logo
burger menu search Қазақша language menu
Жолсапар

Автор: ADMIN

Жолсапар 2026-06-07 22:51:00

Біз әлеуметтік желілерде:

Топай қажы

news single

    ХІХ ғасырдың аяқ шенінде болса керек, Бұрылтоғайдың Қызылкиік деген жерінде Жұбанар деген кісіден бір ұл туылып, оның есімін алдыңғы баласы Жопайға ұйқастырып Топай деп атайды. Қалампыр суымен шомылдырып, мимен сылап, «өс-өс» деп кергілеп-созғылағанда нәресте іңгәлап жылаудың орнына былқ етпей жатады екен. Мұны көрген әйелдер қайтерін білмей аңтарылған дейді. Қырқынан шыға қоймаған нәрестенің “аллалап” жылағанын естіген Жұбанар мен оның әйелі жақсылық нышанға жорып, “сұқты көз, сұмдық тілден сақта” деп тілек қылып, сәбиді көп жылатпауға, басқаны бесігіне жолатпауға тырысады екен. Үш жасында сарнап тілі шыққан Топайды әкесі жеті жасында ауыл молдасына сабаққа беріпті. Аптиекті екі айтқызбай ұғып алатын Топай ағаларынан бұрын хат таныса да бейтаныс құран тілін ұға алмай басы қатыпты.

 

    Көңіліндегіні ірікпей ақтара салатын ол, бір күні молдаға: - Тақсыр молда, осы бізді өзіміз ұғатын қазақ тілімен оқытсаңыз, - деп тілек қылыпты. Бірақ, дүмше молда: - Бұл Алланың тілі, оған шет болып бұрмалауға болмайды, - деп зекіпті Топайға. Молдадан көңілі шайлыққан Топай оқуды қойып, ел кезген дәруішке айналыпты. Ол иенге барып, бастау бұлақтан дәрет алып: - Жұбанардың ұлымын, Мен құдайдың құлымын. Үмітім ұжымақ, Қорқынышым тозақ. Топай ұжымақтыкі, Жауыздар тозақтікі. Әуелі құдай елді аман қыл, Зұлматтан жерді аман қыл. Топайдың көңілі сонда тынар, - деп қазақша тақпақтап намаз оқып, екі қолын қусырып тұрып қарғып-қарғып кетеді екен. Мұны көргендер таңырқап сұраса, Топай: - Алла ауызға сенбейді, ғибадаттың бәрі жүректе. Құдайға қазақ тілімен де құлшылық етуге болды, - дейді екен. Біреулер Топайды жынданған деп жазғырса, ал біреулер шарапатты әулие адам деп қадыр тұтатын болыпты.

 

    Топай Алтайдың күн бетіндегі он екі абақ керейдің үлкен-кіші шаңырағын бес саусағындай біледі екен. Ел кезіп, жер кезіп жүрген осы шайқының мынадай бірқанша шарапатты қасиеттері болыпты. Ол қанша жол басып ел араласа да бір көліктің үстіне шықпапты. Өз өмірінде үйленуді ойына да алмапты. Бұл туралы сөз қозғағандарға Топкең: “Хайуанға бұт артпаймын, әйел қойнына жатпаймын, арам астан татпаймын” деп тақпақтайды екен. Бір кезде құлтай болат Сейсеке бидің үйінде қазақша мінәжат қылып отырған Топай Шоқай мырзаның қажылық сапарына сәт тілеп, егіліп жылайды. Осыны есте сақтаған Жұпай Шоқай Байтұлаға барып әркім сүйген құлына топырақ ұйып, “қажы” аттандырып жатқанда өзінің ілік шатыс, туысы емес Топай аузына түсіп, соған арнап, топырақ үйіпті. Сонымен шайқы Топай “Топай қажы” атанып кетіпті. 1938 жылы Алтайдың Өрмегейті деген жерінде үлкен той өтіп, бәйге болыпты. Бәйге төбеге Мәнкейдің кежімделген жүйрік атын әкеле жатқан жігіттер жаяу келе жатқан Топайды көріп: - Қажы, атқа мініп алыңыз, - деп қолқалапты. Көне қоймаған Топакеңді жас жігіттер еркіне қоймай, кежімді атқа көтеріп салып, желе жөнелгенде “хайуанға тақым тимесін” деп екі тізе, екі шынтағымен ат сауырына шоқпа қалған Топай жығылмапты. Бәйге төбеге жетіп, аттан түсіп жатқан қажы “осы ат бәйгеден келеді” деп күбірлепті.

 

   Топайдың айтқаны келіп, Мәнкейдің аты бәйге алыпты. 1940 жылдардың бірінде Ертіс бойында бір үлкен той болып, бір топ әйел жер ошақ басында шай қайнатып әбігер болып жатса, Топай жастау әйелді ту сыртынан қапсыра құшақтай алып, оқыранып-оқыранып жіберіпті. Бұған кейбіреулер таңданса, кейбіреулер жатып кеп күліпті, әлгі әйел шаршы топта өзін масқаралап, қорлаған бұл адамға бұрқырап шамданыпты. Ал Топайды танитындар: - Қарағым, ашу шақырма, Топай қажы деген шайқы ағаң осы, сәлем беріп батасын ал, тілегің енді қабыл болар, - деп ақыл айтыпты. Сөйтсе, әлгі әйел түскеніне 7-8 жыл болса да бала көтермеген екен. Жұрт ақылын алған жас әйел Топайдың алдына барып сәлем етіп, бата тілесе, шайқы: - Сен енді бала көтересің, ұл табасың, ол Топайдың баласы, - депті. Айтқанындай көп өтпей жүкті болған әлгі әйел ұл тауып, атын Топай қойыпты. Одан соң тағы бір ұл тауып оның атын Қаржаубай қойған екен. Қаржаубай Топаймен тұстас өткен, бірақ, Топайды үнемі күндеумен болатын панасыз адам екен. Сондықтан Топекең “мен Қаржаубай жүрген жолмен жүрмеймін” деп кейбір мінәжаттарда: “Топай ұжымақтыкі, Қаржаубай тозақтікі” деп дұға қылады екен. Жарым ғасыр Алтай өңірін аралап, жақсы-жаманын саралап, ізгі жандарға жүрегінен жарыла ақ дұға оқып, пасық жандарға ащы қарғысын аямай бағыштап өткен осы бір пәк сезімді шарапатты жан 40 жылдардың бас шенінде Төсқұдық деген бөктер тауда о дүниеге көшіпті.

 

    Туыс-туған, ел жұрты өз өсиеті бойынша сол жерге жерлепті. 40 жылдардың соңындағы қан кешті соғыс мезгілінің бірінде үш аймақ армиясының бір жауынгері жау қоршауында қалып, қаша соғысып, иендегі шайқының зиратына жетіп паналап атысқан екен, жау әскерін қаратпапты. Осы орайда көмекші қосын келіп, жау армиясы тып-типыл болыпты да әлгі әскер аман қалыпты. Бертініректе төр жайлауда толғатқан бір тұмса әйелдің баласы теріс келіп, ауыр қатерге тап болыпты. Зузамен ойдағы үлкен ауруханаға жеткізуге тура келіп, сөткелеп жол жүріп, түсқұдықтағы шайқының зиратының басындағы бастауға түсіп дамылдап сусындаған екен. Қиналып жатқан әйел көзі ілініп кетсе, бейтаныс бір қарт түсіне кіріп: “Әй, қарағым, орныңнан тұр, балаң оңшалды”, - депті. Селт етіп оянған әйел басын көтерген заман нәресте шырқырап жерге түсіпті. Ел ішіндегі үлкендер Топайды қазірге дейін “әулие” деп бас қояды.

Басқалармен бөлісе отырыңыз
Пікірлер

Басты жаңалықтар

img
Жолсапар 2026-06-07

اقساراي
img
Дерек пен дәйек 2026-06-07

DULAT pen «DOLAN» BİR ESİM
img
Дерек пен дәйек 2026-06-07

جاپالاق پەن قۇزعىن تۋرالى
news-img
overlay bottom
Дерек пен дәйек 2026-06-07
جاپالاق پەن قۇزعىن تۋرالى

Последние новости

img
Дерек пен дәйек 2026-06-07

Jazu gigienası
img
Дерек пен дәйек 2026-06-07

جازۋ گيگيەناسى
img
Жолсапар 2026-06-07

AQSARAY

Все новости

news-img
overlay bottom
Дерек пен дәйек 2026-06-07
Jazu gigienası
news-img
overlay bottom
Дерек пен дәйек 2026-06-07
جازۋ گيگيەناسى
news-img
overlay bottom
Жолсапар 2026-06-07
AQSARAY
news-img
overlay bottom
Жолсапар 2026-06-07
اقساراي
news-img
overlay bottom
Дерек пен дәйек 2026-06-07
JAPALAQ PEN QWZĞIN TURALI
news-img
overlay bottom
Дерек пен дәйек 2026-06-07
جاپالاق پەن قۇزعىن تۋرالى
news-img
overlay bottom
Дерек пен дәйек 2026-06-07
DULAT pen «DOLAN» BİR ESİM
news-img
overlay bottom
Дерек пен дәйек 2026-06-07
دۋلات پەن «دولان» بىر ەسىم
news-img
overlay bottom
Дерек пен дәйек 2026-06-07
Studenttik wlt-aspaptar orkestrlerin basqarudıñ keybir erekşelikteri
Международное интернет-издание "Shalqar kz"
Подписка на важную информацию международного интернет-издания "Shalqar kz" Будьте в курсе последних новостей Ваша электронная почта подписаться