logo
burger menu search Қазақша language menu
Жолсапар

Автор: ADMIN

Жолсапар 2026-06-07 22:27:00

Біз әлеуметтік желілерде:

Қазақия таңба этнопсихологиялық үні көзкарас құблысы

news single

   Жарқынбек Байғозин академик, техника, биология ғылымдарының докторы, профессор

 

   Жұмагелді Нәжімеденов өнертану ғылымдарының кандидаты, доцент, домбырашы, дирижер, педагог

 

  Ұлт тұтастығының ең үлкен белгісі –рух тұтастығы. Осы орайда соңғы жылдары елімізде бірқатар шаралар жүзеге асты. Соның ең ірісі –Қазақстан Республикасының Президенті Н.назарбаевтың бастамасымен қолға алынған «Мәдени мұра» бағдарламасы осы игі мақсаттың көздейтіні анық. XX ғасырдың зор ғұламасы, француз дәстүршілі Р.Генонның пікірінше, жер бетіндегі музыка мен поэзия өзінің шырқау биігіне тек көшпенділер мәдениетінде ғана көтеріле алды, адамның әлемді, қайнаған тіршілікті түйсініп-түсіну, сезіну шын мәнінде көшпенділер эстетикасынан көрніс тапты. Таңба дегеніміз − түрік термині қазақия дегеннің варианты, кең мағынада кез-келген узовертуалды дала алаш қарым-қатынас үнделгі үнтағалымы ТАҢБА, дегенді білдіреді. 

   ТАҢБА –этнопсихо тектік алгаритм программасы.

 

    ТАҢБА –қоңыр сурет тәлім үн елесі.

 

    Қоғамның бұндай жүйесі көшпелі қазақтың мәдениетінде көрініс тапты. Тарихты ауызша ұлтық таңбаүн тұтастығының жеткізумен бірге (шежіре, жыр, ертегі, жұмбақ, мақал−мәтел) сұлбалары қарапайым, әрі есте оңай сақталатын руүн таңбалары маңызды орынға ие-тұғын. Таңба сөзінің мағынасы рулық таңба, ен, тавро, қазақия этноэвроазияпсихологиялық мөр. Көшпелілердің барлығында дерлік рулық, тайпалық, қауымдастық белгілері болған, оны олар көне замандардан бері негізінен өз иелігінің үнтағалымы таңбалар ретінде тұтынған. Бұндай белгілермен олар үй жануарларын, тұрмыс бұйымдарын, қару−жарақты белгілеген. Жоғарғы стилді қолданатын жаңа инновациялық дәстүр ТАҢБА мына бір сөзді біледі: егер далалық дәстүр кейіннен қазақ елінің құрамына кірген әртүрлі ру-тайпаларды өз рубасы бар бір үлкен патриархалды отбасына біріктіруге талпынған болса, ғылыми тарихи білім этностар құрылуының күрделі процесіндегі барлық шынайы факторларды есепке алуға сүйенеді. Бір қарағанда, бұл екі білім жүйесі бір−бірімен сыйыспайтындай көрінеді, содан қазіргі заманғы ғылым дәстүрлі квазитарихи шежірелерден іліп аларлық ештеңе таба алмайтын сияқты, бірақ таңбалық жүйе өз бойына орасан зор материалдарды шоғырландырған, оның ішінде этникалық тарихтың географиялық кеңістіктегі көне қатпарларын да. Біздің аталарымыздың жүріп өткен жолдары теңдессіз сөздік символдар мен графемаларда сайрап жатыр. Осынау бір тұтастықты мойындамау салдарынан қазіргі күнде Қытай өркениеті, Үнді өркениеті, Қосөзен өркениеті, Мысыр өркениеті және Грек өркениеті саналып жүрген мәдениет жетістіктерінде Ілкі Түріктердің айқын алаш ізі бар бола тұра, олардың үлесін барынша жоққа шығарады. Бәрінен де адамды тіксіндіретін жер –төл тарихшыларымыз да, Түркітану сынды қасиетті ғылымға осындай ауқымды арнамен келуден тайсақтайды. Сондықтан, бұл түрдегі «зерттеушілердің» қаламынан Түріктерді надан, тұрлаусыз, бытыранқы, жәйі келсе, көршілерінің іиегі астында малтап келе жатқан –елге де, жергеде іиелігі жоқ тайпалық тобыр етіп көрсететін «шығармалар» туындаған. Мұндай шығармалар Түрік халықтарының рухын жасытып, үмітін өшіріп не ғұрлы құлдыққа қарай ұмсындыруға айла жасау парыз болды. Олар бір айтулы ғалым, әлде, салихалы саясаткер болса: пәлен жерде туып-өскен, түген «мәдениетті халықтың» ықпалында тәрбие алған етіп көрсетті. Әлем назарын тартарлық мәдениет жетістігі атаулыны, батыс пен шығыстың қайдағы бір «өркениетті елінен» жұғысты болған ғып шығаратын.

 

  Тіпті, Түркі отырықшы мәдениетінің өзегі болған Тарым өңірін, Әму мен Сыр өлкесін, әркім келіп, әр кім кеткен –керуен жолы бойындағы бассыз-баусыз ұсақ- түйек қала, қорғандардың жиынтығы етіп көрсеткен. Содан барып, қала өркениеті атаулының баршасы, басқа жақтан келгендердің бәріне тиеді де, Түркілердің үлесіне «көшпенділер» деген сүреңсіз атақ қана қалады. Ал сол «атақтың» өзін жырмалап Монғол мен Түрікке бөледі. Соның өзінде де «көшпенділер өркениетнің» қомақты жағын Монғол ұлттының үлесіне береді. Себебі: жалғанның жартысын (дұрысы тұтас) билеген ұлы Шыңғысхан сол ұлттың өкілі есептелетін. Ғылымда пиктография (латынның пиктус-суреттері, графия – жазамын) жазуы деп аталатын бұл суреттер Қазақстан тайпаларының ең көне дәуіріндегі жазуға ұмтылысын көрсетеді. Зерттеушілер адамның ойын сурет арқылы бейнелеуі дәуірін немесе, пиктографияны қолдану кезін неолит (жаңа тас) дәуірінде пайда болды деп есептейді. Пиктографиямен кең мазмұнды ойды білдіру мүмкін емес еді. Айталық, жол қатынасының шартты- схемалары, аптеканы, бас киім, аяқ киім шеберханаларын, асқананы көрсететін белгілер пиктографиялық сипатқа ие. Осы жерде неолит дәуіріне байланысты бір деректі айта кеткен жөн. “Майтөбе” жайлауы (Алматы облысы, Жамбыл ауданы) теңіз деңгейінен 2000 метрлік биіктікте орналасқан. Бұл жотаның ұзындығы 13 километрге созылған жоғарғы тау шатқалындағы көптеген суреттердің арасынан тастан қашалған көне домбыраға ұқсас музыкалық аспаптың суреті табылған. Тастың ұзындығы 1 м 30 см, қалыңдығы 80 см, түсі қара. Бұл суретті 1986 жылы белгілі этнограф Жағда Бабалықұлы тауып, сол кездегі Ықылас Дүкенұлы атындағы халық аспаптары музейінің директоры, философия ғылымының докторы Сәбетқазы Ақатаевқа хабарлап, музейге қабылдатады. Жағда Бабалықұлы қағазға түсіріп әкелген тақтатастағы суретте музыкалық аспаптың артында бес адамның әртүрлі қимылда билеп тұрған бейнесі түсірілген. Ал фотоға түсірген суретте музыкалық аспаптың артында билеп тұрған адамдар саны – төртеу. Осы фотосуретті “Сен домбыраны зерттеп жүрген ғалымсың ғой” деп, маған Сабетқазы Ақатаев берген болатын. Тақтатастың шеткі бұрышындағы бір адам суретке түспей қалған секілді. Бұдан біз музыкалық аспап пен билеудің ғұрыптық рәсім атқаруда қатар қолданылғанын байқай аламыз. Сыртқы көрінісіне қарағанда, көне дәуірдің бұл музыкалық аспабы қазақ халқының домбыра аспабынан басқа ешбір музыкалық аспапқа ұқсамайтындығы талас тудырмайтын деңгейде бейнеленген. Аспаптың екі құлағы бар, яғни екі ішекті, ұзын мойны, кеудесі бар, бетін бетқақпақпен жапқан. Домбыраның басына үкі байланған. Ал домбыраға үкі тағу әдеті бізге күні бүгінге дейін жеткені баршаға мәлім. Домбыраның сырт көрінісінің этнопсихологиялық қарапайымдылығы, бір қарағанда “жеңіл-желпі” жасала салғандығы оның күрделі тылсымға толы рухани дүниесіне көлеңке түсіріп тұрғандай сезіледі. Алайда, оның үні өзінің табиғилығымен (қоңырлығымен), адам мүмкіншіліктеріне үндестігімен, мынау жарық дүниеге деген адам баласының қуаныш-ренішін білдіретін тілімен баурап алады. Домбыра тілінің мүмкіншілігі ұшан-теңіз, оның құлақ күйін келтірудің өзіндік ерекшелігі көп. Белгілі археолог, тарих ғылымының докторы Кемел Ақышев бастаған бір топ ғалымдар тасқа қашалған суретті зерттеп, бұл сурет кем дегенде неолит (б.д.д. 4000 жыл) дәуірінде бейнеленген деп тұжырымдаған екен. Кейбір ғалымдарға бұл ой күмән тудыруы мүмкін, бірақ мәдениетіміздің әлі де дұрыстап зерттелмей жатқаны бізді қынжылтады. Біздің ойымызша, осы сурет шындығында біздің жыл санауымыздан төрт мың жыл бұрын бейнеленген болса, онда мынадай тұжырымға келеміз: жер бетіндегі ішекті музыкалық аспаптардың арғы атасы, бәлкім, қазіргі қазақтың қара домбырасы шығар. Бұл аспаптың бүкіл сыртқы пішімі қай жағынан алып қарасақ та, халықта “тұмар домбыра” аталып кеткен, домбыраның Орталық Қазақстанда таралған түріне өте-мөте ұқсас дейді белгілі философ Сабетқазы Ақатаев. Суретші кішкентай ғана тас қашаудың көмегімен қатты тау жынысынан бишілердің дене қимылын, сондай-ақ, аспапта ойнаушылардың шаттыққа толы сезім сәтін ұтымды бере білген. Ертедегі суретшілердің өнерін бізге жеткізген жәдігер тақтатас Орта Азия мен Қазақстан халықтары музыка аспаптары өнерінің өркендеуінің тарихы мен тағдырын жаңаша ұғынуға септігін тигізеді. Осы тастағы жазулар мен оның мәнін Санкт-Петербургте 2001 жылы өткен ғылыми семпузиумда айтып жеткізіп, ғалымдарды мойындатқан болатынбыз[4]. Пиктографиялық жазудың біртіндеп дамуымен байланысты идеография немесе логография жазуы пайда болды. Идеографияның пиктографиядан ең басты айырмашылығы – таңбалардың формасында емас, олардың мағынасында еді. Жазудың идеография алаш таңба принциптері қазіргі тілдердегі сандардың таңбаларынан (5,6,7,10,100), (химиялық, математикалық, алгебра, геометрия, тригонометрия), формулалардан көрінеді. Бұлардағы таңбалар, формулалар қай тілде сөйлейтін адамға болса да бір ұғымды білдіреді, яғни, ортақ ұғым, ортақ түсініктің өрнектелуі болып табылады. Сөйтіп, алғашқы жазу нұсқалары сауданың дамуына байланысты адамдардың жазбаша түрде қарым-қатынас жасау қажеттілігінен египетте, қытайда, шумерде пайда болды. Логографиялық немесе, идеографиялық жазудың бірте-бірте дамуы барысында үнді буын жазуы өмірге келді. Тастағы суреттаңба домбыра неолит дәуірі б.з.д. 4000 жыл Мұнда «логография» олар баста омонимдес сөздерді таңбалап, фонетикалық логограммаларға айналғанда, кейін көп буынды сөздердің олармен (омонимдермен) ұқсас дыбысталатын бөлшегін белгілейтін болған. Осылайша жиі қолданыла келіп, ол таңбалар дербес сөздердің таңбасы емес, буынның таңбалы ретінде ұғыныла бастаған. Ертедегі буын таңбалары б. з. б. Мың жылдықтың бас кезінде шумер жазуында бір буынды сөздерді таңбаланған логограммалардан пайда болды. Шумер буын жазуын ассириялықтар, вавилондықтар пайдаланды. Жоғарғыда жазу туралы айтқандай барша жазудың бастауы мен кемелиеті (эволюцясы) біреу ғана. Барша жазудың атасы –жартас суреттері. Ол сонау ерте заманда –қазіргі ғылымда жаңа тас құралдар дәуірі деп аталып жүрген өте ерте кезеңде, мал шаруашылығымен бірге пайда болған. Сондықтан да, онда көбінесе қоңыр аңдар бейнеленген. Яғни, малдың тегі –Қазақ ұғымымен айтқанда малдың киелері сызылған. Басқаша айтқанда, жартас суреттер -осы түрдегі заттың жетістіктен туындаған ұрухани жетістік. Адамзат өркениетінің бастамасы. Әзірше, біз Көне Түрік жазуының қашан пайда болғандығы жәйлы білмейміз. Алайда, ол жыл санауымыздан көп бұрын пайда болған деп қараймыз. Олай дейтініміз: жоғарыда айтқанымыздай, көне Түркі әліппесі батыс альфавитіне негіз болған. Сол тұрғыдан қарағанда: Грек, Латын альфавиттері қолданысқа түсіуден көп ғасыр бұрын пайда болып, белгілі даму басқышынан (финикия, арамей секілді) өтуі табиғи. Ал, финикия жазуы, руна жазуы дегендер –көне Түркі жазуының белгілі кезеңдерін көрсетсе керек. Қытай тіліне келсек, оның жөні мүлде бөлек. Өйткені, олар сан мың жылдар бойына Түрік елінің боданы болып келген. Күні бүгінге дейін адамзат баласының теңдесі жоқ өркениеті бесігі ретінде танылып келген Грек, Рим, Мысыр өркениеттерінің пайда болу, қалыптасу уақыты б.ж.с.д. алты мың жылдық мерзім ішінде қалыптасқан бірегей құбылыс делінсе, айтып өтуге міндетіміз, түрік өркениеті осы алты мың жылдықтың ар жағында жатқан мейлінше көне тұңғыш рухани құбылыс деп танылуда. Сондықтан «А» сызықты жазу өркениеті адамзат тарихындағы ең көне теңдесі жоқ тұңғыш өркениет үлгісі болып танылуы заңды құбылысқа айналмақ[2]. Президент Нұрсұлтан Назарбаев өз Жолдауында «Үш тілдің қажет бірлігі» атты мәдени жобаны кезең-кезеңмен жүзеге асыра бастауды ұсынады. Қазақстанды дүниежүзі үш тілді қатар тұтынатын жоғарғы білімді халқы бар білікті ел ретінде қабылдауға тиісті. Бұл – мемлекеттік ғылым тіл – қазақ тілі, ұлтаралық телераннты қарым-қатынас тілі – орыс тілі мен қажет этноэконикамен ғаламортақ интеграциялау тілі – ағылшын тілі болуы тиіс. Көпшілік қазақ тіліне орыс тілінен енген сөздердің дыбысталуын сол күйінде қалдырылуына дауыс береді. Бір-ақ мысал келтірейік. Айталық, қазақ тілінде «информация» деген сөз пайда болды. Оны «ф», «ц», «и», «я» дыбыстарының қазақ тілінде жоқ екеніне қарамастан, қазақ тіліне қабылдадық делік. Бірақ, бұл сөздің өзі орыс тіліне басқа тілден енген: information. Бұдан мынадай сұрақ туындайды: неге орыстар өзге тілден алынған сөзді өздеріне бейімдей алды, ал қазақтар «дайын» сөзді орыс тілінен алып өз тілдерінің заңдылықтарын бұзады? Тіпті «information» сөзі қазақшаға «информациядан» гөрі жақын. Кейбір ғалымдар жалпытүркілік бір алфавит жасауды ұсынады, бірақ, түрік алфавиті компьютерге келмейді. Нүктелер, ілмекшелер... Олар жаңа драйверлер мен жаңа бағдарламаларды жасауды талап етеді. Тіл саласының маманы болудың еш қажеті жоқ, реформа кезінде талап еткен болатын: қазақ мәтіндерінде орыс грамматикасы сақталуға тиіс болды, яғни жазылуы, тіпті оқылуының өзі орыс тілінің нормасымен сәйкес келуге тиісті еді. Осындай реформаның нәтижесінде қазақ орфографиясында көптеген қайшылықтар орын алды, олар жазу мәдениетіне теріс әсерін тигізуде, дұрыс жазылуды зерттеуді қиындатуда және қазақ тілі өзінің бірегей дыбысталуы мен грамматикалық заңдылықтарын жою үстінде. Сондықтан жаңа реформа жасау қажеттігі орайы келген іс[1]. Қоңыр – ұлттық ділдің иммундық жүйесі. Бұл жүйе халықтың рухани –энергетикалық өрісінің аясында қалыптасады. Халық бұл өрісті «қоңыр» ұғымымен анықтаған. Халықтың ұлт болып ұюына, адамдардың ниет – ықыласының түзу болып, салтанатты өмір сүріп, тіршілік етуіне киелі өріс – қоңырдың қуатты күшті. Қазақ халқы өзіне тән таным – түсініктерінде аспан асты мен жер үстіндегі кеңістікті қоңыр тіршілігімен өзіндік психологиялық стереотиптердің, түйсіну, ойлау, сезіну сияқты мәдени дәстүрін қалыптастырған. Осыған орай қоңыр өрістен нәр алған күй өнерінің тылсымдық қуаты ерекше құбылыс ретінде, өзіндік үндік бояумен, ішкі сезімдік түйсіктермен астасқан құрылым екендігі сипатталады. Күй өнерінің табиғаты жаратылыстың жарасымды үйлесімділігін қоңыр сазбен бейнелеу арқылы танытады. Қоңыр күй – жүректің үні. Халық әні мен күйінің эмоциялық сезімталдығы, сазының көркем шынайылығы, нәзік лирикалық тебреністері өмір құндылықтарын танытумен ерекшеленеді. Күйдің саз-сарынында парасатты ойлар мен дүние туралы толғаныстар бейнеленеді. Күй өнері -өзінің құрылымы, болмысы жағынан өте күрделі құбылыс. Күй халықтың ойлауы мен сезінуі арқылы дүниетаным үрдістерін қалыптастырып, мәдени ерекшелігін танытады. Қазіргі кезде көптеген халықтардың жойылып кету қаупі туындаған уақыттар да, халықтың ұлт ретінде өмір сүруі ең өзекті проблема екенін ескерер болсақ, онда мұндай мәселелерге өте-мөте ыждағаттылық керек-ақ. Сондықтан да күй өнерінің өзіндік бітім тұлғасын, мазмұны мен түп-төркінін, тарихын жете білу, тану қажеттілігі туындайды. Осыған байланысты көптеген іс-шаралар қолға алынуда[5]. Қазақтың қоңыр этномузыкасы дәстүрлі профиссионализм типіндегі классикалық өнер екендігін жан-жақты жеткізу біздің міндетіміз.

 

   Пайдаланған әдебиеттер:

 

  1. Байғозин Ж.О.,Нәжімеденов Ж. «Қазақтың қоңыр үні –тәуелсіздік нысаны, мәдени мұра сарыны» // «Ұлттық өнер -құндылығым» атты конференция материалдары -Алматы: Қазақ университеті, 2007. –беті 31-42.

 

  2. Тыныбайын Т.Ә «Ата жазу алыстан сыр қозғайды» -Алматы: «Нұрлы Әлем», 2008-236 бет.

 

  3. «Қазақтың тарих философиясы» VI том, // Мұхаммед Хайдар Дулати. Тарих-и Рашиди, Астана-2007, беті 129-135, 157-164.

 

  4. Нәжімеденов Ж. «Қоңыр үнді домбыра» «Дэйк-Пресс» баспасы, Алматы-2008, 440 бет, (қазақша, орысша, ағылшынша үш тілде), монография.

 

  5.Ж.Нәжімеденов «Қоңыр үн» // «Қазақстан жоғары мектебі» журналы, Халықаралық педагогикалық басылым, Алматы -№ 3, 2008 ж, .беті 207-211.

 

  Резюме В статье Жарқынбек Байғозин и Жумагелди Нажмеденова «Қазақия таңба этнопсихологиялық үні көзкарас құблысы» («Звук Конур») речь идет об звука особенности казахских музыкальных инструментов, которая называется «конур».

Басқалармен бөлісе отырыңыз
Пікірлер

Басты жаңалықтар

img
Дерек пен дәйек 2026-06-07

دۋلات پەن «دولان» بىر ەسىم
img
Дерек пен дәйек 2026-06-07

جاپالاق پەن قۇزعىن تۋرالى
img
Дерек пен дәйек 2026-06-07

JAPALAQ PEN QWZĞIN TURALI
news-img
overlay bottom
Дерек пен дәйек 2026-06-07
JAPALAQ PEN QWZĞIN TURALI

Последние новости

img
Дерек пен дәйек 2026-06-07

Jazu gigienası
img
Дерек пен дәйек 2026-06-07

جازۋ گيگيەناسى
img
Жолсапар 2026-06-07

AQSARAY

Все новости

news-img
overlay bottom
Дерек пен дәйек 2026-06-07
Jazu gigienası
news-img
overlay bottom
Дерек пен дәйек 2026-06-07
جازۋ گيگيەناسى
news-img
overlay bottom
Жолсапар 2026-06-07
AQSARAY
news-img
overlay bottom
Жолсапар 2026-06-07
اقساراي
news-img
overlay bottom
Дерек пен дәйек 2026-06-07
JAPALAQ PEN QWZĞIN TURALI
news-img
overlay bottom
Дерек пен дәйек 2026-06-07
جاپالاق پەن قۇزعىن تۋرالى
news-img
overlay bottom
Дерек пен дәйек 2026-06-07
DULAT pen «DOLAN» BİR ESİM
news-img
overlay bottom
Дерек пен дәйек 2026-06-07
دۋلات پەن «دولان» بىر ەسىم
news-img
overlay bottom
Дерек пен дәйек 2026-06-07
Studenttik wlt-aspaptar orkestrlerin basqarudıñ keybir erekşelikteri
Международное интернет-издание "Shalqar kz"
Подписка на важную информацию международного интернет-издания "Shalqar kz" Будьте в курсе последних новостей Ваша электронная почта подписаться