logo
burger menu search Қазақша language menu
Дерек пен дәйек

Автор: ADMIN

Дерек пен дәйек 2026-06-07 20:07:12

Біз әлеуметтік желілерде:

Studenttik wlt-aspaptar orkestrlerin basqarudıñ keybir erekşelikteri

news single

      Atıraudıñ D. Nwrpeyisova atındağı muzıkalıq halıq akademiyasınıñ tömengi I-II kurs oquşılarınan qwrılğan wlt-aspaptar orkestrimen 1983-1987 jıldar arasındağı jwmıs jasağan keybir täjiribelerim

 

   Jwmageldi Näjimedenov önertanu ğılımdarınıñ kandidatı, docent, dombıraşı dirijer, pedagog

 

   Qazirde respublikamızda är oblıstıq halıq aspaptar orkestri muzıkalıq kolledjleri bar, olardıñ orındauşılıq şeberlikteri jäne repertuarları künen-künge kürdelene tüsude. Alayda, osınday tärbielik mäni zor orkestr – ansambl'derimizdiñ ğılımi-pedagogikalıq negizde wyımdastırıluı, jwmıs metodikası, mazmwnı jöninde osı uaqıtqa deyin kömekşi metodikalıq qwralınıñ öte azdığı qınjılarlıq jäyt. Qazirde köptegen orkestr, ansambl' repertuarlarınıñ mazmwndı-tärbielik mäni tömen, pedagogikalıq-satılıq twrğıdan jüyelenbegen, oquşılardıñ oynau-tehnikalıq şeberligine, jas erekşelikterine säykes kelmey jatadı. 

 

   Mine osı qajettilikti eskere otırıp, meniñ konservatoriyanı 1983 jılı bitirip, joldamamen sol kezdegi Gur'ev muzıkalıq uçilişesinde, tört jıl studenttik orkestr basqarıp jwmıs jasauıma baylanıstı, tömengi (I-II) kurstan qwrılğan wlt-aspaptar orkestrin basqardım. Atırau muzıkalıq kolledjısında eki wlt-aspaptar orkestri bar bolatın, yağni tömengi (I-II) kurstan jäne joğarğı (III-IV) kurstan qwrılğan orkestr jwmıs jasaydı. Muzıkalıq kolledjlerge oquşılardıñ köbi, 9-sınıptan keyin kelip tüsetin, arnayı muzıka mektepterin bitirgen nemese muzık mektebin oqımağan oquşılar. Orkestrdi basqarudıñ ğılımi negizderin oquşınıñ muzıkalıq aspaptı igerudi dwrıs qalıptastıru üşin orkestr jetekşiligi mwnı mına şarttardı eske saqtau qajet dep bilemiz. Birinşiden, alğaşqı orkestrge otıru kezeñindegi jwmıs procesterine baylanıstı zañdılıqtar men teoremalardı, erejelerdi naqtılı öz mağanasında dälme-däl tüsindiru. Bwğan jatatındar – mısalı dombıraşı nemese qobızşı otıru rettiligi, qol men sausaqtardı aspaptarğa dwrıs qoya bilu, aspaptan muzıkalıq dıbıs äueniniñ mändi şığuı, ştrihtar, applikaturalar t.b.

 

   Egerde bwl talaptar dayındıq kezinde tiyanaqtı qalıptaspasa, oquşı aspaptı öz mäninde igere almaydı da, alğa qoyğan maqsattıñ jüzege asuı qiınğa soğadı. Aspa igerudegi teoriyalıq mäselelerdi naqtı praktikalıq mısaldarmen baylanıstırıp otırğan jön. Ekinşi, jetekşi orkestrde oynalatın şığarmanıñ tarihın mazmwndıq sır-sipatın bwrmalamay däl öz haqında jetkize bilu. Mäselen, bizder Qwrmanğazı tvorçestvosınıñ şıñı jäne onıñ stil'dik erekşeliginiñ ayqın simvolikası bolıp tabıladın «Sarıarqa» küyin alayıq. Bwl küy turalı keybir jetekşiler «Sarıarqa» küyi qazaqtıñ sarı dalasında arnalğan, onıñ tabiğatın beynelegen» dep tüsindiredi. Bwl «Sarıarqa» küyiniñ mazmwnın aşudı jetkiliksiz teñeu. Al orkestr müşeleri bwl küydi osı twrğıdan tüsinse, onıñ mazmwnına tereñ boylay qoymağan bolar edi. Şın mäninde bwl küydiñ ideyaldıq arqauı – tabiğat obrazınan, «sarı daladan» äldeqayda asıp tögilip jatır. Mwndağı tegeuirindi serpin, alaqwyın ekpin, asqaq şabıt pen qazaqtıñ ruhın köteretinin aytpay-aq sezdiretindey. Qwrmanğazınıñ «Sarıarqa» küyi qazaq jerindegi bostandıq pen erkindiktiñ gimini deuge boladı. Mine, küy tabiğatındağı osı bir ozıq ideyanı, körkemdik – estetikalıq sırdı naqtı da tereñ bere biluimiz qajet. Üşinşi, orkestr dayındığınıñ ğılımi jüyeliligindegi pänaralıq qatınas.

 

   Bwl orkestrdiñ täjiribesinde tipti eskerilmey jürgen mäsele. Kezinde äl-Farabi aytqanday «muzıka matematika ğılımına jatadı» degen eken. Jalpı bilim beretin jäne muzıka mektepteriniñ köptegen pänderinde oqığanday (matematika, fizika, geometriya, logika, optika, tarih, ädebiet, himiya t.b.) halqımızdıñ mädenieti, tarihı jöninde derekter men halıq kompozitorları turalı tiisti mağwlmattar berilip otıradı. Eger osı mağlwmattar orkestrde keñeytilip tüsindirlse, oquşılardıñ bilim, tüsinigi damıp, tanım deñgeyi arta bergen bolar edi. Orkestr jwmısındağı ğılımi principter oquşılardıñ muzıkalıq aspaptı igeru şeberligin arttıru qatar olardıñ bilim-tüsinigin keñeytip, tanımdıq wğımın jetildirip jäne meñgeretin biliminiñ naqtılıq deñgeyiniñ köterip, bwl saladağı jüyeniñ negizin tiisti arnağa saladı. Orkestr müşeleriniñ emociyalıq-intellektualdıq sezimderin oyatıp, oy örisiniñ damıtuda, şığarma mazmwnı dwrıs tüsinip, tehnikalıq mümkindigin keñeyte tüsude tüsinikti jäne şamasına layıqtı muzıkalıq materialdı irikteu men jäne onı wyımdastıra bilumen şarttas. Tüsinikti layıqtı orkestr repertuarı studenterdıñ qızıquşılığın, belsendiligin arttıradı.

 

   Muzıka şığarmaların orkestrdiñ oynauğa şaması keler mümkindigin bilude mınaday jwmıstar istegen jön. Birinşi –oquşılardıñ muzıkalıq sauatın jäne tehnikalıq mümkindigin bilu. Bwl toptar boyınşa ötkiziletin dayındıq kezinde anıqtaladı. Osınday anıqtau kezinde keybireuler joğarğı tehnikalıq därejedegi «Sarıarqa», «Balbwrauın» küylerin oynağısı keletinin aytadı. Bwl ärine, oquşı qızığuşılığın şamağa layıq principinen asıp tüsedi. Mwnday jağdayda aldımen jeñil än-küyler, sol qalağan küyleriniñ keybir bölikteri berilse, maşıqtıq dağdı kürdelene tüsedi. Bwnday jağdayda küydiñ ritmikalıq jelisi, mazmwnı oquşığa tüsinikti bola bastaydı, yağni şamağa layıqtılıq öris alıp damidı. Jetekşi ädeptilik saqtap, «Seniñ ol küydi oynauğa şamañ kelmeydi»,-dep tiıp tastamay, qayta joğarıda aytılğan ädisti paydalanıp, oquşınıñ ıntasın demey, qoldağan jön. Sonımen kolledjiniñ tömengi I-II – kurs oquşılar orkestrinde igeriletin jattığular, p'esalar, küyler, şäkirtterdiñ oynau därejesine say, tüsinikti jäne şamasına layıqtı bolğan jön. Orkestr dayındığındağı şığarma türleri men onıñ metodikalıq ädis-täsilderi turalı aytatın bolsaq. Metod – grek tilinde adamnıñ praktikalıq äreketterin jäne ömirdi tani bilu amaldarınıñ joldarın, täsilderin bildiredi. Orkestrdegi oynalatın muzıkalıq şığarmanıñ erekşeligine (küy, p'esa, bi, än t.b.) avtorına, oquşılardıñ jasına, bilim deñgeyine baylanıstı oqıtu, tärbieleu ädisteri ärtürli bolıp keledi. Orkestrde paydalanılatın metodikalıq ädis-täsilder oquşılarğa muzıkalıq-teoriyalıq bilim negizderin berumen qatar, onıñ körkemdigin, ömirmen baylanısın añğartu, bilim, bilik dağdıların damıtudı közdeydi.

 

   Orkestr jwmısında tömendegidey metodikalıq ädis-täsilderdi paydalanuğa boladı: äñgime, praktikalıq jwmıstar, körnektilik, özindik jwmıs, zertteu jäne problemalıq ädister. Bwl atalğan ädister jeke nemese birimen-biri tığız baylanıstı kompleksti türde beriledi. Jetekşi dayındıqtıñ mazmwn-maqsatına baylanıstı ädis-täsilderin türlendirip otıradı. Orkestrdiñ oqu jäne koncerttik repertuarları jüyelengenen keyingi jetekşiniñ mindeti – sol şığarmalardıñ körkemdik, ideyaldıq, estetikalıq mazmwnın aşatın, tereñ wğındıra biletin tiimdi metodikalıq ädis-täsildermen är salalı jwmıs türlerin retti paydalanıp, onı üylesimdi mändi iske qosu. Mäselen, orkestr Qwrmanğazınıñ bir küyi belgilendi delik. Egerde jetekşi sol küydi eşqanday qosımşa jwmıs türlerin atqarmay, ädis-täsilsiz sol «taza» qalpında üyrete salsa, bizder joğarıdağı aytqan maqsattardıñ bireuine de jetpey, al oquşılar eşqanday qwştarsız, ınta-ıqılassız jalpılama därejede ğana igergen bolar edi. Mine bizderdiñ orkestr jwmıs belgili bir ğılımi-pedagogikalıq negizde ötilui kerek dep, män beruimizdiñ bastı sebebi, praktikadağı jañağı aytılğanday «jalañ» dayındıqtardıñ jii kezdesui. Orkestr äzirligindegi män beretin köptegen problemanıñ bir oquşılardıñ türli muzıkalıq janırlarğa degen qızığuşılıq pen qwştarlığın arttıru. Atqarılatın is-äreketke qızıqpağan jerde oquşınıñ onı tereñ, nätijeli igerui mümkin emes. Mäselen, meniñ kezinde Atırau muzıka uçilişesindegi tömengi I-II - kurstan qwrılğan orkestrdi (äri sol kurısqa klass jetekşi boldım) jetekşilik etuime baylanıstı, oqıtu men tärbie beru täsilin qarap köreyik.

 

   1. Orkestr dayındığına Qwrmanğazınıñ «Köbik şaşqan» küyin josparladıq.

 

  2. Küydiñ şığu tarihın äserli türde aytıp berdik, küy jäne küyşi jäylı oquşılarğa swraq qoydıq, küylerden üzindi tıñdattıq, muzıka ädebietterinen üzindi oqıdıq. Dayındıq barısında bärimizge belgili qazaq dalasınıñ alıp küyşisi qwrmanğazı ömiri san-aluan uaqiğağa, tartısqa tolı. Onıñ ärbir şığarğan küyi -özi ötken ömir jolınıñ iz soqpaqtarı. Isatay-Mahambet köterilisine ün qosu, aqsaqkiik uaqiğası, patşa türmesinen qaşu, Aqbay attı baymen alısu tağı da basqa küyşi ömiriniñ san belesteri dombıra şanağına küñirenip, tarihtıñ wmıtılmas ärbir parağı bolıp qalıp jattı. Orkestr müşeleri üşin onıñ är küyiniñ tälim-tärbielik mäni zor. Jetekşiniñ mindeti –sonı äserli türde jetkize bilude. Küydiñ körkemdik, ritmikalıq, dinamikalıq jaqtarın körsetip, olardıñ mazmwın aşudı wyğardıq. Tağı bir mısal, sol orkestrde oynaytın oquşılardıñ arasınan H.Erğalievtıñ «Qwrmanğazı» attı p'esasınan üzindi oqılıp, sol oquşılardıñ küşimen, uçilişe sahınasına osı oqılımdı qoydıq. Bwl eñbektiñ oquşılarğa qandayda zor estetikalıq tärbielik mäni bar ekenine kümänimiz joq. Ärqaşanda tvorçestvalıq koliktivpen nemese jeke önerdiñ adammen tığız baylanısta bolıp kezdesu keşterin jii ötkizip twrdıq. Orkestr – wjımdıq şığarmaşılıq. Oquşılardıñ muzıkalıq qablet därejesine, belsendiligine, jetekşiniñ şeberligine baylanıstı dayındıq täsilderi men formaları ärtürli bolıp keledi. Mısalı, orkestr koncertke şığatın bolsa – praktikalıq oynau metodı, al jaña şığarmanı igeru barısında -äñgime jäne körnekilik metottardı keñinen paydalanıladı. Sonımen qatar özindik jwmıs isteu, zertteu jäne prblemalıq, swraq-jauap ädisterine de erekşe köñil audarğan jön.

 

   Orkestr dayındığınıñ mınaday jwmıs türleri boladı:

 

  1. Şığarmanı bastan-ayaq birneşe ret qaytalap, körkemdik därejege deyin jetkizu;

 2. Şığarmanııñ tehnikalıq jağın jetildiru.

 3. Orkestrdiñ jeke toptarmen dayındıq.

 4. Koncerttik dayındıq. Ärine orkestr şığarmaşılıq jetistikke jetude onıñ dayındıq formaları jan-jaqtı bolıp, metodikalıq türlenip otıruğa tiis. Muzıkalıq kolledjige joğarıda aytıp ketkendey, arnaulı muzıka mektebin bitirgen jäne aspaptarda jaqsı oynayalatın qableti bar oquşılar qabıldanadı. Orkestrge alğaş muzıkalıq mektebin bitirgen oquşılar otırsa, ekinşi jartıjıldıqtan bastap nota sauatın tolıq meñgergen, arnayı muzıka mektebin bitirmegen oquşılar qatısa aladı. Orkestr dwrıs jolğa tüsip, qalıptasıp ketui, alğaşqı kezeñdegi wyımdastıru mäselelerine baylanıstı. Belgili wstaz A.S.Makarenko bılay deydi: «Eñ äueli jaqsılap twrıp jalpı jinalıs ötkizuden bastar edim, onda oquşılardan ne tileytinimdi, neni talap etetinimdi jäne eki jıldan keyin olardıñ qanday bolatının şın jürekten aytıp berer edim». Jinalıs üstinde sizdiñ sözderiñizden olar «sizdiñ erkiñizdi, sizdiñ mädenietiñizdi, sizdiñ jeke basıñızdı sezinuge tiis?». Wstazdıñ ärbir qonımdı, oylı sözderi –olar üşin jaña tärbie közi, eligu men qwştarlıqtıñ bastauı. Orkestr wyımdastırudağı negizgi mäsele – onı jabdıqtau.

 

   Bwğan jatatındar: dayındıq ötkizetin keñ bölme, sapalı muzıkalıq aspaptar kompleksi, pul't, orındıq, nota qağazı, t.b. Körnekti qwraldardan: nota sauatı jazılğan shema, kompozitorlar portreti, gramjazba, magnitofon, komp'yuter, jabdıqtarı. Aktiv müşelerin dwrıs iriktkep, tañday bilu, orkestr jwmısınıñ ilgeri basuınıñ kepili. Orkestr aktiviniñ qwramın-körkemdik keñes dep ataydı. Keñes müşeligine orkestr jetekşisi, inspektor, aspap toptarınıñ koncertmeystrleri kiredi. Keñes müşeleri mına jwmıstarğa jauap beruge tiis: der kezinde äzirliktiñ bastaluı, barlıq aspaptardıñ qwlaq küyiniñ keltirilui, müşelerdiñ öz partiyaların igerudegi jauapkerşiligi, tärtip bwzbau, aspaptı kütip wstau, orındıq pul'tterdiñ qamtamasızdığı t.b. Aktiv müşeleri jii bas qosıp orkestrdegi jetistik-kemşilikterdi talqılap, qorıtındı şığarıp otıruğa tiis. Orkestrdegi alğaşqı dayındıq oquşılarğa ülken emociyalıq äser qaldıru men qatar, wyımdastırılu procesi joğarğı därejede boluğa tiis. Öytkeni orkestrdiñ bolaşaqta tvorçestvalıq bağıtpen damıp, birtwtas wjımdıq twrğıda qalıptasuına, alğaşqı dayındıqtardıñ, wyımdıq qızmetterdiñ därejesimen tığız baylanıstı. Alğaşqı dayındıqtardağı jwmıs barısı: orkestrdiñ normalıq tärtibi boyınşa otırğızu (onıñ birneşe variantarı bar); qwlaq küyin keltiru, dirijerdıñ qolın dwrıs tüsinip ansambil'dik tärtipti saqtay bilu.

 

   Alğaşqı dayındıqtağı endi bir eskerer mäsele oquşılardıñ köñil köteriñkiligi men qızığuşılığınıñ därejesin bäseñdetip almay, damıta tüsu. Dombıranı igerudegi, nemese basqa aspaptarda oynau apparatın dwrıs qoyu kezeñi nemese şığarmanı sapasız qaytalay beru oquşılardı jalıqtıradı. Jetekşi mwnday sätterde olardıñ jaqsı köretin küylerin oynap, muzıka tarihın, orkestr aspaptarı jäylı äñgime aytıp, seyildirip otırğanı jön. Äsirese jetekşiniñ aspapta özi oynap körsetui oquşılarğa estetikalıq qwştarlıq tuğızıp, mende osılay oynasam eken dep ıntalanadı. Bwl metodikalıq mañızı zor täsil. Onı äsirese orkestr äzirliginde orındı paydalanu, muzıkalıq damudıñ zor kepili. Psihologiyada bwnı elikteu deydi.

 

   Orkestrmen jwmıs jasağandı jäy ırğaqta ritmikalıq jattığu, gammalar, etyudterdi mänin saqap oynau.

 1. Dirijerdıñ qolına qalıptasıp, birge oynau, türli dinamikalıq belgilerdi, dirijerdıñ qolınıñ qimılımen birge jasau.

2. orkestrdiñ partiyaların bölek gruppada oynau.

3. Üyge berilgen küy, p'esalardı oynau.

 

  Dayındıq birden jetekşiniñ bügingi orkestrde isteletin jwmıstıñ maqsatı, mazmwnın qısqaşa tüsindiruden bastaladı jäne tömendegidey jwmıs formaları qamtıladı:

  1. Şığarmanıñ oylı-örnek, mänerlik qwraldarın jüyelep, mazwmının aşıp, körkemdik därejege jetkizu nemese interpretaciyalau.
  2. 2. Dayındıq soñında igerilgen şığarmalardıñ işindegi oquşılardıñ köbirek wnatatının oynap, orkestr äzirligin joğarı emociyalıq twrğıda bitiru. Endi orkestrdiñ keybir repertuarlarına toqtalayıq.
  3. Onıñ repertuarı negizinen tört bağıttan twradı: a) Qazaqtıñ än-küyleri; b) batıs klassikteriniñ şığarmaları. v) orıs kompozitorlarınıñ şığarmaları g) qazaq orkestrine arnayı arnalğan şığarmaları j) halıq küyi –«Tepeñkök», «Keñes», halıq äni «Gakku», «Aq Bayan», «Aqbaqay». Qwrmanğazı – «Kisen aşqan», «Köbik şaşqan», «Saranjap», «Balbwrauın», «Aday». Däuletkerey – «Qosalqa II variant», «Isqırma», «Qız Aqjeleñ». Tättimbet – «Sılqıldaq», «Qosbasar-I variant». Dina –«16-jıl», «Äsemqoñır», «Toy bastar» Türkeş «Köñilaşar». J.Nazarov «Beybitşilik» b) F.Şubert –«Muzıkalıq moment» Ştraus –«Persidskiy marş» E.Grig –«Narvejskiy tanec № 2» v) P.Çaykovskiy –«Sladkaya grezı», «Ekossez», «Tanec malen'kiy lebedey» M.Glinka –«Pol'ka» Vasilenko –«Balero» g) A.Jwbanov –«Täjik bileri № 1,2,4», «Qazaq marşı», «Qarlığaş bii» a.Zataeviç –«Qazaq marşı» H.Tastanov –«Tıñğa attanu», «Tolğau» M.Qoyşıbaev Qazaq orkestrine arnalğan «Simfoniya d-dur» II-III- bölim N.Tilendiev «Mwrager», «Ata tolğauı», «Köş kerueni» M.Äubakerov «Köñildi jastar» K.Kümisbekov –«Balalar bii», «Farabi sazı», «Ayaulı meniñ mekenim» B.Jwbaniyazov «Dostıq bii» A.Jaymov «Bi küyi» t.b. Men kezinde basqarğan orkestr halıq aldına jii-jii önerlerin körsettip twratın.
  4.   Jalpı bilim beretin mektepterge de jılda koncert berip twrdıq, bir jağınan proorentaciyalıq jwmısın atqarıp, önerli jastardı oquğa şaqıruğa köp kömegin tigizdi. Sol kezdegi muzıkalıq kolledjiniñ tömengi I-II kurs oquşılarınan qwrılğan wlt-aspaptar orkestri, keyingi jıldarı orkestr öziniñ orındauşılıq dästürin şıñdap, halıq muzıkasımen qatar batıs-orıs klassikteriniñ muzıkasın oydağıday orındau därejesine jete bastadı. Bolaşaqta biz muzıka kolledjisiniñ tömengi I-II kurs oquşılarınan qwrılğan wlt-aspaptar orkestriniñ, bwdan bılay qaray äli de köptegen tvorçestvolıq tabıstarğa jete beruine tilektespiz.
Басқалармен бөлісе отырыңыз
Пікірлер

Басты жаңалықтар

img
Дерек пен дәйек 2026-06-07

جاپالاق پەن قۇزعىن تۋرالى
img
Дерек пен дәйек 2026-06-07

دۋلات پەن «دولان» بىر ەسىم
img
Дерек пен дәйек 2026-06-07

Jazu gigienası
news-img
overlay bottom
Дерек пен дәйек 2026-06-07
Jazu gigienası

Последние новости

img
Дерек пен дәйек 2026-06-07

Jazu gigienası
img
Дерек пен дәйек 2026-06-07

جازۋ گيگيەناسى
img
Жолсапар 2026-06-07

AQSARAY

Все новости

news-img
overlay bottom
Дерек пен дәйек 2026-06-07
Jazu gigienası
news-img
overlay bottom
Дерек пен дәйек 2026-06-07
جازۋ گيگيەناسى
news-img
overlay bottom
Жолсапар 2026-06-07
AQSARAY
news-img
overlay bottom
Жолсапар 2026-06-07
اقساراي
news-img
overlay bottom
Дерек пен дәйек 2026-06-07
JAPALAQ PEN QWZĞIN TURALI
news-img
overlay bottom
Дерек пен дәйек 2026-06-07
جاپالاق پەن قۇزعىن تۋرالى
news-img
overlay bottom
Дерек пен дәйек 2026-06-07
DULAT pen «DOLAN» BİR ESİM
news-img
overlay bottom
Дерек пен дәйек 2026-06-07
دۋلات پەن «دولان» بىر ەسىم
news-img
overlay bottom
Дерек пен дәйек 2026-06-07
Studenttik wlt-aspaptar orkestrlerin basqarudıñ keybir erekşelikteri
Международное интернет-издание "Shalqar kz"
Подписка на важную информацию международного интернет-издания "Shalqar kz" Будьте в курсе последних новостей Ваша электронная почта подписаться