logo
burger menu search Қазақша language menu
Дерек пен дәйек

Автор: ADMIN

Дерек пен дәйек 2026-06-07 20:09:12

Біз әлеуметтік желілерде:

DULAT pen «DOLAN» BİR ESİM

news single

     Assa adam balasınıñ, qalsa Ata Türkiniñ mädenietine mäyek bolğan qwttı sulardıñ biri – Äz Tarım dariyası. Ol öziniñ qasietti bastauın: küñgeyde Mañday (Tibet) üstirtinen, batısta Kökart (Pamir) salalarınan, teriskeyde Kögmen (Eren, Tyan'-Şan') qoynaularınan alıp, baytaq dalanıñ kenezesin kenelte birde oñğa, birde solğa boy tastay ağıp, eñ soñında Täklämäkänniñ (Taklamakan) şığısındağı Lobnor (Lob) köline qwyadı.

 

   Beyne Kök Täñir türkiniñ ömir tegerşigin bir bağıtta eki şetinen demep, tolassız aynaldırıp twrsın dep, teriskeydegi Wlı Ertis ekeuin birin batısqa, ekinşisin şığısqa qaray ağızıp qoyğanday. Sirä, sondıqtan bolar, ekeuiniñ de qwyarın «mäñgi tolmasın» degen tilekpen «Wlı-op» (Lob) jäne «Op» (Ob') dep atağanı. Eger olar tolıp ketse, özen qaraköldenedi de, türkiniñ ömir tegerşiginiñ aynalısı bayaulaydı ğoy. Osınau ana özenniñ Qaşqar, Aqsu aymaqtarınan ağıp ötetin twsında «dolan» atauımen baylanıstı «sırlı aral» qalıptasqan. Eñ aldımen, Tarımnıñ osı ölkeden ağıp ötetin negizgi tarmağı «Dolan dariyası» dep ataladı. «Dolan mwqamı», «Dolan qoşaqtarı» osı ölkege tän wlttıq öner bolıp, olar wyğır mädenietin düniejüzilik deñgeyge köterip twrğan bir tağan esepteledi. Bärinen de nazar audararlığı, osı öñirde «Dolan» degen etnonim qalıptasqan.

 

   Bwl atau tar auqımda Qaşqar men Aqsudıñ jekelegen öñirleriniñ twrğındarın meñzeydi de, keñ auqımda twtas Qaşqar aymağı men Aqsu aymağındağı wyğırlardı qamtıp ketedi. Alayda wyğır halqınıñ wlttıq twtastığın qorğau üşin, bwl atau resmi türde qoldanılmaydı, qayta, qaqpaylanadı. Degenmen, jay adamdar kündelikti ömirde ol sözdi äli jii auızğa aladı. Äsirese, osı öñirdiñ wyğırlarına basqa jerdiñ wyğırları äzildegende ne qıjırtqanda: «...dolan...» desip jatadı. Tipti keyde birin-biri «dolan» dep şaqırısıp alıp, izinşe: «Zadı, Dolan digän sizmw, bizmw?» (Şın mäninde, Dolan degen siz be, biz be?), «Qarığanda, hämmimiz dolan oqşaymız da!?» (Qarap twrsaq, bärimiz de dolanğa wqsaymız ğoy!?) dep, osı bir ataudıñ bayıbına barıspay, talqılap jatatın kezi de boladı. «Dolan» sındı osı ataudı etnonimdik twrğıdan bolmasa da, tarihi atau retinde taldau ziyalı qauım ortasında da bolıp twradı. Olar ataudıñ törkinin köbine «dol» (iıq, iin) sözine aparıp tireydi. Bireuleri aytadı: «Tarım dariyasınıñ iini degen sözge baylanıstı şıqqan» dep. Tağı bireulerdiñ qarauınşa: «Iığına qorjın asıp jüretinder» degen mağınadan barıp qalıptasqan eken-mıs. Degenmen, mwnıñ bäri de kisi twşınatınday qisın emes. Öytkeni «dolan» sındı atau tek osı ölkemen ğana şektelip qalmaydı.

 

    «Dolanqara», «Dolanasu» sındı toponimder de kezdesedi. Osıdan-aq bwl ataudıñ (dolannıñ) belgili öñir işindegi şekti erekşelikterge baylanıstı qoyılğan esim emes, qayta, taralğan aumağı keñ, tarihi tamırı tereñde jatqan tekti atau ekenin bayqauğa boladı. Qazaq tilinde «dolan» sözi – aba, qorğan, töñirekqora degen mağına beredi. Osı «dolannıñ» bwrınğı twlğası sözsiz «doğlan» bolğan. Aytalıq, qwmğan twlğasınan – qwman, orğaq twlğasınan – oraq kelip şıqqanı sekildi. Al endi köne türki tilinde «o» dıbısı men «w» dıbısı auısıp qoldanıla bergenin eskersek – jüyeli türde Orhon mätinderinde bwl eki dıbısqa bir ğana tañba qabıldanğanın basşılıqqa alsaq – doğlannıñ «dwğlan» sındı tağı bir twlğası da boluı öte tabiği. Al odan «dwlan» ne «dulan» twlğalarınıñ tuındauı tilimizdiñ evolyuciyasındağı zañdı qwbılıs. Odan da ilgeriley törkindete tüsek, osı sözderdiñ eñ negizgi tübiri – doğ (do) ne dwğ (dw, du) bolğan. Onıñ mağınası: alqa-qotan qorşau, şeñber, saqina, qorşap alu, jinalu, toptalu siyaqtı türli söz tabındağı köptegen jaqtardı qamtığan.

 

   Qazirgi tilimizdegi dolan (aba, töñirekqora), düyim (barşa), dulığa (bastı qorğaytın kiim), doğa (arba-şana äbzeli), dulau (toptalıp ne alqa-qotan jinalıp alıp dabırlau, süren salu), doq (ünsiz, tomağa-twyıq älpetpen aybar körsetu) t.b. osınday törkindik tübirlerden kelip şıqqan. Kerek deseñiz, wyğır tilindegi döuläş (üyip-tögu); qıtay tilindegi düy (jwp), dou (barlığı), do (köp/sapıldau); ündi-europa tilderindegi du, tüu, dva (eki) sözderi de osınau tübirmen baylanıstı boluı bek mümkin. Bwlardan neni köruge boladı degende: bir jağınan, «dolan» söziniñ etimologiyalıq jäne tarihi tamırınıñ tereñde jatqanın köruge boladı. Tağı bir jağınan, türki tiliniñ älem tilderine bolğan öşpes ıqpalın añğaruğa boladı. Türki tili – jüyeli türde qazaq tili – älem tilderiniñ tübir söz qambası degen közqarastı «Ata jazu alıstan sır qozğaydı» attı eñbegimizde ortağa qoyğan edik.

 

   Bwl şağın maqalada ol sözdi qayta sapsımay-aq qoyayın. Dese de, mına bir twjırımımdı oraylı sätinde oqırmanğa wsına ketkenim jön-au: tarihtan bwrınğı däuirde jäne tarihtan keyingi nedäuir kezeñde, tipti zamanımızdağı 2-mıñjıldıqtıñ bas şenine deyin şığıs pen batıstıñ köptegen elderi özderiniñ grammatikası men fonetikası negizindegi, ilki türkilik leksika üstem bolğan tilde qarım-qatınas jasağan. Äri olardıñ arasındağı köp sandı adamdar zamanındağı türki tilin jaqsı bilgen. Sebebi ol zaman türkileri älemniñ bileuşisi jäne örkeniettiñ taratuşısı bolatın. Bwl ürdis jekelegen öñirlerde Temir wlısı küyregenşe üzilmey jalğastı. Gäz – kez (adım – 70-80 sm); körük – körim (köz körim – 1.5-2 şaqırım); farsaq – barsaq (köş jer – 8-10 şaqırım) qatarlı wzındıq ölşemderiniñ ündi, parsı elderinde qoldanıluı soğan dälel. Negizgi sözdi sabaqtay tüselik. Joğarıdağı «dolan» (doğlan) sözin doğlat, dwğlan dep te türlendiruge boladı. Bwl «doğla» (dwğla) sındı tübir etistiktiñ eki türli ıñğayda türlenui ğana bolmaq.

 

   Bireui basqa bireudiñ äserimen – sirä Kök Täñirdiñ qwdiretimen: «alqa-qotan bas qos, toptal nemese dumandat, wranda», yağni «bir twtas jwmılıp quattı küşke aynal» dep twr. Ekinşisi, sonday qimıldı öziñ orında: «dosıñnıñ eñsesin köterip, dwşpanıñnıñ mısın basıp däuren sür» dep şabıt berude. Sonda ol kimdi jigerge şaqırıp twr deysiz ğoy? Ol özge eşkim emes – Alaş wlısınıñ Dwğlatı, qazaq wltınıñ Dulatı. Mwnı tarihi derekter odan arı ayşıqtay tüsedi. Kemeñger wlt qayratkeri, wlı qolbası, dana ğalım, daraboz aqın, jeztañday şeşen, qas şeber, asıp tuğan wlı babamız – Mwhammed Haydar Dulati «Tarihi Raşidi» attı aytulı eñbeginde «Mañlay Sübe» dep atalatın bwl ölkeni, wlı Şıñğıs han öziniñ ata-babası Örtöbe degen kisige suyurgalğa (sıyğa, sıbağağa) bergenin aytadı. Jäne oğan qağannıñ möri basılıp, arnaulı räsimdelgen. Äri osı qwjat Twğlıq Temir, Qızır Qoja handar twsında qayta jañğırtılıp, ondağı erekşe qwqıq bwrınğı jeti artıqşılıqtan toğızğa, tipti on ekige deyin köbeytilgen.

 

    Söytip, dulattardıñ mwnday erekşe qwqıqtan igiliktenu däureni Şıñğıs han ömiriniñ aqırınan Swltan Seyit han ömiriniñ soñına deyin tura 306 jılğa (1227–1533) jalğasqan. Tek Seyit hannıñ ornına taqqa otırğan mwrageri Äbdiraşit han, Mwhammed Haydardıñ kökesiniñ tobına qarsı sayasi özgeris jasap, onıñ kündesteri tobındağı mırza Äli Tağay bastatqan dulattardı qoldauına baylanıstı bwl artıqşılıqtar joyılğan. Osınau üş ıqılımnan asa wzaq däuir işinde dulat aqsüyekteri birde wlısbegi bolıp el biligine aralassa, endi birde hanğa täuelsiz dara bilik jürgizip kelgen. Söytip, köbine qalsa arıstıñ, assa wlıstıñ twtastığın saqtauğa ölşeusiz üles qosıp otırdı. Äldeneşe ret tarpatı qwrıp bara jatqan wlıstıñ altın tağın qayta tiktep, Alaştıñ basın aqırzamannan araşalap qaldı. Eñ zwlım delingen Äbu Bäkirdiñ özi Qaşqariyanı bau-baqşağa malındırıp, säuletti saraylarmen saltanatın asırdı. Moğol dalasın tülikke toltırıp, eldi esepsiz bayıttı. Qıl ayağı, jetim bala Mwhammed Haydardıñ özine 15 mıñ qoy enşi tidi. Üşbu dulattardıñ öris-qonısı twtas Şığıs Türkistan men qırğız, qazaq jerleriniñ bir böligin alıp jatsa, bay men bekterdiñ qıs qıstauı – qazirgi «dolandardıñ» mekeni Qaşqariya öñiri twğın. Dulat wlısbegileriniñ (ämirleriniñ) baytaq qalaları birde Qaşqar, birde Jarkent (YArkent), keyde Aqsu boldı. Al qazirgi «dolan» laqabı tağılğan wyğırlar da osı ölkege tän. Mwhammed Haydar baba HÜİ ğasırdıñ orta şenine deyin osı ölkede 30 mıñday tuıstarınıñ twrıp jatqanın aytadı.

 

    Eger Şağatay äuletiniñ osında soñğı kezge deyin bilik jürgizgenin eskersek, taqtıñ tiregi bolğan moğoldar da osınau qwt mekende mäñgige qalıp qoyıp, osı zamanğı wyğır türkilerin qalıptastıruğa auqımdı negizderdiñ biri bolğanı şübäsiz. Öytkeni joğarıdağı 30 mıñdı 25 mıñ dep alıp (kem eseptegenniñ özinde), är 50 jıl sayın bir esege arifmetikalıq qatar jasap östi dep eseptesek, HH ğasırdıñ aqırında bwl san 13 millionğa jetip jığılar edi. Biraq soğıs pen indettiñ jäne el auudıñ jan sanın qwrtatın äserin eskerip, bwl sannıñ tek 20%-ın ğana alsaq ta, 2,5 millionday boladı eken. Bwl degeniñiz – osı zamanğı wyğırlar sanınıñ üşten birine tura keletin şama. Qaytalap aytqanda, dulat tektiler – osı zaman wyğırlarınıñ mañızdı wlttıq qaynar köziniñ biri degen söz. Dolan men Dulattıñ tuıstığın izine tüsip zerttese, kündelikti ömirdegi köptegen erekşelikter men qwbılıstardı añğaruğa bolar edi. Sonıñ biri – bwl öñirden «qazaq şıraylı» (qazaq älpetti) adamdardıñ da kezigetindigi. Ärine, wyğır-qazaq onsız da bauırlas bolğandıqtan, onı däyek retinde qarau artıq ta şığar.

 

    Biraq qazirgi künde wyğırğa ğana tän bolıp qalğan «mwqam» sındı mädeni qwbılıstan, äsirese, tap osı «dolan mwqamınan» qazaqqa tiesili belgilerdiñ bayqaluı eşqanday da tegin jayt emes. Aytalıq, «dolan mwqamınıñ» bir mätininde mınanday jol (tarmaq) kezdesedi: «A, yarım-ay! Qañtarıp qoyğan attäk». Bayqaysız ba: birinşiden, osı söylemdegi «-täk» qosımşasınan basqa böligin qazaqşadan qiıp alıp qondırıp qoyğanday. Ekinşiden, mwndağı «qañtarıp qoyğan» tirkesi – tek qazaqşağa ğana menşikti grammatikalıq erekşelik. Üşinşiden, «qañtaru» sözi osı zamanğı wyğır tiline tiesili emes. Törtinşiden, äyel swlulığın jılqı balasına teñeu – qazaq tiline menşikti söz saptau ädisi. Äsirese, dene twlğası kesek äri bitisi men körki ädemi äyelderdi «qısırdıñ tayınday», «erttegen attay» dep maqtaydı. Al «qañtarıp qoyğan attıñ» äri ertteuli, äri tizgini erdiñ qasına tüyuli eñsesi biik, onıñ üstine işi-bauırı jarau bolıp, äbzeli jarq-jwrq etip tötenşe äsem körinetini barşa qazaqqa tüsinikti.

 

   Azğantay säp salsañız, bwl eki türli teñeu – bir körinistiñ ärqilı surettelui. Biri naqtı däl de, ekinşisi jalpılama. Demek, nağız tağdırı twlparğa baylanğan eldiñ swlulıq közqarasınan şıqqan töl tuındı. Dolan men Dulattıñ (Doğlat, Dwğlat) ortaq tübirden örbigen atau ekenin qazaqtıñ rulıq tañbası da ayqınday tüsedi. Aytalıq, qazirgi Dulat arısınıñ taypalıq tañbası – «oşaq» (döñgelek şeñber tärizdi). Bwl tañba da joğarıda aytqanımızday, alqa-qotan bas qosudı, berik wyımdasudı, ayday tolğan aybattı qwrılımdı nışandaydı. Bwl tañba (oşaq tañba) tağı sol bas jaqta aytqan «dolan» (aba, töñirekqora) söziniñ twyıq pişin sındı semantikalıq mağınasına säykes kelip twr. Ädette, ru tañbası türkilik dünietanımğa baylanıstı bolıp kelip, belgili sapalıq erekşelikti meñzeytini barşağa ayan. Alayıq Kereydiñ «aşamay» tañbasın: dünie twtastığı tört twlğanıñ bir nüktede berik tüyisui negizinde qalıptasadı degen türkilik pälsapa negizinde jasalğan. Onda sonımen birge adamzattıñ alğaşqı koordinatalıq tüsinigi de körinis tapqan. Sol törttik twtastıqtıñ eñ ökildi mısalı – adam täni. Ol (adam) qwlaşın jayıp tik twrğanda däl aşamay bolıp şığadı. Äri adam – jer betiniñ bileuşisi, dünie twtastığınıñ wytqısı. Jüyeli türde kösemder solay. Bwl twrğıdan Kereydiñ osı tañbası bir kezderi töñirektiñ tört bwrışın bir tu astına biriktirgen «yoğan äkeydiñ» (juan äkeydiñ, alıp babanıñ) qasietti swlbası bolğanı dausız.

 

    Däl sol siyaqtı, Dulatnıñ «oşaq» tañbası da küş-quat birlikte, tek bir ortalıqqa bağınğan tığız toptasu bolğanda ğana mızğımas eldik boladı degen tereñ tarihi qorıtındı negizinde jasalğan. Mwnday toptasudı beyneleytin eñ däl keskin – twtas şeñber bolmaq. Endi mal abasınıñ «dolan» ataluı da erekşe orındı. Öytkeni ol da maldıñ bıtırauınıñ aldın alıp, wrı-qarıdan, it-qwstan qorğaydı. Naqtı aytqanda: «dolan» men «dulat» tildik twrğıdan alğanda da bir ğana doğ (do) ne dwğ (dw) tübirinen örbigen eki tuındı nwsqa (variant) bolıp tabıladı. Tarihi twrğıdan alğanda da, sol tildik zañdılıq negizinde qalıptasqan bir eldiktiñ (etnostıñ) eki türli ataluı. Bwl pikirdi ayğaqtaytın tağı bir jayt – «dolan» atauınıñ dulattar qonıstanğan öñirde jii kezdesetindigi. Solardıñ birazı joğarıdağı: dolan dariyası, dolan mwqamı, dolandar sındı onomastikalıq ataular bolsa; qazir jäne bwrın dulattar mekendegen qazaq, qırğız jerlerindegi «Dolanqara», «Dolan asuı» sındı toponimder de bar. Demek, bizge jetken «dolan»-dardıñ barlığı Dulatpen (Doğlatpen) jarısıp jüredi eken. Dulat sonau zaman basınan bwrınğı ilki türki däuirlerinen tartıp, Türki qağanatı däuiri, Alaş däuiri (Şıñğıs äuleti däuiri) qatarlılardı bastan keşire tura bügingi künge jetip otırğan, adamzatpen jasasıp kele jatqan asa bayırğı arıs.

 

   Sol sebepti onıñ esiminiñ tarihtıñ damuına jäne türki tiliniñ özgeris kezeñderine qaray azdı-köpti özgeriske wşırauı – zañdı qwbılıs. Dulu, Doğlat, Dwğlat, Dulat bolıp özgerui sonıñ jandı körinisi. Al «Dolan» men «Dulat»-qa kelsek, ol tayau zamanğı türki tilderine qatıstı qwbılıs. Bwl – bir tübirdiñ teñ ne juıq mağınalı eki tuındı twlğağa türlenui. Mısalı, jel tübirinen: jelden, jeldet sındı sözder tuındağanınday. Osı däuir – şamamen Wlıqbek, Babır, Mwhammed Haydar zamanı – parsı älipbii negizindegi jazbağa beyimdelgen türki orda tiliniñ (Şağatay tiliniñ) tarmaqtaluına negiz bolğan «ğarapa» (ötpeli) kezeñ bolsa kerek. Siz eger Mwhammed Haydardıñ «Jahannama» dastanına nazar salsañız, ondağı birtalay sözdiñ qazaqşa men wyğırşanı özara oyıstırğan sekildi äser beredi. Biriniñ tübiri ol tilge beyim bolsa, jalğauı bwl tilge ıñğaylı. YAğni sol kezeñderden bastap türki wlttarınıñ tili orda jazba tilinen enşisin ala otırıp, öz boylarında bar dialektilik erekşelik negizinde qalıptasa bastağan. Öytkeni olardıñ basın berik qosıp twrğan bir twtas wlıstıq jüye bwrın-soñdı bolıp körmegen därejede ıdıray bastadı. Älemdi bilegen Alaş wlısı (Şıñğıs äuleti wlısı) atın wmıttırmasa da, zatınan ayırılıp, tarihtıñ tasasında qala bastadı. Onıñ ornına Dulat jäne Barlas, Qoñırat pen Qıpşaq ıqpalındağı handıqtar boy köterdi. Söytip, qazaq, özbek jäne wyğır wlttarınıñ qalıptasuına negiz qalandı nemese ol barıstı tezdetti. Al bir kezdegi aybarınan ayırılıp, taypalıq deñgeyge tüsip qalğan qırğızdar qayta tepsip, wlt deñgeyine qaray köterildi.

 

   Sonımen, endigi jerde Moğolstannıñ tiregi, tayau zaman türki orda tiliniñ (şağatay tiliniñ) negizin qalauşı bolğan dulattar: moğol, şağataylıq (Temir moğoldarı) jäne qazaqqa bölinip ketti. Onıñ atı jäne atına qatıstı ataular da: Dulat, Dolan, «Dolan mwqamı», «Dolanqara», «Dolan asuı», «Dolan dariya» bolıp san-saqqa özgerdi. Olardıñ wrpaqtarınan qazirgi qazaqtıñ Dulat arısı, osı zamanğı wyğırlar üş negiziniñ biri bolğan Dolan wyğırları taraldı. Söytip, wyğır, qazaq, özbek jäne qırğız türkilerin qandastıq jağınan baylanıstırıp twrğan altın arqauğa, til-mädeniet jağınan toğıstıratın asıl arnağa aynalıp, mäñgilikke qaldı. Orhon-Wyğır jazbaları bolmağanda, sirä, bügingi wyğırlardıñ atı «Dolan» bolar ma edi, qayter edi?!... Olay deytinimiz, qazirgi wyğırlar tarihta osı atımen atalğan bir twtas wlıs emes edi. Qayta olar keyingi däuirde Dolan, Taranşı (Sart), Wyğır sındı üş negizden qwram tapqan bayırğı türki halqı edi. Bayırğı deytinimiz: bwndağı taranşılar älmisaqtan beri osı jermen jasasıp kele jatqan, nağız türki otırıqşı mädenietiniñ jasauşıları bolatın.

 

   Olar: Saqıstan, Soğdı, Türkistan, Sartqwl atanıp kele jatqan osı ölkede, qilı tarihtardı basınan keşirip, tayau zamanğa kelgende – türkiniñ twtastığı ıdırap, Alaştıñ aq tuı şayqalğanda Sart (taranşı) degen atpen Wyğır men Özbektiñ wlt bolıp qalıptasuına negiz boldı. Taranşılar (sarttar) Qoñırat, Barlas siyaqtı Alaş arıstarımen qosılıp özbek wltın qwrasa, atap ötken eki arıspen (Dulat jäne Wyğır) birigip wyğır wltın barlıqqa keltirdi. Bwndağı Dolan tüsinikti boldı. Al Wyğır bolsa, Üİİİ ğasırdıñ orta şeninde Alşın (Aşina) äuletiniñ ornın basa bilikke kelip, jartı älemdi aşsa alaqanında, jwmsa jwdırığında wstağan YAğlaqar (Jalayır) äuleti qwrğan qağanattıñ atı bolatın. Wyğırlar wlıs tağın qırğızğa berip qoyğanımen, attan tüsse de, üzeñgiden tüspey, san ıqılımdar boyı Peşbalıq (Besbalıq), Twrpannan Gan'suğa deyingi baytaq ölkede däuren sürdi. Solayşa olardan Wyğır, Sar-Wyğır (Qala wyğırı, otırıqşı wyğır) degen attar osı zamanğa deyin jetti. Eñ soñında, HH ğasırda osınau qasietti esim Şığıs Türkistan türkilerine bir twtas at bolıp «resmi» türde berildi. Söytip, ğasır basında ğana Sven Gedin, Steyn, Oldenburg, Fon Le Kok, Bergman kitaptarında «Türki» degen jalpılama atpen atalıp kelgen el, osınday wlı atqa ie boldı. Solay bola twra, qazirgi wyğırlardı Orhon boyınan auıp kelgen kelimsek etip körsetkisi keletinder on «wyğırtanuşınıñ» toğızınan kezdesedi. Bwl da «Panturkizmge» qarsı twrudıñ «jemisi» ğoy. Al şınında olar – qazirgi wyğır türkileri: Wyğır, Dolan (Dulat), Taranşı (Sart) sındı oşaqtıñ üş bwtınday üş törkinnen qwram tapqan. Bwl köldeneñ bağıtınan wyğır halqınıñ işki tuısqandığın körsetse, wzın bağıtınan köşpendi türkiler men otırıqşı türkilerdiñ – qazaq pen wyğırdıñ qan qarındas ekendiginiñ ayğağı.

 

   Olardıñ juıqta ğana enşi bölisken ağayındı jwrt ekeni köp jaqtardan bayqaladı. Oğan özge emes, tağı da joğarıdağı «dolan mwqamı» degen ataudıñ özi-aq mısal. «Dolan» jöninde ayttıq. Al «mwqam»-ğa kelsek: qazaqta önerdiñ bwl türi zamanğa say jañğırtılıp, jandandırılmağan. Tek auıldı jerlerde ajuaşıl, qıljaqbas adamdardıñ basqalardıñ «äreketin salu», «dauısın salu» deytin deñgeyde ğana qalıp qoydı. Keyingi kezde sonıñ özi de wmıt boluğa aynaldı nemese batıstıq tüs alğan äzil-sıqaq teatrğa özgerdi. Biraq qanğa siñgen «mwqamşılau» tirkesin el işi äli wmıtqan joq. Onı (mwqam degen sözdi) bügingi qazaq oydı orağıtıp, twspaldap nemese äzil-kelekege şaptırıp, astarlap jetkizu degen mağınada qoldanadı. Bwl – nağız «mwqam» atauınıñ etimologiyası sekildi. Aytalıq: «mwqamşılamay tötesin aytşı», «sen-aq mwqamşılap jüredi ekensiñ», «körim-aq mwqamşılasqan siyaqtı edik, bälekettiñ qaytip wğıp qoyğanın kim bilsin», «mwqamşılağanıma, mwqatqanıma» degen siyaqtı tirkesterdiñ tübi tegin emes. «Önerge ärkimniñ-aq bar talası» dep wlı babamız Abay aytqanday, «mwqam» sındı bwl wlı dramalıq önerge qazaqtıñ da Dulat arısı arqılı enşiles ekenin ayğaqtaydı. Amal qanşa, biz batısqa qaray järeukelep kettik te, atadan qalğan asıl twqımdı jwtatıp aldıq. Alayda sol köne grekterden qalğan deytin sahna öneriniñ özi – Saq öneriniñ, İlki Türki öneriniñ «jienşarı» boluı mümkin ekenin oylamaymız.

 

   Tipti «sahna» atauınıñ saqna – saqtıq tekşesi, qarauıl tekşesi degennen kelip şığuı öte mümkin ğoy. Mısalı: qazna – qazba baylıq, bazna – ağayındıq, dostıq ökpe-naz degen sözderdiñ qaz (qazu, qoparu), baz (tatulıq, beybitşilik) tübirinen şıqqanı sekildi, onıñ da saq (bayqau, qırağı bolu) tübirinen tuındauı tabiği ğoy. Ättegen-ayı: Dulat pen Dolan (Qazaq pen Wyğır) – birimiz «mädeniettilik degen osı eken» dep orısqa qaray şekten tıs jantayıp aldıq ta, ekinşimiz «mwsılmandıqtıñ jöni osı» dep arab älemine taman qiqayıp qaldıq. Söytip qazaqtar orıs tili arqılı kirgen terminderdi şikidey qılği beretin boldı da, wyğırlar qwjınağan «h» men «h»-dan qaqalıp-şaşalıp qaldı. Sonıñ kesirinen, onsız da tarihtıñ tälkegine wşırap, ağayınnıñ at-köligi, abısınnıñ ayaq-tabağı almaspay zarığıp otırğan tuıstardıñ arasın odan beter alşaqtatıp jiberdik. 80-jıldardan keyin wyğırdıñ ozıq ziyalıları wmıt bolıp qalğan mıñdağan sözderdi qazaqşadan qabıldap, öz wltınıñ sözdik qorın bayıttı. Äytkenmen, keybir pısıqaylar sol sözderge üyrenşikti «h», «h»-ların tıqpalap, onı (qabıldanğan sözdi) «könelendirip» iz jasırğısı keletin ersi qılıqtardı da jasap ülgirdi. Däl sonıñ kerisinşe, qazaq jastarı arasında wyğırşanı kelse-kelmes qazaqşağa aralastırıp söyleu, wyğırdıñ özi de jirenetin bädik sözderdi battita aytu sekildi päs ädetter etek aldı. Özderinşe onısı «Ürimjilik» ne «Qwljalıq» bolğanınıñ türi bolsa kerek. Onımen qoymay, jer-su attarın wyğırşağa beyim ataytın, kelse-kelmes «...şi», «...şı», «...deppin», «...qappın» degen siyaqtı söz qoldanu «täsili» kögildir äynekke de şığıp ülgirdi. Odan da masqarası, «azu» etistigin «jüdeu»-diñ tura mändesi (sinonimi) retinde adamğa qoldanatındı şığardı. Qazaq bwl sözdi malğa qarata qoldanadı. Al adamğa qaratıp qoldansa, «bwzılu», «kisilikten şığu» mağınasın beredi. Osındaydı körgende (estigende), tağdır tälkegine tüsip, özgelerdiñ qoqsığın timtinip qalğan beyşara jandar eriksiz oyıña keledi. Qısqası, qazaqqa da, wyğırğa da biriniñ qırmanınan biri «masaq jiyatın» ne biriniñ otınınan ekinşisi «şömşek teretin», tipti bir-biriniñ qoqsığın timtinetin ne kün tuıptı? Qayta aşıq alıs-beris jasap, sonau dana Dulati babamızdıñ zamanındağı bauırlastığımızdı uaqıtpen jarısa jañğırtıp, birimizdiñ kemimizdi birimiz tolıqtap otırsaq bolmas pa?! «Ağayın özin sıylasa, jat tüñiler janınan» demeuşi me edi atam qazaq. Sonau este joq eski zamanda, bizdiñ wlı babalarımız – İlki Türkiler: wlısı – älemdik ayada, kişisi – öñirlik ayada «üş beldeuli memlekettik jüye» qalıptastırıp, san mıñdağan jıldar boyı twtas adam balasın bilep, ömirge örkeniet dänin seuip otırdı (Bwl pikirdi men «Ata jazu alıstan sır qozğaydı» attı eñbegimde ortağa qoyğan edim).

 

    Olardıñ küñgeyindegi jılı endikterde qala-bazarlı, egin-jaylı otırıqşı beldeu, teriskeyindegi salqın endikte ken qazu-qortumen şwğıldanatın otırıqşı beldeu jattı. Eki üyektiñ arasında, mıñğırğan malın jıl mezgiline qaray otarlay, jazdıñ aptabında sayalı jaqqa, qıstıñ ayazında şuaqtı ölkege köştiñ betin tüzep, eldiñ aqsüyekter jigi jürdi. Olar – äri eldiñ dayar sarbazdar qosını, äri wlıstıñ mal şaruaşılıq öndirisi edi. Qağan men handar, biler men bekter osı beldeuden şığatın. Ana eki beldeu solardıñ menşigi, sonday-aq wlıstıñ önerkäsip, bazar jäne qolöner, astıq tiregi bolatın. Tarihta bwl üş beldeu äste bölektenip, derbes ömir süre almaytın edi. Olar säl bölinip ketse, ne ekonomikalıq jaqtan özin-özi qamtamasız ete almaytın, ne bolmasa özin qorğauğa därmensiz qalatın. Ol zamandağı attı qosın qazirgi tez qimıldaytın (mobil'di) qosınnan eş kem emes edi. Zamanındağı «örteñ», «mor-üy» (nor-üy), «ara-abat», «qarğa»-lar qazirgi şekara zastavalarınıñ, sımsız baylanıstıñ mindetin atqarğan. Al mwnıñ bärin qamtamasız etip twratın tek mal şaruaşılığı bolatın. Öytkeni ol – äri kölik, äri tasımal qwralı jäne köşpeli azıq-tülik qambası bolatın. Bügingi tarihşılar aytıp jürgendey, eş uaqıtta jalañ mal şaruaşılığımen şwğıldanğan el bolğan emes. Tayır (Tahir) hannıñ twsında Qazaq handığınıñ auır dağdarısqa wşırauı da – küñgeydegi qalalı aymaqtardan ajırap qalğandığınan edi. Öytkeni ol kezde qalalardıñ barlığı Şaybani, Temir äuletteriniñ jäne Şağatay moğoldarınıñ qolında qaldı. Sarayşıqtan basqa Altın Orda qalalarınan da qol üzip qalğan bolatın. Joñğardıñ joyıluına da däl osınday ob'ektivti jağday sebep bolğan. Qwbılay äuleti men Temir äuletiniñ Hanbalıq (qazirgi Beyjiñ) pen Delidi astana etui de bizdiñ pikirimizdiñ jağına şığatın dälelder. Al Dulat ämirleriniñ Mañlay Sübeni wlı Şıñğıs qağannan sıbağağa aluı da sonıñ – jalañ köşpendi jüye bolmaytındığınıñ ayğağı. Türkistan degen ataudıñ özi de äldeqalay parsı sözi emes, qayta türkiniñ bau-baqşası degen söz. Beyne gül zat esiminen gülstan atauı tuındağanınday, is (ıs) zat esiminen istan (ıstan) atauı kelip şıqqan. Mwnıñ bärin aytıp otırudağı maqsatımız – Dolan wyğırları men Dulat qazaqtarı arasındağı sabaqtastıqtı oqırmanğa barınşa ayqın añğartu. İs jüzinde, dulattardıñ Mañlay Sübeni – ondağı qalalar men qıstaqtardı jäne jaylaular men qıstaulardı ielenui – türkiniñ «üş beldeuli memlekettik jüyesiniñ» tarmaq körinisi edi. Aqırı, san mıñ jıl däuirlegen bwl jüye türki handarınıñ berekesizdiginen küyredi. Dana babamız Bilge qağannıñ: «Türki jwrtı, berekeli bolsañ, seni eşkim ala almaydı. Üstinen Kök aspan qwlap tüspese, astında Ayğaz (baytaq) jer qaqırap ketpese, sağan sırttan jau joq» degen ösietine qwlaq qoymadı. Wlıs öli arıstanğa aynalıp, tiri tışqanğa jem boldı. El tozğan qazğa aynalıp, toptanğan qarğağa aldırdı. Bir kündegi jalğandı jalpağınan basıp, jetim bala on bes mıñ qoy aydağan dwğlattar Dolan men Dulatqa bölindi. Al aqiqatına kelgende, «Dolan» men «Dulat» bir esim bolatın. Biz qazaqtıñ taypadan qwralğandığın bile otırıp, taypalardıñ qazaq ekeninen jañılıp qalamız, keyde. Sonıñ bir kuäsi – osı dulattardı «Moğol» degen handıq atına baylanıstı: «E, ol kezdegi dulattar «moñğol» eken ğoy» dep jerip qalatınımız bar. Odan da asıp tüsip, Alaştı Alaş qılğan, ala taydı at qılğan wlı Alaşa handı – Şıñğıs handı da moñğoldarğa bere saldıq. Sodan barıp onıñ wlısın qwrağan Kerey, Nayman, Qoñırat siyaqtı ondağan türki arıstarın bäygege tikken taylaqtay twmsığınan tizip, moñğoldarğa jetektettik. Qoñırat demekşi, HH ğasırdıñ alğaşqı şiregine deyin orıs basqınşılarına tizgin bermey, köptegen türki halıqtarına pana bolıp kelgen Hiua handığın «qazaqtıñ dwşpanı» dep keldik. Şındığında ol – Hiua, Qoñırat handığı bolatın. Bılayşa aytqanda, Äbilqayır handığı sekildi Qazaq handığınıñ bölşegi edi. Bwhara handığı da solay. Al Özbek, Moğol handıqtarı da däl solay – qazaq tekti bolatın.

 

   Eger onday bolmağanda, HÜİ ğasırdıñ orta şeninde bir mezet Qazaq handığı «jer betinen joyılıp» (M. Dulati dereginen) barıp, qayta kemeldenbes edi. Demek, bwl – qazaq degen türki taypaları ekendiginiñ, ärbir taypa qazaq ekendiginiñ ayğağı. Tipti taypanıñ ärbir müşesi de nağız qazaq ekendiginiñ däleli – bwl. Qısqası, tayau zamanğı qazaq tarihınan Dulat, Barlas, Qoñırat arıstarınıñ jeke tarihın qağıs qaldıruğa bolmaydı. Öytkeni arıstar tarihı – Alaş (Şıñğıs äuleti) tarihına twtastıratın arna. Al ol bizdi Türki qağanatı zamanına, sodan arı qaray Ğwn, Saq, tipti odan da arı qarayğı İlki Türkiler zamanımen jalğastıradı. Eger eldi alıp bäyterek desek, onıñ diñi – bügin de, japırağı – bolaşaq. Al onıñ tamırı – tarih bolmaq. Zäude tamır qiılsa, diñ de wzaqqa barmaydı, japıraq ta jayqalmaydı.

 

   Tamırıñ mäñgi tartılmasın, arda tuğan Alaşım!

 

     Tileuberdi Äbenaywlı Tınıbayın

 

      2007 jıl

Басқалармен бөлісе отырыңыз
Пікірлер

Басты жаңалықтар

img
Жаңалықтар 2026-10-21

Qızılordada drondar mıñğa juıq jol erejesin bwzu deregin anıqtadı
img
Общество 2026-10-21

Qızılordada «Anağa tağzım» İİİ respublikalıq forumı ötti,-dep habarlaydı “Shalqar.kz”.
img
Общество 2026-10-21

Қызылордада «Анаға тағзым» ІІІ республикалық форумы өтті,-деп хабарлайды “Shalqar.kz”.
news-img
overlay bottom
Общество 2026-10-21
Қызылордада «Анаға тағзым» ІІІ республикалық форумы өтті,-деп хабарлайды “Shalqar.kz”.

Последние новости

img
Общество 2026-10-21

Qızılordada «Anağa tağzım» İİİ respublikalıq forumı ötti,-dep habarlaydı “Shalqar.kz”.
img
Общество 2026-10-21

قىزىلوردادا «اناعا تاعزىم» ىىى رەسپۋبليكالىق فورۋمى وتتى,-دەپ حابارلايدى “Shalqar.kz”.
img
Общество 2026-10-21

Қызылордада «Анаға тағзым» ІІІ республикалық форумы өтті,-деп хабарлайды “Shalqar.kz”.

Все новости

news-img
overlay bottom
Общество 2026-10-21
Qızılordada «Anağa tağzım» İİİ respublikalıq forumı ötti,-dep habarlaydı “Shalqar.kz”.
news-img
overlay bottom
Общество 2026-10-21
قىزىلوردادا «اناعا تاعزىم» ىىى رەسپۋبليكالىق فورۋمى وتتى,-دەپ حابارلايدى “Shalqar.kz”.
news-img
overlay bottom
Общество 2026-10-21
Қызылордада «Анаға тағзым» ІІІ республикалық форумы өтті,-деп хабарлайды “Shalqar.kz”.
news-img
overlay bottom
Спорт 2026-10-21
Әлемдік теннистің болашағы Алматыда талқыланады,-деп хабарлайды “Shalqar.kz” “ҚТФ баспасөз” сайтына сілтеме жасап.
news-img
overlay bottom
Әлем 2026-10-21
Tramp Izrail'diñ Iranğa soqqı beruine qarsı — BAQ
news-img
overlay bottom
Әлем 2026-10-21
ترامپ يزرايلьدىڭ يرانعا سوققى بەرۋىنە قارسى — باق
news-img
overlay bottom
Мир 2026-10-21
Трамп выступил против новых ударов Израиля по Ирану — СМИ
news-img
overlay bottom
Әлем 2026-10-21
Трамп Израильдің Иранға соққы беруіне қарсы — БАҚ
news-img
overlay bottom
Жаңалықтар 2026-10-21
Qızılordada drondar mıñğa juıq jol erejesin bwzu deregin anıqtadı
Международное интернет-издание "Shalqar kz"
Подписка на важную информацию международного интернет-издания "Shalqar kz" Будьте в курсе последних новостей Ваша электронная почта подписаться