logo
burger menu search Қазақша language menu
Дерек пен дәйек

Автор: ADMIN

Дерек пен дәйек 2026-06-07 20:09:12

Біз әлеуметтік желілерде:

دۋلات پەن «دولان» بىر ەسىم

news single

     اسسا ادام بالاسىنىڭ, قالسا اتا تۇركىنىڭ مادەنيەتىنە مايەك بولعان قۇتتى سۋلاردىڭ بىرى – از تارىم داريياسى. ول وزىنىڭ قاسيەتتى باستاۋىن: كۇڭگەيدە ماڭداي (تيبەت) ۇستىرتىنەن, باتىستا كوكارت (پامير) سالالارىنان, تەرىسكەيدە كوگمەن (ەرەن, تيانь-شانь) قويناۋلارىنان الىپ, بايتاق دالانىڭ كەنەزەسىن كەنەلتە بىردە وڭعا, بىردە سولعا بوي تاستاي اعىپ, ەڭ سوڭىندا تاكلاماكاننىڭ (تاكلاماكان) شىعىسىنداعى لوبنور (لوب) كولىنە قۇيادى.

 

   بەينە كوك تاڭىر تۇركىنىڭ ومىر تەگەرشىگىن بىر باعىتتا ەكى شەتىنەن دەمەپ, تولاسسىز اينالدىرىپ تۇرسىن دەپ, تەرىسكەيدەگى ۇلى ەرتىس ەكەۋىن بىرىن باتىسقا, ەكىنشىسىن شىعىسقا قاراي اعىزىپ قويعانداي. سىرا, سوندىقتان بولار, ەكەۋىنىڭ دە قۇيارىن «ماڭگى تولماسىن» دەگەن تىلەكپەن «ۇلى-وپ» (لوب) جانە «وپ» (وبь) دەپ اتاعانى. ەگەر ولار تولىپ كەتسە, وزەن قاراكولدەنەدى دە, تۇركىنىڭ ومىر تەگەرشىگىنىڭ اينالىسى باياۋلايدى عوي. وسىناۋ انا وزەننىڭ قاشقار, اقسۋ ايماقتارىنان اعىپ وتەتىن تۇسىندا «دولان» اتاۋىمەن بايلانىستى «سىرلى ارال» قالىپتاسقان. ەڭ الدىمەن, تارىمنىڭ وسى ولكەدەن اعىپ وتەتىن نەگىزگى تارماعى «دولان داريياسى» دەپ اتالادى. «دولان مۇقامى», «دولان قوشاقتارى» وسى ولكەگە تان ۇلتتىق ونەر بولىپ, ولار ۇيعىر مادەنيەتىن دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيگە كوتەرىپ تۇرعان بىر تاعان ەسەپتەلەدى. بارىنەن دە نازار اۋدارارلىعى, وسى وڭىردە «دولان» دەگەن ەتنونيم قالىپتاسقان.

 

   بۇل اتاۋ تار اۋقىمدا قاشقار مەن اقسۋدىڭ جەكەلەگەن وڭىرلەرىنىڭ تۇرعىندارىن مەڭزەيدى دە, كەڭ اۋقىمدا تۇتاس قاشقار ايماعى مەن اقسۋ ايماعىنداعى ۇيعىرلاردى قامتىپ كەتەدى. الايدا ۇيعىر حالقىنىڭ ۇلتتىق تۇتاستىعىن قورعاۋ ۇشىن, بۇل اتاۋ رەسمي تۇردە قولدانىلمايدى, قايتا, قاقپايلانادى. دەگەنمەن, جاي ادامدار كۇندەلىكتى ومىردە ول سوزدى الى جيى اۋىزعا الادى. اسىرەسە, وسى وڭىردىڭ ۇيعىرلارىنا باسقا جەردىڭ ۇيعىرلارى ازىلدەگەندە نە قىجىرتقاندا: «...دولان...» دەسىپ جاتادى. تىپتى كەيدە بىرىن-بىرى «دولان» دەپ شاقىرىسىپ الىپ, ىزىنشە: «زادى, دولان دىگان سىزمۇ, بىزمۇ?» (شىن مانىندە, دولان دەگەن سىز بە, بىز بە?), «قارىعاندا, ھاممىمىز دولان وقشايمىز دا!?» (قاراپ تۇرساق, بارىمىز دە دولانعا ۇقسايمىز عوي!?) دەپ, وسى بىر اتاۋدىڭ بايىبىنا بارىسپاي, تالقىلاپ جاتاتىن كەزى دە بولادى. «دولان» سىندى وسى اتاۋدى ەتنونيمدىك تۇرعىدان بولماسا دا, تاريحي اتاۋ رەتىندە تالداۋ زييالى قاۋىم ورتاسىندا دا بولىپ تۇرادى. ولار اتاۋدىڭ توركىنىن كوبىنە «دول» (يىق, يىن) سوزىنە اپارىپ تىرەيدى. بىرەۋلەرى ايتادى: «تارىم داريياسىنىڭ يىنى دەگەن سوزگە بايلانىستى شىققان» دەپ. تاعى بىرەۋلەردىڭ قاراۋىنشا: «يىعىنا قورجىن اسىپ جۇرەتىندەر» دەگەن ماعىنادان بارىپ قالىپتاسقان ەكەن-مىس. دەگەنمەن, مۇنىڭ بارى دە كىسى تۇشىناتىنداي قيسىن ەمەس. ويتكەنى «دولان» سىندى اتاۋ تەك وسى ولكەمەن عانا شەكتەلىپ قالمايدى.

 

    «دولانقارا», «دولاناسۋ» سىندى توپونيمدەر دە كەزدەسەدى. وسىدان-اق بۇل اتاۋدىڭ (دولاننىڭ) بەلگىلى وڭىر ىشىندەگى شەكتى ەرەكشەلىكتەرگە بايلانىستى قويىلعان ەسىم ەمەس, قايتا, تارالعان اۋماعى كەڭ, تاريحي تامىرى تەرەڭدە جاتقان تەكتى اتاۋ ەكەنىن بايقاۋعا بولادى. قازاق تىلىندە «دولان» سوزى – ابا, قورعان, توڭىرەكقورا دەگەن ماعىنا بەرەدى. وسى «دولاننىڭ» بۇرىنعى تۇلعاسى سوزسىز «دوعلان» بولعان. ايتالىق, قۇمعان تۇلعاسىنان – قۇمان, ورعاق تۇلعاسىنان – وراق كەلىپ شىققانى سەكىلدى. ال ەندى كونە تۇركى تىلىندە «و» دىبىسى مەن «ۇ» دىبىسى اۋىسىپ قولدانىلا بەرگەنىن ەسكەرسەك – جۇيەلى تۇردە ورحون ماتىندەرىندە بۇل ەكى دىبىسقا بىر عانا تاڭبا قابىلدانعانىن باسشىلىققا الساق – دوعلاننىڭ «دۇعلان» سىندى تاعى بىر تۇلعاسى دا بولۋى وتە تابيعي. ال ودان «دۇلان» نە «دۋلان» تۇلعالارىنىڭ تۋىنداۋى تىلىمىزدىڭ ەۆوليۋتسيياسىنداعى زاڭدى قۇبىلىس. ودان دا ىلگەرىلەي توركىندەتە تۇسەك, وسى سوزدەردىڭ ەڭ نەگىزگى تۇبىرى – دوع (دو) نە دۇع (دۇ, دۋ) بولعان. ونىڭ ماعىناسى: القا-قوتان قورشاۋ, شەڭبەر, ساقينا, قورشاپ الۋ, جينالۋ, توپتالۋ سيياقتى تۇرلى سوز تابىنداعى كوپتەگەن جاقتاردى قامتىعان.

 

   قازىرگى تىلىمىزدەگى دولان (ابا, توڭىرەكقورا), دۇيىم (بارشا), دۋلىعا (باستى قورعايتىن كيىم), دوعا (اربا-شانا ابزەلى), دۋلاۋ (توپتالىپ نە القا-قوتان جينالىپ الىپ دابىرلاۋ, سۇرەن سالۋ), دوق (ۇنسىز, توماعا-تۇيىق الپەتپەن ايبار كورسەتۋ) ت.ب. وسىنداي توركىندىك تۇبىرلەردەن كەلىپ شىققان. كەرەك دەسەڭىز, ۇيعىر تىلىندەگى دوۋلاش (ۇيىپ-توگۋ); قىتاي تىلىندەگى دۇي (جۇپ), دوۋ (بارلىعى), دو (كوپ/ساپىلداۋ); ۇندى-ەۋروپا تىلدەرىندەگى دۋ, تۇۋ, دۆا (ەكى) سوزدەرى دە وسىناۋ تۇبىرمەن بايلانىستى بولۋى بەك مۇمكىن. بۇلاردان نەنى كورۋگە بولادى دەگەندە: بىر جاعىنان, «دولان» سوزىنىڭ ەتيمولوگييالىق جانە تاريحي تامىرىنىڭ تەرەڭدە جاتقانىن كورۋگە بولادى. تاعى بىر جاعىنان, تۇركى تىلىنىڭ الەم تىلدەرىنە بولعان وشپەس ىقپالىن اڭعارۋعا بولادى. تۇركى تىلى – جۇيەلى تۇردە قازاق تىلى – الەم تىلدەرىنىڭ تۇبىر سوز قامباسى دەگەن كوزقاراستى «اتا جازۋ الىستان سىر قوزعايدى» اتتى ەڭبەگىمىزدە ورتاعا قويعان ەدىك.

 

   بۇل شاعىن ماقالادا ول سوزدى قايتا ساپسىماي-اق قويايىن. دەسە دە, مىنا بىر تۇجىرىمىمدى ورايلى ساتىندە وقىرمانعا ۇسىنا كەتكەنىم جون-اۋ: تاريحتان بۇرىنعى داۋىردە جانە تاريحتان كەيىنگى نەداۋىر كەزەڭدە, تىپتى زامانىمىزداعى 2-مىڭجىلدىقتىڭ باس شەنىنە دەيىن شىعىس پەن باتىستىڭ كوپتەگەن ەلدەرى وزدەرىنىڭ گرامماتيكاسى مەن فونەتيكاسى نەگىزىندەگى, ىلكى تۇركىلىك لەكسيكا ۇستەم بولعان تىلدە قارىم-قاتىناس جاساعان. ارى ولاردىڭ اراسىنداعى كوپ ساندى ادامدار زامانىنداعى تۇركى تىلىن جاقسى بىلگەن. سەبەبى ول زامان تۇركىلەرى الەمنىڭ بيلەۋشىسى جانە وركەنيەتتىڭ تاراتۋشىسى بولاتىن. بۇل ۇردىس جەكەلەگەن وڭىرلەردە تەمىر ۇلىسى كۇيرەگەنشە ۇزىلمەي جالعاستى. گاز – كەز (ادىم – 70-80 سم); كورۇك – كورىم (كوز كورىم – 1.5-2 شاقىرىم); فارساق – بارساق (كوش جەر – 8-10 شاقىرىم) قاتارلى ۇزىندىق ولشەمدەرىنىڭ ۇندى, پارسى ەلدەرىندە قولدانىلۋى سوعان دالەل. نەگىزگى سوزدى ساباقتاي تۇسەلىك. جوعارىداعى «دولان» (دوعلان) سوزىن دوعلات, دۇعلان دەپ تە تۇرلەندىرۋگە بولادى. بۇل «دوعلا» (دۇعلا) سىندى تۇبىر ەتىستىكتىڭ ەكى تۇرلى ىڭعايدا تۇرلەنۋى عانا بولماق.

 

   بىرەۋى باسقا بىرەۋدىڭ اسەرىمەن – سىرا كوك تاڭىردىڭ قۇدىرەتىمەن: «القا-قوتان باس قوس, توپتال نەمەسە دۋماندات, ۇراندا», ياعني «بىر تۇتاس جۇمىلىپ قۋاتتى كۇشكە اينال» دەپ تۇر. ەكىنشىسى, سونداي قيمىلدى وزىڭ ورىندا: «دوسىڭنىڭ ەڭسەسىن كوتەرىپ, دۇشپانىڭنىڭ مىسىن باسىپ داۋرەن سۇر» دەپ شابىت بەرۋدە. سوندا ول كىمدى جىگەرگە شاقىرىپ تۇر دەيسىز عوي? ول وزگە ەشكىم ەمەس – الاش ۇلىسىنىڭ دۇعلاتى, قازاق ۇلتىنىڭ دۋلاتى. مۇنى تاريحي دەرەكتەر ودان ارى ايشىقتاي تۇسەدى. كەمەڭگەر ۇلت قايراتكەرى, ۇلى قولباسى, دانا عالىم, دارابوز اقىن, جەزتاڭداي شەشەن, قاس شەبەر, اسىپ تۋعان ۇلى بابامىز – مۇحاممەد حايدار دۋلاتي «تاريحي راشيدي» اتتى ايتۋلى ەڭبەگىندە «ماڭلاي سۇبە» دەپ اتالاتىن بۇل ولكەنى, ۇلى شىڭعىس حان وزىنىڭ اتا-باباسى ورتوبە دەگەن كىسىگە سۋيۋرگالعا (سىيعا, سىباعاعا) بەرگەنىن ايتادى. جانە وعان قاعاننىڭ مورى باسىلىپ, ارناۋلى راسىمدەلگەن. ارى وسى قۇجات تۇعلىق تەمىر, قىزىر قوجا حاندار تۇسىندا قايتا جاڭعىرتىلىپ, ونداعى ەرەكشە قۇقىق بۇرىنعى جەتى ارتىقشىلىقتان توعىزعا, تىپتى ون ەكىگە دەيىن كوبەيتىلگەن.

 

    سويتىپ, دۋلاتتاردىڭ مۇنداي ەرەكشە قۇقىقتان يگىلىكتەنۋ داۋرەنى شىڭعىس حان ومىرىنىڭ اقىرىنان سۇلتان سەيىت حان ومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن تۋرا 306 جىلعا (1227–1533) جالعاسقان. تەك سەيىت حاننىڭ ورنىنا تاققا وتىرعان مۇراگەرى ابدىراشيت حان, مۇحاممەد حايداردىڭ كوكەسىنىڭ توبىنا قارسى ساياسي وزگەرىس جاساپ, ونىڭ كۇندەستەرى توبىنداعى مىرزا الي تاعاي باستاتقان دۋلاتتاردى قولداۋىنا بايلانىستى بۇل ارتىقشىلىقتار جويىلعان. وسىناۋ ۇش ىقىلىمنان اسا ۇزاق داۋىر ىشىندە دۋلات اقسۇيەكتەرى بىردە ۇلىسبەگى بولىپ ەل بيلىگىنە ارالاسسا, ەندى بىردە حانعا تاۋەلسىز دارا بيلىك جۇرگىزىپ كەلگەن. سويتىپ, كوبىنە قالسا ارىستىڭ, اسسا ۇلىستىڭ تۇتاستىعىن ساقتاۋعا ولشەۋسىز ۇلەس قوسىپ وتىردى. الدەنەشە رەت تارپاتى قۇرىپ بارا جاتقان ۇلىستىڭ التىن تاعىن قايتا تىكتەپ, الاشتىڭ باسىن اقىرزاماننان اراشالاپ قالدى. ەڭ زۇلىم دەلىنگەن ابۋ باكىردىڭ وزى قاشقارييانى باۋ-باقشاعا مالىندىرىپ, ساۋلەتتى سارايلارمەن سالتاناتىن اسىردى. موعول دالاسىن تۇلىككە تولتىرىپ, ەلدى ەسەپسىز بايىتتى. قىل اياعى, جەتىم بالا مۇحاممەد حايداردىڭ وزىنە 15 مىڭ قوي ەنشى تيدى. ۇشبۋ دۋلاتتاردىڭ ورىس-قونىسى تۇتاس شىعىس تۇركىستان مەن قىرعىز, قازاق جەرلەرىنىڭ بىر بولىگىن الىپ جاتسا, باي مەن بەكتەردىڭ قىس قىستاۋى – قازىرگى «دولانداردىڭ» مەكەنى قاشقارييا وڭىرى تۇعىن. دۋلات ۇلىسبەگىلەرىنىڭ (امىرلەرىنىڭ) بايتاق قالالارى بىردە قاشقار, بىردە جاركەنت (ياركەنت), كەيدە اقسۋ بولدى. ال قازىرگى «دولان» لاقابى تاعىلعان ۇيعىرلار دا وسى ولكەگە تان. مۇحاممەد حايدار بابا حۇى عاسىردىڭ ورتا شەنىنە دەيىن وسى ولكەدە 30 مىڭداي تۋىستارىنىڭ تۇرىپ جاتقانىن ايتادى.

 

    ەگەر شاعاتاي اۋلەتىنىڭ وسىندا سوڭعى كەزگە دەيىن بيلىك جۇرگىزگەنىن ەسكەرسەك, تاقتىڭ تىرەگى بولعان موعولدار دا وسىناۋ قۇت مەكەندە ماڭگىگە قالىپ قويىپ, وسى زامانعى ۇيعىر تۇركىلەرىن قالىپتاستىرۋعا اۋقىمدى نەگىزدەردىڭ بىرى بولعانى شۇباسىز. ويتكەنى جوعارىداعى 30 مىڭدى 25 مىڭ دەپ الىپ (كەم ەسەپتەگەننىڭ وزىندە), ار 50 جىل سايىن بىر ەسەگە اريفمەتيكالىق قاتار جاساپ وستى دەپ ەسەپتەسەك, حح عاسىردىڭ اقىرىندا بۇل سان 13 ميلليونعا جەتىپ جىعىلار ەدى. بىراق سوعىس پەن ىندەتتىڭ جانە ەل اۋۋدىڭ جان سانىن قۇرتاتىن اسەرىن ەسكەرىپ, بۇل ساننىڭ تەك 20%-ىن عانا الساق تا, 2,5 ميلليونداي بولادى ەكەن. بۇل دەگەنىڭىز – وسى زامانعى ۇيعىرلار سانىنىڭ ۇشتەن بىرىنە تۋرا كەلەتىن شاما. قايتالاپ ايتقاندا, دۋلات تەكتىلەر – وسى زامان ۇيعىرلارىنىڭ ماڭىزدى ۇلتتىق قاينار كوزىنىڭ بىرى دەگەن سوز. دولان مەن دۋلاتتىڭ تۋىستىعىن ىزىنە تۇسىپ زەرتتەسە, كۇندەلىكتى ومىردەگى كوپتەگەن ەرەكشەلىكتەر مەن قۇبىلىستاردى اڭعارۋعا بولار ەدى. سونىڭ بىرى – بۇل وڭىردەن «قازاق شىرايلى» (قازاق الپەتتى) ادامداردىڭ دا كەزىگەتىندىگى. ارينە, ۇيعىر-قازاق ونسىز دا باۋىرلاس بولعاندىقتان, ونى دايەك رەتىندە قاراۋ ارتىق تا شىعار.

 

    بىراق قازىرگى كۇندە ۇيعىرعا عانا تان بولىپ قالعان «مۇقام» سىندى مادەني قۇبىلىستان, اسىرەسە, تاپ وسى «دولان مۇقامىنان» قازاققا تيەسىلى بەلگىلەردىڭ بايقالۋى ەشقانداي دا تەگىن جايت ەمەس. ايتالىق, «دولان مۇقامىنىڭ» بىر ماتىنىندە مىنانداي جول (تارماق) كەزدەسەدى: «ا, يارىم-اي! قاڭتارىپ قويعان اتتاك». بايقايسىز با: بىرىنشىدەن, وسى سويلەمدەگى «-تاك» قوسىمشاسىنان باسقا بولىگىن قازاقشادان قيىپ الىپ قوندىرىپ قويعانداي. ەكىنشىدەن, مۇنداعى «قاڭتارىپ قويعان» تىركەسى – تەك قازاقشاعا عانا مەنشىكتى گرامماتيكالىق ەرەكشەلىك. ۇشىنشىدەن, «قاڭتارۋ» سوزى وسى زامانعى ۇيعىر تىلىنە تيەسىلى ەمەس. تورتىنشىدەن, ايەل سۇلۋلىعىن جىلقى بالاسىنا تەڭەۋ – قازاق تىلىنە مەنشىكتى سوز ساپتاۋ ادىسى. اسىرەسە, دەنە تۇلعاسى كەسەك ارى بىتىسى مەن كوركى ادەمى ايەلدەردى «قىسىردىڭ تايىنداي», «ەرتتەگەن اتتاي» دەپ ماقتايدى. ال «قاڭتارىپ قويعان اتتىڭ» ارى ەرتتەۋلى, ارى تىزگىنى ەردىڭ قاسىنا تۇيۋلى ەڭسەسى بيىك, ونىڭ ۇستىنە ىشى-باۋىرى جاراۋ بولىپ, ابزەلى جارق-جۇرق ەتىپ توتەنشە اسەم كورىنەتىنى بارشا قازاققا تۇسىنىكتى.

 

   ازعانتاي ساپ سالساڭىز, بۇل ەكى تۇرلى تەڭەۋ – بىر كورىنىستىڭ ارقيلى سۋرەتتەلۋى. بىرى ناقتى دال دە, ەكىنشىسى جالپىلاما. دەمەك, ناعىز تاعدىرى تۇلپارعا بايلانعان ەلدىڭ سۇلۋلىق كوزقاراسىنان شىققان تول تۋىندى. دولان مەن دۋلاتتىڭ (دوعلات, دۇعلات) ورتاق تۇبىردەن وربىگەن اتاۋ ەكەنىن قازاقتىڭ رۋلىق تاڭباسى دا ايقىنداي تۇسەدى. ايتالىق, قازىرگى دۋلات ارىسىنىڭ تايپالىق تاڭباسى – «وشاق» (دوڭگەلەك شەڭبەر تارىزدى). بۇل تاڭبا دا جوعارىدا ايتقانىمىزداي, القا-قوتان باس قوسۋدى, بەرىك ۇيىمداسۋدى, ايداي تولعان ايباتتى قۇرىلىمدى نىشاندايدى. بۇل تاڭبا (وشاق تاڭبا) تاعى سول باس جاقتا ايتقان «دولان» (ابا, توڭىرەكقورا) سوزىنىڭ تۇيىق پىشىن سىندى سەمانتيكالىق ماعىناسىنا سايكەس كەلىپ تۇر. ادەتتە, رۋ تاڭباسى تۇركىلىك دۇنيەتانىمعا بايلانىستى بولىپ كەلىپ, بەلگىلى ساپالىق ەرەكشەلىكتى مەڭزەيتىنى بارشاعا ايان. الايىق كەرەيدىڭ «اشاماي» تاڭباسىن: دۇنيە تۇتاستىعى تورت تۇلعانىڭ بىر نۇكتەدە بەرىك تۇيىسۋى نەگىزىندە قالىپتاسادى دەگەن تۇركىلىك پالساپا نەگىزىندە جاسالعان. وندا سونىمەن بىرگە ادامزاتتىڭ العاشقى كوورديناتالىق تۇسىنىگى دە كورىنىس تاپقان. سول تورتتىك تۇتاستىقتىڭ ەڭ وكىلدى مىسالى – ادام تانى. ول (ادام) قۇلاشىن جايىپ تىك تۇرعاندا دال اشاماي بولىپ شىعادى. ارى ادام – جەر بەتىنىڭ بيلەۋشىسى, دۇنيە تۇتاستىعىنىڭ ۇيتقىسى. جۇيەلى تۇردە كوسەمدەر سولاي. بۇل تۇرعىدان كەرەيدىڭ وسى تاڭباسى بىر كەزدەرى توڭىرەكتىڭ تورت بۇرىشىن بىر تۋ استىنا بىرىكتىرگەن «يوعان اكەيدىڭ» (جۋان اكەيدىڭ, الىپ بابانىڭ) قاسيەتتى سۇلباسى بولعانى داۋسىز.

 

    دال سول سيياقتى, دۋلاتنىڭ «وشاق» تاڭباسى دا كۇش-قۋات بىرلىكتە, تەك بىر ورتالىققا باعىنعان تىعىز توپتاسۋ بولعاندا عانا مىزعىماس ەلدىك بولادى دەگەن تەرەڭ تاريحي قورىتىندى نەگىزىندە جاسالعان. مۇنداي توپتاسۋدى بەينەلەيتىن ەڭ دال كەسكىن – تۇتاس شەڭبەر بولماق. ەندى مال اباسىنىڭ «دولان» اتالۋى دا ەرەكشە ورىندى. ويتكەنى ول دا مالدىڭ بىتىراۋىنىڭ الدىن الىپ, ۇرى-قارىدان, يت-قۇستان قورعايدى. ناقتى ايتقاندا: «دولان» مەن «دۋلات» تىلدىك تۇرعىدان العاندا دا بىر عانا دوع (دو) نە دۇع (دۇ) تۇبىرىنەن وربىگەن ەكى تۋىندى نۇسقا (ۆاريانت) بولىپ تابىلادى. تاريحي تۇرعىدان العاندا دا, سول تىلدىك زاڭدىلىق نەگىزىندە قالىپتاسقان بىر ەلدىكتىڭ (ەتنوستىڭ) ەكى تۇرلى اتالۋى. بۇل پىكىردى ايعاقتايتىن تاعى بىر جايت – «دولان» اتاۋىنىڭ دۋلاتتار قونىستانعان وڭىردە جيى كەزدەسەتىندىگى. سولاردىڭ بىرازى جوعارىداعى: دولان داريياسى, دولان مۇقامى, دولاندار سىندى ونوماستيكالىق اتاۋلار بولسا; قازىر جانە بۇرىن دۋلاتتار مەكەندەگەن قازاق, قىرعىز جەرلەرىندەگى «دولانقارا», «دولان اسۋى» سىندى توپونيمدەر دە بار. دەمەك, بىزگە جەتكەن «دولان»-داردىڭ بارلىعى دۋلاتپەن (دوعلاتپەن) جارىسىپ جۇرەدى ەكەن. دۋلات سوناۋ زامان باسىنان بۇرىنعى ىلكى تۇركى داۋىرلەرىنەن تارتىپ, تۇركى قاعاناتى داۋىرى, الاش داۋىرى (شىڭعىس اۋلەتى داۋىرى) قاتارلىلاردى باستان كەشىرە تۋرا بۇگىنگى كۇنگە جەتىپ وتىرعان, ادامزاتپەن جاساسىپ كەلە جاتقان اسا بايىرعى ارىس.

 

   سول سەبەپتى ونىڭ ەسىمىنىڭ تاريحتىڭ دامۋىنا جانە تۇركى تىلىنىڭ وزگەرىس كەزەڭدەرىنە قاراي ازدى-كوپتى وزگەرىسكە ۇشىراۋى – زاڭدى قۇبىلىس. دۋلۋ, دوعلات, دۇعلات, دۋلات بولىپ وزگەرۋى سونىڭ جاندى كورىنىسى. ال «دولان» مەن «دۋلات»-قا كەلسەك, ول تاياۋ زامانعى تۇركى تىلدەرىنە قاتىستى قۇبىلىس. بۇل – بىر تۇبىردىڭ تەڭ نە جۋىق ماعىنالى ەكى تۋىندى تۇلعاعا تۇرلەنۋى. مىسالى, جەل تۇبىرىنەن: جەلدەن, جەلدەت سىندى سوزدەر تۋىنداعانىنداي. وسى داۋىر – شامامەن ۇلىقبەك, بابىر, مۇحاممەد حايدار زامانى – پارسى الىپبيى نەگىزىندەگى جازباعا بەيىمدەلگەن تۇركى وردا تىلىنىڭ (شاعاتاي تىلىنىڭ) تارماقتالۋىنا نەگىز بولعان «عاراپا» (وتپەلى) كەزەڭ بولسا كەرەك. سىز ەگەر مۇحاممەد حايداردىڭ «جاھانناما» داستانىنا نازار سالساڭىز, ونداعى بىرتالاي سوزدىڭ قازاقشا مەن ۇيعىرشانى وزارا ويىستىرعان سەكىلدى اسەر بەرەدى. بىرىنىڭ تۇبىرى ول تىلگە بەيىم بولسا, جالعاۋى بۇل تىلگە ىڭعايلى. ياعني سول كەزەڭدەردەن باستاپ تۇركى ۇلتتارىنىڭ تىلى وردا جازبا تىلىنەن ەنشىسىن الا وتىرىپ, وز بويلارىندا بار ديالەكتىلىك ەرەكشەلىك نەگىزىندە قالىپتاسا باستاعان. ويتكەنى ولاردىڭ باسىن بەرىك قوسىپ تۇرعان بىر تۇتاس ۇلىستىق جۇيە بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن دارەجەدە ىدىراي باستادى. الەمدى بيلەگەن الاش ۇلىسى (شىڭعىس اۋلەتى ۇلىسى) اتىن ۇمىتتىرماسا دا, زاتىنان ايىرىلىپ, تاريحتىڭ تاساسىندا قالا باستادى. ونىڭ ورنىنا دۋلات جانە بارلاس, قوڭىرات پەن قىپشاق ىقپالىنداعى حاندىقتار بوي كوتەردى. سويتىپ, قازاق, وزبەك جانە ۇيعىر ۇلتتارىنىڭ قالىپتاسۋىنا نەگىز قالاندى نەمەسە ول بارىستى تەزدەتتى. ال بىر كەزدەگى ايبارىنان ايىرىلىپ, تايپالىق دەڭگەيگە تۇسىپ قالعان قىرعىزدار قايتا تەپسىپ, ۇلت دەڭگەيىنە قاراي كوتەرىلدى.

 

   سونىمەن, ەندىگى جەردە موعولستاننىڭ تىرەگى, تاياۋ زامان تۇركى وردا تىلىنىڭ (شاعاتاي تىلىنىڭ) نەگىزىن قالاۋشى بولعان دۋلاتتار: موعول, شاعاتايلىق (تەمىر موعولدارى) جانە قازاققا بولىنىپ كەتتى. ونىڭ اتى جانە اتىنا قاتىستى اتاۋلار دا: دۋلات, دولان, «دولان مۇقامى», «دولانقارا», «دولان اسۋى», «دولان دارييا» بولىپ سان-ساققا وزگەردى. ولاردىڭ ۇرپاقتارىنان قازىرگى قازاقتىڭ دۋلات ارىسى, وسى زامانعى ۇيعىرلار ۇش نەگىزىنىڭ بىرى بولعان دولان ۇيعىرلارى تارالدى. سويتىپ, ۇيعىر, قازاق, وزبەك جانە قىرعىز تۇركىلەرىن قانداستىق جاعىنان بايلانىستىرىپ تۇرعان التىن ارقاۋعا, تىل-مادەنيەت جاعىنان توعىستىراتىن اسىل ارناعا اينالىپ, ماڭگىلىككە قالدى. ورحون-ۇيعىر جازبالارى بولماعاندا, سىرا, بۇگىنگى ۇيعىرلاردىڭ اتى «دولان» بولار ما ەدى, قايتەر ەدى?!... ولاي دەيتىنىمىز, قازىرگى ۇيعىرلار تاريحتا وسى اتىمەن اتالعان بىر تۇتاس ۇلىس ەمەس ەدى. قايتا ولار كەيىنگى داۋىردە دولان, تارانشى (سارت), ۇيعىر سىندى ۇش نەگىزدەن قۇرام تاپقان بايىرعى تۇركى حالقى ەدى. بايىرعى دەيتىنىمىز: بۇنداعى تارانشىلار الميساقتان بەرى وسى جەرمەن جاساسىپ كەلە جاتقان, ناعىز تۇركى وتىرىقشى مادەنيەتىنىڭ جاساۋشىلارى بولاتىن.

 

   ولار: ساقىستان, سوعدى, تۇركىستان, سارتقۇل اتانىپ كەلە جاتقان وسى ولكەدە, قيلى تاريحتاردى باسىنان كەشىرىپ, تاياۋ زامانعا كەلگەندە – تۇركىنىڭ تۇتاستىعى ىدىراپ, الاشتىڭ اق تۋى شايقالعاندا سارت (تارانشى) دەگەن اتپەن ۇيعىر مەن وزبەكتىڭ ۇلت بولىپ قالىپتاسۋىنا نەگىز بولدى. تارانشىلار (سارتتار) قوڭىرات, بارلاس سيياقتى الاش ارىستارىمەن قوسىلىپ وزبەك ۇلتىن قۇراسا, اتاپ وتكەن ەكى ارىسپەن (دۋلات جانە ۇيعىر) بىرىگىپ ۇيعىر ۇلتىن بارلىققا كەلتىردى. بۇنداعى دولان تۇسىنىكتى بولدى. ال ۇيعىر بولسا, ۇىىى عاسىردىڭ ورتا شەنىندە الشىن (اشينا) اۋلەتىنىڭ ورنىن باسا بيلىككە كەلىپ, جارتى الەمدى اشسا الاقانىندا, جۇمسا جۇدىرىعىندا ۇستاعان ياعلاقار (جالايىر) اۋلەتى قۇرعان قاعاناتتىڭ اتى بولاتىن. ۇيعىرلار ۇلىس تاعىن قىرعىزعا بەرىپ قويعانىمەن, اتتان تۇسسە دە, ۇزەڭگىدەن تۇسپەي, سان ىقىلىمدار بويى پەشبالىق (بەسبالىق), تۇرپاننان گانьسۋعا دەيىنگى بايتاق ولكەدە داۋرەن سۇردى. سولايشا ولاردان ۇيعىر, سار-ۇيعىر (قالا ۇيعىرى, وتىرىقشى ۇيعىر) دەگەن اتتار وسى زامانعا دەيىن جەتتى. ەڭ سوڭىندا, حح عاسىردا وسىناۋ قاسيەتتى ەسىم شىعىس تۇركىستان تۇركىلەرىنە بىر تۇتاس ات بولىپ «رەسمي» تۇردە بەرىلدى. سويتىپ, عاسىر باسىندا عانا سۆەن گەدين, ستەين, ولدەنبۋرگ, فون لە كوك, بەرگمان كىتاپتارىندا «تۇركى» دەگەن جالپىلاما اتپەن اتالىپ كەلگەن ەل, وسىنداي ۇلى اتقا يە بولدى. سولاي بولا تۇرا, قازىرگى ۇيعىرلاردى ورحون بويىنان اۋىپ كەلگەن كەلىمسەك ەتىپ كورسەتكىسى كەلەتىندەر ون «ۇيعىرتانۋشىنىڭ» توعىزىنان كەزدەسەدى. بۇل دا «پانتۋركيزمگە» قارسى تۇرۋدىڭ «جەمىسى» عوي. ال شىنىندا ولار – قازىرگى ۇيعىر تۇركىلەرى: ۇيعىر, دولان (دۋلات), تارانشى (سارت) سىندى وشاقتىڭ ۇش بۇتىنداي ۇش توركىننەن قۇرام تاپقان. بۇل كولدەنەڭ باعىتىنان ۇيعىر حالقىنىڭ ىشكى تۋىسقاندىعىن كورسەتسە, ۇزىن باعىتىنان كوشپەندى تۇركىلەر مەن وتىرىقشى تۇركىلەردىڭ – قازاق پەن ۇيعىردىڭ قان قارىنداس ەكەندىگىنىڭ ايعاعى.

 

   ولاردىڭ جۋىقتا عانا ەنشى بولىسكەن اعايىندى جۇرت ەكەنى كوپ جاقتاردان بايقالادى. وعان وزگە ەمەس, تاعى دا جوعارىداعى «دولان مۇقامى» دەگەن اتاۋدىڭ وزى-اق مىسال. «دولان» جونىندە ايتتىق. ال «مۇقام»-عا كەلسەك: قازاقتا ونەردىڭ بۇل تۇرى زامانعا ساي جاڭعىرتىلىپ, جانداندىرىلماعان. تەك اۋىلدى جەرلەردە اجۋاشىل, قىلجاقباس ادامداردىڭ باسقالاردىڭ «ارەكەتىن سالۋ», «داۋىسىن سالۋ» دەيتىن دەڭگەيدە عانا قالىپ قويدى. كەيىنگى كەزدە سونىڭ وزى دە ۇمىت بولۋعا اينالدى نەمەسە باتىستىق تۇس العان ازىل-سىقاق تەاترعا وزگەردى. بىراق قانعا سىڭگەن «مۇقامشىلاۋ» تىركەسىن ەل ىشى الى ۇمىتقان جوق. ونى (مۇقام دەگەن سوزدى) بۇگىنگى قازاق ويدى وراعىتىپ, تۇسپالداپ نەمەسە ازىل-كەلەكەگە شاپتىرىپ, استارلاپ جەتكىزۋ دەگەن ماعىنادا قولدانادى. بۇل – ناعىز «مۇقام» اتاۋىنىڭ ەتيمولوگيياسى سەكىلدى. ايتالىق: «مۇقامشىلاماي توتەسىن ايتشى», «سەن-اق مۇقامشىلاپ جۇرەدى ەكەنسىڭ», «كورىم-اق مۇقامشىلاسقان سيياقتى ەدىك, بالەكەتتىڭ قايتىپ ۇعىپ قويعانىن كىم بىلسىن», «مۇقامشىلاعانىما, مۇقاتقانىما» دەگەن سيياقتى تىركەستەردىڭ تۇبى تەگىن ەمەس. «ونەرگە اركىمنىڭ-اق بار تالاسى» دەپ ۇلى بابامىز اباي ايتقانداي, «مۇقام» سىندى بۇل ۇلى درامالىق ونەرگە قازاقتىڭ دا دۋلات ارىسى ارقىلى ەنشىلەس ەكەنىن ايعاقتايدى. امال قانشا, بىز باتىسقا قاراي جارەۋكەلەپ كەتتىك تە, اتادان قالعان اسىل تۇقىمدى جۇتاتىپ الدىق. الايدا سول كونە گرەكتەردەن قالعان دەيتىن ساحنا ونەرىنىڭ وزى – ساق ونەرىنىڭ, ىلكى تۇركى ونەرىنىڭ «جيەنشارى» بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ويلامايمىز.

 

   تىپتى «ساحنا» اتاۋىنىڭ ساقنا – ساقتىق تەكشەسى, قاراۋىل تەكشەسى دەگەننەن كەلىپ شىعۋى وتە مۇمكىن عوي. مىسالى: قازنا – قازبا بايلىق, بازنا – اعايىندىق, دوستىق وكپە-ناز دەگەن سوزدەردىڭ قاز (قازۋ, قوپارۋ), باز (تاتۋلىق, بەيبىتشىلىك) تۇبىرىنەن شىققانى سەكىلدى, ونىڭ دا ساق (بايقاۋ, قىراعى بولۋ) تۇبىرىنەن تۋىنداۋى تابيعي عوي. اتتەگەن-ايى: دۋلات پەن دولان (قازاق پەن ۇيعىر) – بىرىمىز «مادەنيەتتىلىك دەگەن وسى ەكەن» دەپ ورىسقا قاراي شەكتەن تىس جانتايىپ الدىق تا, ەكىنشىمىز «مۇسىلماندىقتىڭ جونى وسى» دەپ اراب الەمىنە تامان قيقايىپ قالدىق. سويتىپ قازاقتار ورىس تىلى ارقىلى كىرگەن تەرميندەردى شيكىدەي قىلعي بەرەتىن بولدى دا, ۇيعىرلار قۇجىناعان «ھ» مەن «ح»-دان قاقالىپ-شاشالىپ قالدى. سونىڭ كەسىرىنەن, ونسىز دا تاريحتىڭ تالكەگىنە ۇشىراپ, اعايىننىڭ ات-كولىگى, ابىسىننىڭ اياق-تاباعى الماسپاي زارىعىپ وتىرعان تۋىستاردىڭ اراسىن ودان بەتەر الشاقتاتىپ جىبەردىك. 80-جىلداردان كەيىن ۇيعىردىڭ وزىق زييالىلارى ۇمىت بولىپ قالعان مىڭداعان سوزدەردى قازاقشادان قابىلداپ, وز ۇلتىنىڭ سوزدىك قورىن بايىتتى. ايتكەنمەن, كەيبىر پىسىقايلار سول سوزدەرگە ۇيرەنشىكتى «ھ», «ح»-لارىن تىقپالاپ, ونى (قابىلدانعان سوزدى) «كونەلەندىرىپ» ىز جاسىرعىسى كەلەتىن ەرسى قىلىقتاردى دا جاساپ ۇلگىردى. دال سونىڭ كەرىسىنشە, قازاق جاستارى اراسىندا ۇيعىرشانى كەلسە-كەلمەس قازاقشاعا ارالاستىرىپ سويلەۋ, ۇيعىردىڭ وزى دە جيرەنەتىن بادىك سوزدەردى باتتيتا ايتۋ سەكىلدى پاس ادەتتەر ەتەك الدى. وزدەرىنشە ونىسى «ۇرىمجىلىك» نە «قۇلجالىق» بولعانىنىڭ تۇرى بولسا كەرەك. ونىمەن قويماي, جەر-سۋ اتتارىن ۇيعىرشاعا بەيىم اتايتىن, كەلسە-كەلمەس «...شى», «...شى», «...دەپپىن», «...قاپپىن» دەگەن سيياقتى سوز قولدانۋ «تاسىلى» كوگىلدىر اينەككە دە شىعىپ ۇلگىردى. ودان دا ماسقاراسى, «ازۋ» ەتىستىگىن «جۇدەۋ»-دىڭ تۋرا ماندەسى (سينونيمى) رەتىندە ادامعا قولداناتىندى شىعاردى. قازاق بۇل سوزدى مالعا قاراتا قولدانادى. ال ادامعا قاراتىپ قولدانسا, «بۇزىلۋ», «كىسىلىكتەن شىعۋ» ماعىناسىن بەرەدى. وسىندايدى كورگەندە (ەستىگەندە), تاعدىر تالكەگىنە تۇسىپ, وزگەلەردىڭ قوقسىعىن تىمتىنىپ قالعان بەيشارا جاندار ەرىكسىز ويىڭا كەلەدى. قىسقاسى, قازاققا دا, ۇيعىرعا دا بىرىنىڭ قىرمانىنان بىرى «ماساق جيياتىن» نە بىرىنىڭ وتىنىنان ەكىنشىسى «شومشەك تەرەتىن», تىپتى بىر-بىرىنىڭ قوقسىعىن تىمتىنەتىن نە كۇن تۋىپتى? قايتا اشىق الىس-بەرىس جاساپ, سوناۋ دانا دۋلاتي بابامىزدىڭ زامانىنداعى باۋىرلاستىعىمىزدى ۋاقىتپەن جارىسا جاڭعىرتىپ, بىرىمىزدىڭ كەمىمىزدى بىرىمىز تولىقتاپ وتىرساق بولماس پا?! «اعايىن وزىن سىيلاسا, جات تۇڭىلەر جانىنان» دەمەۋشى مە ەدى اتام قازاق. سوناۋ ەستە جوق ەسكى زاماندا, بىزدىڭ ۇلى بابالارىمىز – ىلكى تۇركىلەر: ۇلىسى – الەمدىك ايادا, كىشىسى – وڭىرلىك ايادا «ۇش بەلدەۋلى مەملەكەتتىك جۇيە» قالىپتاستىرىپ, سان مىڭداعان جىلدار بويى تۇتاس ادام بالاسىن بيلەپ, ومىرگە وركەنيەت دانىن سەۋىپ وتىردى (بۇل پىكىردى مەن «اتا جازۋ الىستان سىر قوزعايدى» اتتى ەڭبەگىمدە ورتاعا قويعان ەدىم).

 

    ولاردىڭ كۇڭگەيىندەگى جىلى ەندىكتەردە قالا-بازارلى, ەگىن-جايلى وتىرىقشى بەلدەۋ, تەرىسكەيىندەگى سالقىن ەندىكتە كەن قازۋ-قورتۋمەن شۇعىلداناتىن وتىرىقشى بەلدەۋ جاتتى. ەكى ۇيەكتىڭ اراسىندا, مىڭعىرعان مالىن جىل مەزگىلىنە قاراي وتارلاي, جازدىڭ اپتابىندا سايالى جاققا, قىستىڭ ايازىندا شۋاقتى ولكەگە كوشتىڭ بەتىن تۇزەپ, ەلدىڭ اقسۇيەكتەر جىگى جۇردى. ولار – ارى ەلدىڭ دايار ساربازدار قوسىنى, ارى ۇلىستىڭ مال شارۋاشىلىق وندىرىسى ەدى. قاعان مەن حاندار, بيلەر مەن بەكتەر وسى بەلدەۋدەن شىعاتىن. انا ەكى بەلدەۋ سولاردىڭ مەنشىگى, سونداي-اق ۇلىستىڭ ونەركاسىپ, بازار جانە قولونەر, استىق تىرەگى بولاتىن. تاريحتا بۇل ۇش بەلدەۋ استە بولەكتەنىپ, دەربەس ومىر سۇرە المايتىن ەدى. ولار سال بولىنىپ كەتسە, نە ەكونوميكالىق جاقتان وزىن-وزى قامتاماسىز ەتە المايتىن, نە بولماسا وزىن قورعاۋعا دارمەنسىز قالاتىن. ول زامانداعى اتتى قوسىن قازىرگى تەز قيمىلدايتىن (موبيلьدى) قوسىننان ەش كەم ەمەس ەدى. زامانىنداعى «ورتەڭ», «مور-ۇي» (نور-ۇي), «ارا-ابات», «قارعا»-لار قازىرگى شەكارا زاستاۆالارىنىڭ, سىمسىز بايلانىستىڭ مىندەتىن اتقارعان. ال مۇنىڭ بارىن قامتاماسىز ەتىپ تۇراتىن تەك مال شارۋاشىلىعى بولاتىن. ويتكەنى ول – ارى كولىك, ارى تاسىمال قۇرالى جانە كوشپەلى ازىق-تۇلىك قامباسى بولاتىن. بۇگىنگى تاريحشىلار ايتىپ جۇرگەندەي, ەش ۋاقىتتا جالاڭ مال شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلدانعان ەل بولعان ەمەس. تايىر (تاھير) حاننىڭ تۇسىندا قازاق حاندىعىنىڭ اۋىر داعدارىسقا ۇشىراۋى دا – كۇڭگەيدەگى قالالى ايماقتاردان اجىراپ قالعاندىعىنان ەدى. ويتكەنى ول كەزدە قالالاردىڭ بارلىعى شايباني, تەمىر اۋلەتتەرىنىڭ جانە شاعاتاي موعولدارىنىڭ قولىندا قالدى. سارايشىقتان باسقا التىن وردا قالالارىنان دا قول ۇزىپ قالعان بولاتىن. جوڭعاردىڭ جويىلۋىنا دا دال وسىنداي وبъەكتيۆتى جاعداي سەبەپ بولعان. قۇبىلاي اۋلەتى مەن تەمىر اۋلەتىنىڭ حانبالىق (قازىرگى بەيجىڭ) پەن دەليدى استانا ەتۋى دە بىزدىڭ پىكىرىمىزدىڭ جاعىنا شىعاتىن دالەلدەر. ال دۋلات امىرلەرىنىڭ ماڭلاي سۇبەنى ۇلى شىڭعىس قاعاننان سىباعاعا الۋى دا سونىڭ – جالاڭ كوشپەندى جۇيە بولمايتىندىعىنىڭ ايعاعى. تۇركىستان دەگەن اتاۋدىڭ وزى دە الدەقالاي پارسى سوزى ەمەس, قايتا تۇركىنىڭ باۋ-باقشاسى دەگەن سوز. بەينە گۇل زات ەسىمىنەن گۇلستان اتاۋى تۋىنداعانىنداي, ىس (ىس) زات ەسىمىنەن ىستان (ىستان) اتاۋى كەلىپ شىققان. مۇنىڭ بارىن ايتىپ وتىرۋداعى ماقساتىمىز – دولان ۇيعىرلارى مەن دۋلات قازاقتارى اراسىنداعى ساباقتاستىقتى وقىرمانعا بارىنشا ايقىن اڭعارتۋ. ىس جۇزىندە, دۋلاتتاردىڭ ماڭلاي سۇبەنى – ونداعى قالالار مەن قىستاقتاردى جانە جايلاۋلار مەن قىستاۋلاردى يەلەنۋى – تۇركىنىڭ «ۇش بەلدەۋلى مەملەكەتتىك جۇيەسىنىڭ» تارماق كورىنىسى ەدى. اقىرى, سان مىڭ جىل داۋىرلەگەن بۇل جۇيە تۇركى حاندارىنىڭ بەرەكەسىزدىگىنەن كۇيرەدى. دانا بابامىز بىلگە قاعاننىڭ: «تۇركى جۇرتى, بەرەكەلى بولساڭ, سەنى ەشكىم الا المايدى. ۇستىنەن كوك اسپان قۇلاپ تۇسپەسە, استىندا ايعاز (بايتاق) جەر قاقىراپ كەتپەسە, ساعان سىرتتان جاۋ جوق» دەگەن وسيەتىنە قۇلاق قويمادى. ۇلىس ولى ارىستانعا اينالىپ, تىرى تىشقانعا جەم بولدى. ەل توزعان قازعا اينالىپ, توپتانعان قارعاعا الدىردى. بىر كۇندەگى جالعاندى جالپاعىنان باسىپ, جەتىم بالا ون بەس مىڭ قوي ايداعان دۇعلاتتار دولان مەن دۋلاتقا بولىندى. ال اقيقاتىنا كەلگەندە, «دولان» مەن «دۋلات» بىر ەسىم بولاتىن. بىز قازاقتىڭ تايپادان قۇرالعاندىعىن بىلە وتىرىپ, تايپالاردىڭ قازاق ەكەنىنەن جاڭىلىپ قالامىز, كەيدە. سونىڭ بىر كۋاسى – وسى دۋلاتتاردى «موعول» دەگەن حاندىق اتىنا بايلانىستى: «ە, ول كەزدەگى دۋلاتتار «موڭعول» ەكەن عوي» دەپ جەرىپ قالاتىنىمىز بار. ودان دا اسىپ تۇسىپ, الاشتى الاش قىلعان, الا تايدى ات قىلعان ۇلى الاشا حاندى – شىڭعىس حاندى دا موڭعولدارعا بەرە سالدىق. سودان بارىپ ونىڭ ۇلىسىن قۇراعان كەرەي, نايمان, قوڭىرات سيياقتى ونداعان تۇركى ارىستارىن بايگەگە تىككەن تايلاقتاي تۇمسىعىنان تىزىپ, موڭعولدارعا جەتەكتەتتىك. قوڭىرات دەمەكشى, حح عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىنە دەيىن ورىس باسقىنشىلارىنا تىزگىن بەرمەي, كوپتەگەن تۇركى حالىقتارىنا پانا بولىپ كەلگەن حيۋا حاندىعىن «قازاقتىڭ دۇشپانى» دەپ كەلدىك. شىندىعىندا ول – حيۋا, قوڭىرات حاندىعى بولاتىن. بىلايشا ايتقاندا, ابىلقايىر حاندىعى سەكىلدى قازاق حاندىعىنىڭ بولشەگى ەدى. بۇحارا حاندىعى دا سولاي. ال وزبەك, موعول حاندىقتارى دا دال سولاي – قازاق تەكتى بولاتىن.

 

   ەگەر ونداي بولماعاندا, حۇى عاسىردىڭ ورتا شەنىندە بىر مەزەت قازاق حاندىعى «جەر بەتىنەن جويىلىپ» (م. دۋلاتي دەرەگىنەن) بارىپ, قايتا كەمەلدەنبەس ەدى. دەمەك, بۇل – قازاق دەگەن تۇركى تايپالارى ەكەندىگىنىڭ, اربىر تايپا قازاق ەكەندىگىنىڭ ايعاعى. تىپتى تايپانىڭ اربىر مۇشەسى دە ناعىز قازاق ەكەندىگىنىڭ دالەلى – بۇل. قىسقاسى, تاياۋ زامانعى قازاق تاريحىنان دۋلات, بارلاس, قوڭىرات ارىستارىنىڭ جەكە تاريحىن قاعىس قالدىرۋعا بولمايدى. ويتكەنى ارىستار تاريحى – الاش (شىڭعىس اۋلەتى) تاريحىنا تۇتاستىراتىن ارنا. ال ول بىزدى تۇركى قاعاناتى زامانىنا, سودان ارى قاراي عۇن, ساق, تىپتى ودان دا ارى قارايعى ىلكى تۇركىلەر زامانىمەن جالعاستىرادى. ەگەر ەلدى الىپ بايتەرەك دەسەك, ونىڭ دىڭى – بۇگىن دە, جاپىراعى – بولاشاق. ال ونىڭ تامىرى – تاريح بولماق. زاۋدە تامىر قيىلسا, دىڭ دە ۇزاققا بارمايدى, جاپىراق تا جايقالمايدى.

 

   تامىرىڭ ماڭگى تارتىلماسىن, اردا تۋعان الاشىم!

 

     تىلەۋبەردى ابەنايۇلى تىنىبايىن

 

      2007 جىل

Басқалармен бөлісе отырыңыз
Пікірлер

Басты жаңалықтар

img
Әлем 2026-10-21

ترامپ يزرايلьدىڭ يرانعا سوققى بەرۋىنە قارسى — باق
img
Жаңалықтар 2026-10-21

Qızılordada drondar mıñğa juıq jol erejesin bwzu deregin anıqtadı
img
Әлем 2026-10-21

Трамп Израильдің Иранға соққы беруіне қарсы — БАҚ
news-img
overlay bottom
Әлем 2026-10-21
Трамп Израильдің Иранға соққы беруіне қарсы — БАҚ

Последние новости

img
Общество 2026-10-21

Qızılordada «Anağa tağzım» İİİ respublikalıq forumı ötti,-dep habarlaydı “Shalqar.kz”.
img
Общество 2026-10-21

قىزىلوردادا «اناعا تاعزىم» ىىى رەسپۋبليكالىق فورۋمى وتتى,-دەپ حابارلايدى “Shalqar.kz”.
img
Общество 2026-10-21

Қызылордада «Анаға тағзым» ІІІ республикалық форумы өтті,-деп хабарлайды “Shalqar.kz”.

Все новости

news-img
overlay bottom
Общество 2026-10-21
Qızılordada «Anağa tağzım» İİİ respublikalıq forumı ötti,-dep habarlaydı “Shalqar.kz”.
news-img
overlay bottom
Общество 2026-10-21
قىزىلوردادا «اناعا تاعزىم» ىىى رەسپۋبليكالىق فورۋمى وتتى,-دەپ حابارلايدى “Shalqar.kz”.
news-img
overlay bottom
Общество 2026-10-21
Қызылордада «Анаға тағзым» ІІІ республикалық форумы өтті,-деп хабарлайды “Shalqar.kz”.
news-img
overlay bottom
Спорт 2026-10-21
Әлемдік теннистің болашағы Алматыда талқыланады,-деп хабарлайды “Shalqar.kz” “ҚТФ баспасөз” сайтына сілтеме жасап.
news-img
overlay bottom
Әлем 2026-10-21
Tramp Izrail'diñ Iranğa soqqı beruine qarsı — BAQ
news-img
overlay bottom
Әлем 2026-10-21
ترامپ يزرايلьدىڭ يرانعا سوققى بەرۋىنە قارسى — باق
news-img
overlay bottom
Мир 2026-10-21
Трамп выступил против новых ударов Израиля по Ирану — СМИ
news-img
overlay bottom
Әлем 2026-10-21
Трамп Израильдің Иранға соққы беруіне қарсы — БАҚ
news-img
overlay bottom
Жаңалықтар 2026-10-21
Qızılordada drondar mıñğa juıq jol erejesin bwzu deregin anıqtadı
Международное интернет-издание "Shalqar kz"
Подписка на важную информацию международного интернет-издания "Shalqar kz" Будьте в курсе последних новостей Ваша электронная почта подписаться