеуін жақсы көрсетуге бір ұры сеп болыпты, бірақ осы қылығын әлгі ұры байқамапты", - деді. Патша: "Бұл қандай уақиға екен?" – деп сұрағанда, уәзір мынадай нақыл айтты: "Баяғыда бір бай көпес болыпты, оның тек әйелге сүйкімі жоқ екен. Уылжыған жас, сұлу әйелі болыпты, оны көпес құмарта сүйеді екен, бірақ әйелі жек көріп, өзін оған құшақтатпайды да, басқа тілектерін орындамайды екен. Әйелінің жан құбылысын көпес біледі екен, бірақ оған деген өз махаббаты күн сайын еселеніп қоза береді екен. Бір күні түнде сол көпестің үйіне ұры кіріпті, осы кезде әйелі ояу, көпес ұйықтап жатыр екен. Ұрыдан қорқып әйелі күйеуіне тығылыпты, оны аймалай құшақтаса керек. Осы ынтыға құшақтаудың салдарынан көпес оянып кетіп: "Мұндай мейірімді махаббат маған қайдан душарласты екен?" – деп дал болыпты. Сол жерде ұрыны көріп, өзін әйеліне лажсыз құшақтатқан мына қорқудың салдары екенін түсініпті. Сонда көпес оны өз қасына шақырып алып: "Ей, ұры! Менің ақшамнан, дүние-мүлкімнен өзіңе қажет дегеніңді, қалағаныңды қалдырмай әкетуіңе рұқсат етем. Мені жақсы көріп, әйелімнің ынтыға құшақтауына сенің жәрдемің тиді, үлкен дәнекер болдың", - депті. Бұдан кейін осы құзғын жайында патша үшінші уәзірінен сұрады. Сонда ол тұрып: "Бұл құзғынды өлтірмеңіз, мәпелеп күтіңіз, жақсылық істеңіз. Мен осыны мақұлдаймын. Сізбен шын дос болуға төтеп береді. Бір дұшпанымен жауласуын ақылды адам ұлы табыс деп есептейді. Екі дұшпан өзара қырқысып, даушарға ұрынып жатса, міне, басыңды осы арада қорғайсың, мысалы қарақшы ұры мен шайтан екеуі қидаласып керісіп жатқанда бір сопы жан сауғалап аман қалыпты ғой, бұ да сол сияқты", - деді. Патша: "Ол қалай болған екен?" – деп сұрады. Сонда уәзірдің айтқан нақылы мынау болды: "Баяғыда пәленше деген сопы бір адамнан сауын сиыр алып, соны жетелеп үйіне қайтады.

 

   Сиырды ұрлау ниетімен қарақшы оның соңынан ереді. Сол кезде адам кейпіне түскен шайтан қасына келіп қатарласа бергенде, қарақшы одан: "Сен кімсің?" – деп сұрайды. Ол: "Мен шайтанмын, мына сопының соңына еріп барып, жұрт ұйықтаған кезде, оны ұстап алып, буындырып өлтірмекпін", - дейді. Қарақшы сонда: "Мен оның түнде үйіне түсіп, осы сиырын ұрламақпын", - дегенді айтады. Бұлар осылайша сопының соңынан еріп, бірге аяңдайды да, кешке таман оның үйіне жетеді. Сопы өз үйіне сиырын бірге ала кіреді.Сөйтіп кешкі асын ішеді де, ұйықтап қалады. Осы арада қарақшы қауіпке кіреді, егер мен сиырды алмай тұрып, ең әуелі мына шайтан сопының өзін ала қашса, онда сопы ышқынып айқай салар да, оның даусына халық жиналар, сөйтіп мен сиырды ұрлай алмай бос қалармын деп ойлайды да, шайтанға: "Мен сиырды алып шыққанша сен кідіре тұр, артынан сопыға өз білгеніңді істерсің", - дейді. Енді шайтан қауіптенеді, егер қарақшы бұрын бастаса, оның қылығын көлденең біреу көріп қойса, сопыны оятар да, мен оны бас салып ұстай алмай қалармын деп қорқады да, ол қарақшыға: " Сен кідіре тұр, мен ең әуелі сопыны алып шығайын, сонсоң мейлің, сиырды не істесең де өз еркің", - дейді. Екеуі біріне-бірі көнбейді, ерегісе береді. Дау-жанжалы толастамайды, ақыр аяғында қарақшы оған: " Ей, сопы, ұйқыңнан оян! Мына шайтан сені әкеткелі тұр!" - деп айғай салады, сонда: "Ей, сопы, ұйқыңнан оян! Мына қарақшы сенің сиырыңды әкеткелі тұр!" – деп шайтан да қыстыға дауыстайды. Осы мезгілде бұлардың даусын естіп көршілерімен сопы да оянады, сөйтіп ол аман қалады. Осылайша әлгі сұмырайлар мақсатына жете алмай бет-бетіне қашып, құр алақан кетеді", - деді. Үшінші уәзір сөзін бітіргенде, осы құзғынды өлтіру керек деп ақыл берген бірінші уәзір қайта бастап кетті: "Менің байқауымша, мына құзғын сіздерді адастырып отыр, көлгірлік көрсетіп, мәймөңкелей сөйлеп, алдап отыр. Ақылдың ұйғарымын мансұққа шығарып, сіздер тәуекелге бас байлап, қауіпті бетке түскелі тұрсыздар. Алайда мұндай ұйғарымға асығыс бармаған жөн болар еді. Сіздердің ұйғарып отырған ойларыңыздан беттеріңізді қанша қайтарса да, өз ісін ,өзгенің де ісін жетік білетіен ақылды жанжардың айтқанына құлақ асқандарыңыз мақұл ғой. Өзінің білгеніне сенбей, естігеніне сеніп, алданып қалатын алаңғасар ақымақ болмаңыздар немесе көргенін өтірікке жорып, естігенін шынға балап, қатты алданып, адасқан бір үйшінің кебін киіп жүрмеңіздер", - деді. Патша: "Ол қалай болған уақиға?" – деп сұрады. Сонда уәзір мына нақылды баяндай жөнелді: "Баяғыда бір үйшінің нақсүйер әйелі болыпты. Сол әйелмен бөгде бір жігіт жүреді екен. Жақындарының біреуі біліп қойыпты да, осы әңгімені келіп үйшіге айтыпты. Бірақ үйші бұл іске шұғыл нана қоймай, көзін әбден жеткізу үшін бір күні әйеліне келіп: "Ұлыққа жалданып, біраз ақша тауып қайту үшін көрші ауылға барғалы отырмын, онда бірнеше күн боламын. Сен менің жолыма азық-түлік даярла!" – депті. Әйелі қатты қуаныпты да, жолына азық дайындапты. Кешке таман ол әйеліне қарап: "Есігіңді мықтап жап, бірнеше күннен кейін өзім де келем ғой, соған дейін үйді аздырып-тоздырып, жүдетіп алма!" – депті. Сонан кейін ол жүріп кетіпті, есіктен сытылып шыққанша әйелі де көзін жазбай қарап тұрыпты. Сонсоң артынша ол бұғып барып, әйелінің бөлмесіне кіріпті, бөлмеде әйелінің кереуеті тұрады екен, соның астына тығылыпты. Осы кезде әйел өзінің жігітіне кісі жіберіпті. "Үйші бір жұмыспен сапар жүріп кетті, онда бірнеше күн болмақ, тез жетсін!" – депті. Жігіт келген соң әйелді алып барып керуетке жатқызыпты, бұлар ұзақ сұхбаттасыпты, үйші қалғып-мүлгіп жатып, шыдай алмай ұйықтап кетіпті. Осы мезетте оның аяғы созылып, керуеттің сыртына шығып қалыпты. Әйелі оны көріп қалып, істің жаманға айналғанын сезіпті. Сонда ол жігітіне бұрылып: "Күйеуіңді жақсы көресің бе, жоқ мені жақсы көресің бе деп, сен менен дауысыңды көтеріңкіреп сұрашы", - деп сыбырлапты. Жігіт әйелдің тілегін орындап, әлгі сұрауды қойғанда, әйел оған: "Ей, сүйіктім-ай! Маған мұндай сұрақ қоюыңа не себеп болды екен? Әлде сен білмейсің бе, біз дос іздегенде тек өз қажетімізді қанағаттандыру үшін ғана іздейміз, ал тояттап болғаннан кейін біз еркектердің жақсылық, жаманшылығына, қандай мінез-құлық, іс-әрекет барына көңіл аудармаймыз. Біреумен көңіл қосып қажетімізді ашқаннан кейін бізге әлгі жігіт те, күллі еркектің бәрі де бірдей болып қала береді. Ал күйеуге келсең оның жөні басқа, ол туысқан, бауыр ғой, ол әке ғой, ендеше, өз күйеуін менсінбейтін, оны өзіне тең санамайтын әйелді Құдайдың қарғысы атсын! Мұндай сөзді енді екінші қабат менің сенен естігім келмейді", - депті. Осы әңгіме құлағына тигенде әйеліне үйшінің жүрегі елжіреп, көңілі босап жылап жіберіпті, оның адал махаббатына алаңсыз сеніп, бәрін кешіріпті. Әйелін ренжіткісі келмей, таң аппақ атқанша, қасындағы махаббат жары кеткенше, үйші қимылдамастан сол баяғы орнында жата беріпті. Сонсын ол керуеттің астынан шыға келсе, әйелі ұйықтап жатыр екен. Жаңа ғана оянып кеткен кісіше әйелі бір мезгілде керіліп-созылыпты, ол осыған дейін бас жағында отырып, оның бетіне қонған шыбынды үркітумен болыпты. Үйші енді оянған әйеліне үңіліп: "Ей, жанымның саясы! Түні бойы кірпігің ілінбеді ғой, ұйықташы енді. Сенің нәзік жүрегіңе дақ салғым келмеді, әйтпесе ана жігітпен екеуміздің арамызда асқынған айғай, шиеленіскен даушар болатын еді", - депті. Мен бұл нақылды саған әдейі айттым, өйткені әйелінен естігенін шынға балап, өз көзімен көргенін өтірікке жорыған осы үйші тәрізді болмауыңды тілеймін. Сөзіне қарап бұл құзғынға сенбеңіздер, естеріңізде болсын, етене жақындай түсіп, қоян-қолтық алыспай жырақта қаптап жүрген қалың жау дұшпандық жасай алмайды, одан зиян келмейді. Мына сұмырай құзғынды көргенге дейін, сіздердің ол туралы айтқан сөздеріңізді естігенге дейін, мен ешқашан құзғындардан мұндай қорыққан емес едім", - депті. Алайда жапалақ патшасы да, басқа уәзірлері де оның сөзін елең құрлы көрмеді, патша бұл құзғынды өз сарайыма апарып кіргізіңдер, құрмет көрсетіп, сыйлаңдар деп әмір етті. Сонда өлтіруді жақтаған уәзір мына сөзді тағы айтты: "Бұл құзғынды өлтірмеуге беттесеңдер, онда сақ болыңдар, жау деп біліңдер, залымның дұшпандығын бойларыңа дарытып алмаңдар.

 

   Құзғын сұм, арамза залым, менің ойымша ол мұнда тек өз пайдасын көздеп, бізге зиян жасау үшін әдейі келіп отыр", - деді. Бірақ патша оның сөзін елемеді, құзғынды құрметтеп, сыйлай беруден танбады. Құзғын да патшаның алдына барған сайын өзі білгенінше қайдағы әдемі сөздерді тауып айтып, сиқырлап, алдаумен болды, ал басқа жапалақтанмен де жеке кездесіп сөйлесе кеткенде, сондай сұлу әңгімелерді шертті, осының салдарынан барып олардың мұнымен достығы, сенімі күшейе түсті, күн санап жақындаса, әмпейлесе берді. Күндердің бір күні осының үйіне жапалақтар жиналды, ішінде мұны өлімге қиған уәзір де бар еді, сонда құзғын сөз бастады: "Менің айтқан сертімді патшамызға жеткізіңдер, құзғындар мені қатты жәбірледі, масқаралап жазаға тартты, солардан кегімді алмай жүрегім ешқашан жұбанар емес. Бірақ ойлап-ойлап оны істеуге күшімнің жетпейтінін де сездім. Мен құзғынмын ғой, патшаның кейбір адамдарынан естуімше, жақтырмаған кісілерін ол отқа өртейді екен, Құдайға арнап шалған осындай ірі құрбандығы үшін, ол шын жалбыранып, не тілесе сонысы орындалады екен. Осылай етіп, патша мені өртеген болса, Тәңірімнен жапалаққа айналдыра көр деп өтінер едім, сөйтіп жапалақ болып жауымнан кегімді алып, сусынымды қандырар едім", - деді. Ту баста өлтіру керек деп ақыл берген жапалақ осы арада: "Сырты сұлу, ындыны арам сенің осы сөздерің иісі аңқыған, түсі әп-әдемі, ішінде у араласқан шарап тәрізді. Егер сені біз отқа үйітсек, сонда сенің жаратылысың, бар нәсәлің өзіңмен бірге өртеніп кетеді деп ұғасың ба? Қайта сен өзіңнің бұрынғы негізіңе оралмайсың ба? Баяғыда Күн мен бұлтқа, жел мен тауға тигісі келген, ең ақырында осылардың бәрін тастап егеуқұйрыққа күйеуге шыққан тышқан тәрізді болмайсың ба?" – деді. Жиылған қауым, ол қандай уақиға еді деп сұрағанда, жапалақтың келтірген нақылы мынау болды: "" Әсем Алатау баурайындағы сұлу Алматыға ат арылтып алыс-жақын елдерден қонақ боп келіп жатқан өнерсүйер қауымға рухани демалыс сыйлайтын бірден-бір киелі шаңырақтың бірі де бірегейі - Мұхтар Әуезов атындағы академиялық драма театры. Небір жаны жайсаң саңлақтар тоғысқан киелі шаңырақта бүгінде ұрпақ , буын жалғастығы жыл өткен сайын ұлғайып келеді. Ұжым талантты жастармен толығуда. Жас буынның көркемдік ізденістері де әр қилы. Биылғы «Театр көктемі» фестивалін біртуар тұлға, театр және кино актері Нұрмұхан Жантөриннің 80 жылдығына арнаудан бастаған театр ұжымы, жылдағы үрдістен айнымай, қазақ өнеріне еңбегі сіңген айтулы тұлғаларды еске алу кешін ұйымдастыруды жалғастырып келеді. «Театр көктемі» фестивалін өткізгеннен кейін-ақ өнер ошағы Қазақстанның халық әртісі, театр және кино өнерінің дарабозы, өмірден ерте озған актер Әнуар Боранбаевты еске алу кешін ұйымдастырды. Ғибратты кеште актердің тағдырлас әріптестері мен туған-туыс, достары өнер тарланының адами қасиеттері мен шынайы болмыс-бітімін, оның өмірдегі жайсаң мінезін еске алысып, іште тұнған сағыныш тілектерін айтып, ағынан жарылып бір марқайысты. Актердің өнері мен өмір жолына арналған «Актер тағдыры» атты кітап кешқонақтарына тегін таратылды. Сондай-ақ, дәл осындай жоғары деңгейде көрнекті актер Әнуар Молдабековтың туғанына 70 жыл толуына оай ұйымдастырылған еске алу кеші театр сахнасында аншлагпен өтті. Ұйымдастырылуы бір-біріне ұқсамайтын мұндай өнер кештерінің аталып өтуіне аса ыждаһаттылықпен даярланған театр ұжымының еңбегі ұшан теңіз. Актерді еске алу кеші қарсаңында «Әнуар Молдабеков» атты тағы бір әдемі кітап «Өнер» баспасынан жарық көріп, кешке келушілерге сыйға тартылды. Осы кештен кейін театр ұжымы 82 ші маусымын жауып, жазғы кезекті демалысқа шыққан болатын. Театрдың соңғы кездегі жетістігі гастроль жүйесінің қайта жандануы. Осы жылғы маусымында театр елордамыз Астанада, Қостанай, Талдықорған қалаларында гастрольдік сапарларда болды. Академиялық драма театр сахнасы қоңыр күздің алғашқы күндерінде Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігінің қолдауымен «Орталық Азия мемлекеттерінің 2- ші Халықаралық театрлар фестивалінің» ашылу салтанатына орай өз көрермендеріне есігін айқара ашты. Сөз реті келгенде айта кету ләзім, бұл фестивальге өздерінің жаңа туындыларының бірі «Сұлу мен суретші» (Т. Ахметжан, режиссері Н. Жақыпбай) спектаклімен қатысқан театр ұжымы бас жүлдеге ие болды. Қыркүйек айында Қазақстанның халық әртісі, Торғын Тасыбекованың «Сахнада 50 жыл» атты шығармашылық кеші де өнер сахнасында өте жоғары деңгейде өтті. Жетпістің желкеніне шыққан сахна майталманының салтанатты кешін актер Тұңғышбай Жаманқұлов жүргізді. Қазақ өнерінің қара шаңырағы, қасиетті өнер ошағында өнері де өмірі де өнегеге толы Торғын апамыз 50 жыл табан аудармай қызмет етіп келеді. Сахнадағы жарты ғасыр ғұмырында Торғын Тасыбекова небір сұлулардың бейнесін нәшіне келтіре сомдады. Еңбегін ел бағалаған атақты актриса ғана емес, өнегелі ұрпақ өрбіткен аяулы ана, Әшекеңдей (Әшірәлі Кенжеев) дарабоз тұлғаның түтінін түтеткен сүйікті жар, талай ұрпақты өнер нәрімен сусындатқан тәлімгер ұстаз, тілмаш, дубляж жасау өнерінің майталманы әрі әнші. Сегіз қырлы бір сырлы өнер иесі өзінің 70 жасқа толған мерейтойында да ән айтып, өлең оқып, әрбір ойнаған қойылымдарынан үзінділер ойнап, сездірмей келетін қарттыққа бой алдырмағандығын тағы бір дәлелдегендей. Әрбір ісі ширақ, сыңғырлаған нәзік үн иесін 70 емес, 40 жастағы келіншек пе дерсің... Бұл тұрғыда актрисаның үзеңгілес әріптестерінен артық ешкім теңеу айтпаған болар еді. Әйгілі театр сыншысы Әшірбек Сығайдың Торғын Тасыбекованың өнері мен өміріне арнап берген бағасынан-ақ көп нәрсені ұғуға болатындай. - Торғын Тасыбековаға Қазақстанның халық әртісі деген атақ тегін берілмеген. Мен Торғынды Қазақ сахна өнерінің қылқобызы деп есептеймін. Төгілтіп сөйлегенде, күмістей сыңғырлаған әсем дауысы, сахналық сүйкімділігі жағынан кезінде Торғынның алдына түскен актриса кемде-кем болды. Сүйкімділік деген Торғын Тасыбековаға құдайдың берген құты іспеттес. Ол сахнаға шыққанда-ақ құлпырып береді. Әсіресе, қазақы ерекшелігімен көрінетін жеңгелерді, келіншектерді ойнағанда сыңғырлап шыға келеді. Оған таққан шашпау да, шолпы да, ол саусақтарына салған сақина да жүзіктері бәрі-бәрі ұлттық ерекшеліктерімізді айшықтай түсіп, өз рольдерімен қоса ойнап шығады. Сәукеле, кимешек кисе де қазақтың кіршіксіз мөлдір қыз-келіншектері осы деп көрсетуге лайық жүзі,өңі болды. Қазір де өзінің жасына, жүріп өткен жолдарына қарамай өте жақсы көрінеді. Сахналық кейіпті жоғалтпау, сахналық рең-ажардан айырылмау бұл актрисалардың бірінші міндеті. Өйткені ол үнемі ел алдында жүреді сондықтан өзін өзі жақсы формада ұстау бұл бір келісілмеген шарт деуге болады. Көргені көп. Естігені мол. Кешегі дарабоздарымыз Қаллеки, Шәкен Айманов, Сәбира Майқанова, Қадиша Бөкеева, Бикен Рымова, Шолпан Жандарбекова сынды апаларымызды көріп, солардан үлгі алған.Олардың жақсы жақтарын қабылдай білген. Әрбір үйреткен тәрбие-тәлімін тек теориялық түрде ұғынып қана қоймай, іс жүзінде сахнада қолдана білген жан-жақты талант деп қараймын. Әзір міне, өздеріңіз куә болып отырғандай әлі де болса ширақ. Ендеше рөл табылып жатса әлі де талай рөлдерді сомдауға зерек, дайын деп есептеймін. Асыра айтқандық емес, театр сыншысының шебер актрисаға берген бұл бағасын сол залда мерейтойды тамашалаған бүкіл көрермен Ел болып актрисаның меретойын тойлап болысымен-ақ өнерсүйер қауымға дамылсыз қызмет еткен киелі шаңыраққа Маңғыстау театры гастрольдік сапармен келген болатын. Мұхтар Әуезов сынды даңқты тұлғаның есімін алған қасиетті қара шаңырақтың табалдырығын имене аттаған Ақтау драма театры да бәйгенің алдын бермейтін іргелі өнер ошақтарының бірі. Көп ұзамай, қазан айында әкемтеатр өнерсүйер қауым асыға күткен кезекті 83 маусымының ашылу салтанатын бастады. Маусым дәстүр бойынша Мұхтар Әуезовтің «Айман-Шолпанмен» қойылымымен басталды. Артынша М.Әуезов атындағы академиялық драма театрда қырық жылға жуық қызмет еткен Тұңғышбай Жаманқұлов осы қара шаңырақта өзінің 60 жылдық мерейтойын атап өтті. Халық алдында есеп берді. Ел назарына ұсынылған бірнеше қойылымдардың үзінділері мен экран арқылы көрсетілген кино-үзіктер – актер галлереясындағы «байлықтың» жүзден бірі ғана шығар. Дегенмен бұл кеш – Тұңғышбай Жаманқұлов шығармашылығының тұтас картинасын көз алдымызға әкелгендей болды. Кеш соңында Әкемтеатрдың көркемдік жетекшісі, Қазақстанның халық әртісі Е.Обаев мерейтой иесіне құттықтау телеграммаларын табыс етті. Елбасы Н.Назарбаев өз құттықтауында: «Құрметті Тұңғышбай Қадырұлы! 60 жасқа толған мерейтойыңыз құтты болсын! Сіз – еліміздің театр және кино өнерін дамытуда өзіндік үлкен орны бар, жан-жақты дарын иесісіз. Сіздің бойыңыздағы театр сахнасы мен кино экранындағы алуан асқарлы бейнелерді айшықты етіп көрсете алатын табиғи талант пен ізденгіштік қасиетті өнерсүйер қауым әрдайым жоғары бағалайды. М.Әуезов атындағы Қазақ академиялық драма театрының сахнасында және ұлттық кино өнеріміздің жауһар туындыларында сомдаған кейіпкерлеріңіз көрермендер жүрегінен өшпес орын алды деп айта аламыз...» деп актер шығармашылығына жоғары баға береді. Сонымен қатар театр басшысы Сенат төрағасы Қ. Тоқаевтың, Мемлекеттік хатшы Қ.Саудабаевтың, ҚР Президентінің Баспасөз хатшысы Б.Исабаевтың, басқа да ел ағаларының жылы лебіздерін жеткізді. Мәдениет министрі М.Құл-Мұхаммедтің құттықтау хатын вице-министр А.Бөрібаев табыс етті. Ал Алматы қаласының әкімі А.Есімов, Жамбыл облысының әкімі Б.Жексембин мырзалар мерейтой иесіне шапан жауып, темір тұлпардың кілтін табыс етті. Актердің жерлестері екі томдық кітабын шығарыпты. Қараша айында театр актрисасы Г.Хаджиеваның өмірдегі және өнердегі мерейтойын өткізуді де жоспарлауда.

 

    Театр бұл маусымда көрермендеріне жазушы-ғалым Немат Келімбетовтың «Үміт үзгім келмейді» атты драмасы бойынша қойылған спектакль премьерасын ұсынды. Адамгершілік, имандылық тұрғысында өрбитін спектакльдің қоюшы-режиссерлері Есмұхан Обаев пен Төлеубек Аралбай. Сондай-ақ, театр алдағы уақытта көрерменге тағы бірнеше жаңа туынды ұсынбақшы. Олар: «Бәкей қыз» - авторы Тұрлыбек Мамасейітов, режиссері Әубәкір Рахимов. «Көктөбедегі кездесу»-авторы Қалтай Мұхамеджанов, Исраил Сапарбайдың «Мәжнүн», Г. Гаджибековтың «Аршин – мал аланы» спектакльдері. Бүгінгі таңда театр репертуарының негізгі сүйегін классикалық дүниелер құрайды деуге болады. Театрда М. Әуезовтың туындылары түгелдей дерлік қойылып келді. Жылда жаңа туындылар қосылуда. «Қарагөз» қойылымының соңғы үлгісі осыдан бірер жыл бұрын сахналанса, енді «Абай» қойылымын осы маусымда, яғни 2009 жылдың ақпан айында сахналауды жоспарлап отыр. Сондай-ақ, «Қобыланды» қойылымы 2010, «Еңлік-Кебек», Ғабит Мүсіреповтың «Ақан сері - Ақтоқтысы» 2011 жылдарда сахналанады деп жоспарлануда. Классика қашанда іргетас және тіл ұстартудың биік үлгісі және бүгінгі таңда тіл мәйегін сіңіремін деген жас ұрпаққа жақсы мектеп. Бұл туындылар жұртшылыққа жаңаша көзқарас тудырса, актерлерге жаңаша ізденіс туғызатындығы күмәнсіз.

 

   Ал, Мұхтар Әуезов атындағы академиялық драма театр сахнасынан қол үзбей, әрбір жаңа толағай туындыны бағалап, ой қорыту баршамыздың ісіміз.

 

   Жазира АМАНТАЙҚЫЗЫ

Басқалармен бөлісе отырыңыз
Пікірлер

Басты жаңалықтар

img
Жаңалықтар 2026-06-06

2026 جىلعا ارنالعان زەينەتاقى جيناعىنىڭ ەڭ تومەنگى جەتكىلىكتى شەگى جارييالاندى
img
Новости 2026-06-06

Opublikovanı porogi minimal'noy dostatoçnosti pensionnıh nakopleniy na 2026 god
img
Дерек пен дәйек 2026-06-07

Студенттік ұлт-аспаптар оркестрлерін басқарудың кейбір ерекшеліктері
news-img
overlay bottom
Дерек пен дәйек 2026-06-07
Студенттік ұлт-аспаптар оркестрлерін басқарудың кейбір ерекшеліктері

Последние новости

img
Дерек пен дәйек 2026-06-07

ҚАЗАҚТЫҢ ТӨЛ ПІШІК ТАНУ ҒЫЛЫМЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУ КЕРЕК
img
Дерек пен дәйек 2026-06-07

ЖАПАЛАҚ ПЕН ҚҰЗҒЫН ТУРАЛЫ
img
Дерек пен дәйек 2026-06-07

Жазу гигиенасы

Все новости

news-img
overlay bottom
Дерек пен дәйек 2026-06-07
ҚАЗАҚТЫҢ ТӨЛ ПІШІК ТАНУ ҒЫЛЫМЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУ КЕРЕК
news-img
overlay bottom
Дерек пен дәйек 2026-06-07
ЖАПАЛАҚ ПЕН ҚҰЗҒЫН ТУРАЛЫ
news-img
overlay bottom
Дерек пен дәйек 2026-06-07
Жазу гигиенасы
news-img
overlay bottom
Дерек пен дәйек 2026-06-07
ДУЛАТ пен «ДОЛАН» БІР ЕСІМ
news-img
overlay bottom
Дерек пен дәйек 2026-06-07
Студенттік ұлт-аспаптар оркестрлерін басқарудың кейбір ерекшеліктері
news-img
overlay bottom
Жаңалықтар 2026-06-06
2026 jılğa arnalğan zeynetaqı jinağınıñ eñ tömengi jetkilikti şegi jariyalandı
news-img
overlay bottom
Жаңалықтар 2026-06-06
2026 جىلعا ارنالعان زەينەتاقى جيناعىنىڭ ەڭ تومەنگى جەتكىلىكتى شەگى جارييالاندى
news-img
overlay bottom
Новости 2026-06-06
Opublikovanı porogi minimal'noy dostatoçnosti pensionnıh nakopleniy na 2026 god
news-img
overlay bottom
Новости 2026-06-06
وپۋبليكوۆانى پوروگي مينيمالьنوي دوستاتوچنوستي پەنسيوننىح ناكوپلەنيي نا 2026 گود
Международное интернет-издание "Shalqar kz"
Подписка на важную информацию международного интернет-издания "Shalqar kz" Будьте в курсе последних новостей Ваша электронная почта подписаться