logo
burger menu search Қазақша language menu
Дерек пен дәйек

Автор: ADMIN

Дерек пен дәйек 2026-06-07 20:10:54

Біз әлеуметтік желілерде:

جاپالاق پەن قۇزعىن تۋرالى

news single

   داپشەلىم پاتشا بەيداۋا فيلوسوفقا ايتتى: "وزارا سيلاسىپ, بىرىن-بىرى جان ۇزىپ جاقسى كورگەن, بىرىنە-بىرى ايانباي كومەك بەرگەن ادال تۋىستار جونىندە سەن ماعان كوپ اڭگىمە شەرتتىڭ عوي; ەگەر ەندى ايتقىڭ كەلسە, سىرت پىشىنى موپ-موماقان, بەتىنەن ىزگىلىكتىڭ نىشانى كورىنىپ تۇراتىن, بىراق اپ ساتتە سىرت اينالىپ, اينىپ, الداپ كەتەتىن دۇشپان تۋرالى سويلەشى". سوندا فيلوسوف."كىمدە-كىم ەجەلدەن بەرى ۇستاسىپ كەلە جاتقان قاس دۇشپاننىڭ الداۋىنا تۇسسە, بىر زاماندا جاپالاقتاردىڭ باسىنان كەشىرگەن اۋىرتپالىعىن كورەدى", - دەدى.

 

   پاتشا: "ول قالاي بولىپ ەدى?" – دەپ سۇراعاندا, فيلوسوف وعان مىناۋ اڭگىمەنى شەرتتى: "باعزى بىر ەلدە, تاۋ قيياسىندا داۋ اعاش وسەدى ەكەن, بۇل سول جەردەگى كۇللى اعاشتاردىڭ ىشىندەگى جاپىراعى قالىڭى, بۇتاقتىسى بولىپتى. وز اراسىنان شىققان پاتشاسى بار مىڭ قۇزعىن وسى اعاشقا مەكەندەيدىەكەن. بىر كۇنى تۇن ىشىندە جاپالاقتىڭ پاتشاسى كورىنە شابۋىل جاساپتى, جاپالاق پەن قۇزعىن اراسىنداعى وسى جاۋلاسۋ تولاستاماي ۇدەي بەرىپتى. جاپالاق پاتشاسى قۇزعىندارعا تۇتقيىلدان تونسە كەرەك, كوبىن قىرعىنعا ۇشىراتىپ, بىر تالايىن جارالاپ كەتىپتى. تاڭەرتەڭ قۇزعىن پاتشاسى وز ادامدارىن جيناپ الىپ: "تۇندەگى ۋاقيعانىڭ سەندەر ۇشىن دە, جاپالاقتار ۇشىن دە نە بولىپ بىتكەنىن كوردىڭدەر عوي. حالقىمىزدىڭ قانشاسى قىرىلدى, قانشاسى جارالاندى, قاناتتارى قايىرىلىپ, قۇيرىقتارى مايىرىلىپ, تۇلىمدارى تۇتىلىپ قالعاندارى قانشاما دەسەڭشى! جاپالاقتاردا اياۋ دا, ايانۋ دا جوق, مەن سول قىلىعىنان قورقام, ونىڭ ۇستىنە بەكىنىس مەكەندەرىمىزدى دە جەتىك بىلەدى, باتىل قيمىلدايدى, ونى وزدەرىڭ دە بايقادىڭدار, ەندى سەندەردى ەلەۋسىز قالدىرماسا كەرەك.

 

   سوندىقتان ساق بولىڭدار, اسىعىس البىرت قيمىل كورسەتپەڭدەر",- دەگەن نۇسقاۋ بەرىپتى. سولاردىڭ ىشىندە اسقان اقىلدى, وتە بىلگىر اتاعى جايىلعان بەس قۇزعىن بولۋشى ەدى; باسقا قۇزعىندار پالەگە دۋشار بولسا-اق سولارعا پانالاپ, بارلىق تاۋقىمەتتى سول بەسەۋىنە ارتۋشى ەدى. پاتشا دا ولاردىڭ پىكىرىن پايدالانىپ, ۇنەمى اقىلداسىپ وتىرۋشى ەدى. سول بەسەۋىنىڭ بىرىنەن اتشا: "مىناۋ ۋاقيعا جونىندە سەن نە ويلايسىڭ?" – دەپ سۇراعاندا, قۇزعىن وعان: "مەنىڭ ويىم ەجەلدەن كەلە جاتقان بەلگىلى قاعيدا; قانىپەزەر, قارۋلى قانداس جاۋعا قارسى بارماي, قاشقاقتاپ باس ساۋعالاۋدان وزگە ەشبىر قۇرال دا, ايلا دا جوق", - دەپ جاۋاپ قايىرىپتى. پاتشا ەكىنشىسىنە بۇرىلىپ: "ال سەنىڭ ويىڭ قالاي?" – دەپ سۇراعاندا, ول پاتشاعا: "مىنانىڭ قاشۋ كەرەك دەگەن اقىلى بىزگە جاراسپايدى, مەنىڭ ويىمشا, تۇڭعىش رەت باسىمىزعا كەلگەن باقىتسىزدىققا شىداي الماي ەلىىزدى, وتانىمىزدى تاستاي قاشۋ, مونتەڭدەپ دۇشپانعا قول قۋسىرۋ – بۇل وڭباعاندىق. ونان دا كۇشىمىزدى جيناپ, جاۋمەن جاعالاسۋعا دايارلانالىق. جان-جاققا قاراۋىل قويالىق, ولار وسى ەكى ارامىزدا بولىپ جاتقان ارەكەتتەردى باقىلاپ تۇرسىن, دۇشپانىڭ كەلەسى شابۋىلىنان, قارۋ-جاراعىنان الدىن-الا ساقتانالىق.

 

    ەگەر دۇشپان بىزگە شابۋىل جاساي قالسا, ونى قارۋ-جاراقپەن قان مايداندا قارسى الالىق تا, قاي جەردە كەزدەسسەك, سول جەردە جاندى شۇبەرەككە تۇيىپ, ايانباي سوعىسالىق. وزىمىزگە ىڭعايلى, تىلەگىمىزگە ساي مەزگىل تۋعانشا, وتە ساق بولالىق, سويتىپ جاۋدىڭ بەتىن قايتارالىق. ال ەگەر وسىنى ىستەي الماساق, قاشىپ كەتۋىمىز عانا قالىپ تۇر عوي, بىراق بىز وسىنى ىستەسەك قانا ار-ۇجدانىمىزدىڭ الدىندا اقتالا الامىز", - دەپ جاۋاپ بەرىپتى. پاتشا ۇشىنشى قۇزعىننان: "سەنىڭ پىكىرىڭ قانداي?" – دەپ سۇراپتى. سوندا ول: "الگى ەكەۋىنىڭ دە سوزىن مەن ماقۇلداي المايمىن. بىراق بىز مىنا جاۋ مەن ەكەۋمىزدىڭ ارامىزدا جۇرەتىن بارلاۋشىلاردى, جانسىزداردى قىراعىلىققا باۋلىساڭىز ەكەن, جاۋدىڭ بىتىسكىسى كەلە مە, جوق بىزدەن الىم الىپ ىرزا بولعىسى كەلە مە, سونى ولار جىتى بىلسە ەكەن, سويتىپ بىز جاۋدىڭ سىڭايىن تاپتىندىرماي مەزگىلىندە بايقاپ وتىرالىقشى. ەگەر ۇلى قاتەردىڭ تونىپ تۇرعانىنا كوزىمىز جەتسە, وندا الىمىن تولەپ, پالە-جالادان قۇتىلىپ, وز وتانىمىزدا بەيبىت ومىر سۇرۋگە مەن قارسى ەمەسپىن. ال جاۋدىڭ كۇشى سونشا باسىم بولسا, پاتشا وزىنىڭ دە ولەتىنىن, ەلىنىڭ دە كۇيزەلەتىنىن , قول استىنداعى ادامداردىڭ دا قىرىلاتىنىن بىلىپ قورىقسا, وندا وز مەملەكەتىن, حالقىن ول اقشانىڭ كۇشىمەن ساقتاۋعا كىرىسۋى كەرەك قوي", - دەدى.

 

   پاتشا تورتىنشى قۇزعىننان: "ال وسى بىتىم تۋرالى سەن نە ويلايسىڭ?" – دەپ سۇراعاندا, پاتشاعا قاراپ ول: "مەن مۇنى دۇرىس پىكىر دەپ ەسەپتەمەيمىن. بۇل بولمايدى! بىزدىڭ ادامگەرشىلىگىمىز دە, ناسىلىمىز دە ارتىق, وزىمىزدەن تومەن جاۋدىڭ الدىندا جاۋتاڭداپ, ابىرويىمىزدى قۇربان ەتۋدەن جامان نارسە بار ما? ودان دا وتاندى تاستاپ, تەنتىرەپ ايداۋدا جۇرۋ, جەتىم ومىردىڭ تاقسىرەتىن تارتۋ اناعۇرلىم ارتىق. ونىڭ بەر جاعىندا, ەگەر دۇشپانعا بىز وسىلاي ۇسنىس جاساساق, ول مىسە تۇتىپ قاناعاتتانبايدى, بۇعان مەنىڭ كوزىم انىق جەتەدى, قايتا قوماعايلانا تۇسەدى دە, مولشەردەن تىس نارسەنى تالاپ ەتەدى. بۇرىنعىلار:"وز مۇددەڭدى ورىنداۋ ۇشىن, جاۋىڭا بىرتە-بىرتە باسقىشتاپ جاقىندا, بىراق اسا ىشىنە كىرىپ كەتپە, ول وزىڭدى تارپا باس سالىپ جۇرمەسىن, اسكەرىڭ دە قارۋ-جاراقتى بولسىن, جەڭىلىپ قالىپ جۇرمە", - دەگەن عوي. مىسالى كۇننىڭ استىندا تىك ورناتقان باعانانى الالىق: ەگەر سول باعانانى ازىراق قيسايتساڭ كولەڭكەسى ۇزارا تۇسەدى, ال مۇلدە يىپ جىبەرسەڭ, وندا كولەڭكەسى قىسقارىپ قالادى. سونداي-اق بولماشى جاقىنداسۋدى جاۋىمىز قاناعات ەتپەيدى, سوندىقتان قايىسپاي شىداپ, قارسى سوعىسقا شىعۋىمىز كەرەك, بىزدىڭ ۇيعارىم وسى بولۋعا تيىس قوي", - دەدى.

 

   پاتشا بەسىنشى قۇزعىنعا بۇرىلىپ: "سوعىسۋىمىز كەرەك پە, جوق ەلىمىزدى تاستاپ قاشۋىمىز كەرەك پە, سەن قالاي ىستە دەيسىڭ?" – دەپ سۇرادى. ول سوندا: "سوعىسۋ جونىندە ايتسام, الىمىز كەلمەيتىن جاۋمەن سايىسۋعا بولمايدى. بۇرىنعىلار: "كىمدە-كىم وزىن, نە جاۋىن تاني الماسا, ول الى جەتپەيتىن دۇشپانمەن سوعىسادى دا, مەرت بولادى, وزىن-وزى ورعا يتەرەدى",- دەگەن عوي. اقىلدى جان جاۋىنىڭ كۇشىن وزىنەن كەم تۇتىپ, قورلاي المايدى. مۇنى ىستەگەن ادام الدانادى, ال الدانعان جان الدىرادى. سوعىسپاي تۇرىپ تا, جاپالاقتاردان قاتتى قورقاتىنبىز, ال مەن بولسام وسى شايقاسقا دەيىن دە ولاردان مۇلدە سەسكەنەتىن ەدىم. قاي جاعدايدا بولسىن – بارىبىر, ەسى دۇرىس ويلى جاۋدان قاۋىپتەنبەي وتىرا المايدى. ەگەر جاۋ جىراقتا بولسا, ونىڭ قايتا سوقپاسىنا سەنبەيدى. ەگەر جاۋ كورىنسە, قول-اياعىمدى بايلاپ, الدىنا سالىپ ايدامايدى دەگەن وي وندا بولمايدى, ال ەگەر جاۋ جالعىز كەزىكسە, ونىڭ ارامزا ايلاسىنان امان قالامىن دەپ تە ۇقپايدى. زەرەك ادام ماقساتىنا سوعىسسىز جەتۋگە ۇمتىلادى, الايدا ادىل ايلا تابا الماي تارىعادى. سوعىستا ەڭ اۋەلى ادام شىعىن بولادى, باسقا جاعدايلاردا اقشا نەمەسە سوز شىعىنى بولىپ جاتادى. سايىپ كەلگەندە, سەنىڭ جاپالاقتارمەن سوعىسپاۋىڭ ماقۇل. الى كەلمەس الەك بولادى, كۇشتىمەن تىرەسكەن كىسى وزىن-وزى ورعا جىعادى", - دەدى. پاتشا ودان: "سويتىپ, سوعىسقىڭ كەلمەيدى عوي سەنىڭ. ال سوندا نە ويلاپ تۇرسىڭ? نە ىستەۋ كەرەك?" – دەپ سۇرادى. قۇزعىن پاتشاعا: "اقىلداس, ماسليحات قۇر. دانىشپانداردىڭ ايتقان اقىلىنان پاتشا كوپ عيبرات الادى, ولجا تابادى, سوندىقتان اقىلداسقان, ويلاسقان پاتشا جەڭىسكە جەتەدى, ال اسكەر دە, قىرعىن جورىق سوعىس تا, ۇشان-تەڭىز قارۋ-جاراق تا ونداي جەڭىستى ەش ۋاقىتتا قولعا اكەپ بەرمەيدى. جان-جاعىنان قۇيىپ جاتقان وزەندەر ارقىلى تەڭىز سۋى مولايماق, ۋازىرلەرىمەن اقىلداسۋ, پىكىر الىسۋ, تولعانىسۋ ارقىلى پاتشا دا نىعايا بەرمەك. زەردەلى ادام وزىنىڭ دە, جاۋىنىڭ دا قولىنان كەلەرىن كۇنى بۇرىن سەزەدى, ول جاۋىمەن سوعىساتىن ساتتى مەزگىلدى دە, ونىڭ وي-ورىسىن دە, ارام پيعىلىن دا الدىن-الا بىلەدى. بولاشاق ۋاقيعانى كوز الدىنان تىزبەكتەي وتكىزىپ, اقىل سارابىنا سالادى, كومەكشىلەرىنىڭ دە وي-جەلىسىن ىلگەرىرەك توپشىلايدى, جۇرتتىڭ بەرگەن اقىلىن دا پايدالانادى, قولىندا بار قۇرال-سايمانىن دا ەسەپتەپ وتىرادى. كىمدە-كىم وزى اقىلسىز بولسا جانە ونىڭ كەڭەس بەرەرلىك تاتىمدى ۋازىرلەرى دە بولماسا, تىپتى تاعدىردىڭ وزى بولىسىپ, وعان سات-ساپارىن تىلەپ تۇرسا دا, بارىبىر وسى ادامنىڭ ىسى كەشىكپەي-اق تۇپ-تۇگەل اپاتقا ۇشىرايدى, ول تەك كورەگەن جاندى شىرعالايدى, اسقان اقىلدى ادامداردىڭ عانا باسىنا بارىپ قونادى.

 

     ۋا, تاقسىر پاتشام, اتاپ ايتقاندا سەن دال سونداي اقىلدى جانسىڭ! سەن مەنىمەن اقىلداستىڭ عوي, ەندەشە, مەنىڭ دە ساعان ەكى سالادا جاۋاپ بەرگىم كەلىپ تۇر, سونىڭ بىرى قۇپييا, ەكىنشىسى جارييا بولسىن! ال ەڭ اۋەلگى جارييالاپ ايتقالى وتىرعان ويىمدى بىلدىرەيىن: مەن سوعىستى قانداي جاقتاسام, سونداي-اق مىنا جاۋدى توياتتاتۋ ۇشىن ماڭگى جابىرلەنىپ, قۇلدىق ۇرىپ, وعان الىم تولەپ وتىرۋدى دا جاقتىرمايمىن. بەكزات تۋعان دانىشپان جان ابىرويسىز, ارسىز ومىر سۇرگەننەن, جاۋىنا قاسقايا قارسى تۇرىپ ولگەنىن ابزال سانايدى. مەنىڭ ويىمشا ماسەلەنى سارسىتپاي جىلدام شەشۋىڭىز كەرەك, مۇنى بولماشى ىسكە بالاماڭىز, كولدەنەڭ نارسەگە الدانباڭىز. مۇنداي جاعدايدا كەشىگۋ, نە بەيعام بولۋ - السىزدىكتىڭ شىرقاۋ شىڭى. ال مەنىڭ ساعان جاسىرىن ايتاتىن اڭگىمەمە كەلسەك, ول تەك ەكەۋمىزدىڭ ارامىزدا عانا قالاتىن قۇپييا سىر بولسىن. بۇرىنعىلار ايتقان عوي: "پاتشا اقىلمەن جەڭەدى, ول دۇرىس بيلىك ايتۋ ارقىلى ماقساتىنا جەتەدى, قۇپييا سىردى ساقتاي بىلەدى, سوز باققان قىراعى ەلشىلەر الدىندا ساق وتىرادى, سويتىپ ىستىڭ اقىرعى ناتيجەسىن بارلاۋشىلار ارقىلى نەمەسە تەڭەستىرە ولشەۋ, بال اشىپ بولجاۋ ارقىلى دۇرىس بيلىك شىعارۋعا جاتتىعادى. كىمدە-كىم وز سىرىن ساقتاي بىلسە, سودان بارىپ ونىڭ ەكى نارسەگە قولى جەتەدى, سونىڭ بىرى – بەتتەگەن ىسى وڭىنا باسسا ويىنداعى ارمانى ورىندالادى, ال ەكىنشىسى – قاتەلەسىپ كەتكەن كۇندە دە وزىنە اقاۋ تيگىزبەي, ارانداماي امان شىعادى.

 

    قۇپييا سىرى بار جاننىڭ قاۋىپتەنبەي سەنىپ ايتاتىن كومەكشىسى بولۋ كەرەك, دۇرىس بيلىك شىعارۋدا دا سونىڭ جاردەمى تيمەك. وتتىڭ وزى ماي قۇيعاندا عانا مازداپ جانادى عوي, سونداي-اق كەڭەس الۋشىنىڭ وي-ساناسى وتە ۇزدىك بولا تۇرسا دا, بارىبىر وعان كەڭەس بەرۋشىنىڭ اقىل-ويى قوسىلسا, سوندا ول وتە كۇشەيىپ, كۇردەلەنە تۇسپەك. حانعا قاراشاسى وز پىكىرىنىڭ دۇرىستىعىن دالەلدەگەندە ونىمەن ورتاق تىل تابا بىلۋى قاجەت. ەگەر قوجاسى قاتەلەسە قالسا, ونىڭ سول قاتەسىن ادەپپەن ەپتەپ قانا سۇيكەپ وتۋى جون; كۇڭگىرتتەۋ ماسەلەنىڭ بەتىن اشقاندا ويلارى ابدەن ۇيلەسكەنشە, كەڭەس بەرۋشى اقىلعا جەڭگىزىپ, تال شىبىقتاي بۇرالىپ وتىرۋ كەرەك. ەگەر قاراشا وسىنداي بولا الماسا, وندا كەڭەسىن الۋشى مەن دۇشپاننىڭ اراسىنا تۇسكەن سەبەپكە اينالادى, بىرەۋگە ايداپ سالۋ ۇشىن شايتاننىڭ باسىن اينالدىرىپ دۇعا وقىعان جاننىڭ تاز كەپەشىن كيەدى, سوندا ول دۇعانى دۇرىس وقي الماي, قاراڭعى تۇنەككە دۋشار بولىپ, اقىرىندا وزى قولعا تۇسكەن عوي. ەگەر قۇپييا سىرىن جاسىرا بىلسە, ۋازىرلەرىن تالعاپ تىڭداسا, حالقىنا ايبارلى بولسا, بەتتەگەن ويىن تىرى جان بىلمەسە, تاپ مەن تارىزدى, ەشكىمنىڭ ىزگى ۇمىتى ودان ۇزىلمەسە, ساق جاننىڭ وزى دە قاشىپ قۇتىلماسا, وزى قىتىمىر تاسىلقوي بولسا, ال كەرەك جەرىندە مالدى جۇمساۋعا دا ساراڭدىق قىلماسا, بىراق باسى ارتىق ىسىراپقا بارماسا, پايدالى زاتتىڭ بارىن وز ۋىسىندا ۇستاۋعا تەك وسى پاتشانىڭ عانا قابىلەتى جەتەدى. سىردىڭ نەشە الۋان ساتىسى بولادى: سولاردىڭ بىرى بىراز ادامعا ايتىلادى, ەكىنشىسىن ەكى-اق ادام بىلەدى, ال ۇشىنشىسىن تالاي كىسى تىڭدايدى.

 

    مەنىڭ ويىمشا, وز دارەجەسىنە قاراي, وسى سىرعا تەك تورت قۇلاق, ەكى تىل عانا ورتاقتاسا الادى",-دەدى. سوندا پاتشا ورنىنان تۇرىپ, ەكەۋى وڭاشا كەتتى دە, اڭگىمەگە كىرىستى. سوز اراسىندا پاتشا وعان: "بىز بەن مىنا جاپالاقتار اراسىنداعى دۇشپاندىق ەڭ العاشىندا قالاي تۋعان, سەن سونى بىلەسىڭ بە?" – دەگەن سۇراۋ قويدى, سوندا ول: "بىلەمىن, بىر قۇزعىننىڭ ابايلاماي ايتىپ سالعان جالعىز اۋىز سوزىنەن تۋعان", - دەپ جاۋاپ بەردى. پاتشا:"ول قالاي بولدى ەكەن?" – دەدى. سوندا قۇزعىن مىنا ناقىلدى كەلتىردى: "باياعىدا پاتشاسى جوق بىر توپ قۇس بولسا كەرەك. بىر كۇنى وزدەرىنە پاتشا ەتىپ سايلاۋ ۇشىن بارى جينالىپ جاپالاققا كەلىپتى. وسىلاي جينالىسىپ جاتقان كەزدە بىر قۇزعىن ۇشىپ بارىپ, كەنەتتەن ولاردىڭ ۇستىنە قونىپتى, وسى ارادا قۇستاردىڭ بىرەۋى تۇرىپ:"مىنا قۇزعىندى سىزدەر الى تانىماي تۇرسىزدار عوي. يگى ىستىڭ ۇستىنە كەلىپ قالدى, مان-جايدى ايتىپ, ەندى وسى كىسىمەن دە اقىلداسالىقشى", - دەپتى. سويتىپ ونى ورتالارىنا الىپ, بارى باس قوسىپ اقىلداسا باستاپتى. سوندا الگى قۇزعىن:"ەگەر قۇستارعا بىقپىرت كەلىپ, توتى, تىرنا, ۇيرەك, كوگەرشىن تۇگەل تۇقىمى قۇرىپ, قىرىلىپ قالسا, سول زارۋ كەزدىڭ وزىندە دە جاپالاقتى پاتشا سايلاۋدىڭ قاجەتى بولماس ەدى, ويتكەنى كورىنىسى دە كۇيكى – قۇستىڭ جەكسۇرىنى, قارا جۇرەك ارامزا, اقىلسىز اڭگۇدىك, القىم اشۋى مول, كۇيگەلەك, مەيىرىمسىز قاتىگەز قۇس, ونىڭ ۇستىنە مۇگەدەك اۋرۋى بار, كۇندىز كورمەيتىن كور سوقىر. ەڭ زور كەمشىلىگى – ونىڭ اقىلى تاپشى, ويى ارامزا.

 

   بايقاڭىزدار, پاتشا سايلاماڭىزدار, ونسىز دا بىردەڭە ەتىپ كۇنەلتەرسىزدەر. سىزدەر قويان سيياقتى قۋ بولىڭىزدار, ول ايدى وزىنە پاتشا ەتىپ الىپ, وز ويىنان شىعارىپ سول ايدىڭ جارلىعىن جۇرتقا ايگىلەگەن عوي",-دەدى. توپتى قۇس ودان:"ول قانداي ۋاقيعا ەكەن دەپ سۇرادى?"- دەپ سۇرادى. سوندا قۇزعىننىڭايتقان ناقىلى مىناۋ بولدى: "باياعىدا پىلدەر جايلاعان بىر وڭىردە بىرنەشە جىلداي جاڭبىر جاۋماپتى. بۇلاقتار تارتىلىپ, سۋ قۇردىمعا اينالىپ جۇتاڭشىلىق باستالىپتى.سوندا تۇتىگىپ, قاتتى شولىركەگەن پىلدەر پاتشاسىنا كەلىپ جالبىرانىپتى.پاتشا سۋدى ىزدەپ ار جەرگە ەلشىلەر اتتاندىرىپ, جان-جاققا جاۋشىلار جىبەرىپتى. سولاردىڭ بىرازى ساپاردان قايتىپ كەلىپ, بىز پالەن جەردە سۋى مول, موپ-مولدىر "ايلى بۇلاق" تاپتىق دەپ حابار بەرىپتى. وزىنىڭ پىلدەرىن ەرتىپ پاتشا سول بۇلاققا سۋ ىشكەلى بارىپتى. بۇل قوياندار جايىلاتىن ولكە ەكەن, ىندەرىنە, كەتەكتەرىنە پانالاعان قويانداردى باسىپ-جانشىپ, پىلدەر تاپتاپ كەتىپتى.

 

 

   سوندا تىرى قالعان قوياندار تۇگەل جينالىپ, وزدەرىنىڭ پاتشاسىنا مىنا سوزدى ايتىپتى: "پىلدەردەن كورگەن جاپامىزدى وزىڭ دە بىلىپ وتىرسىڭ. ولار ەندى قايتا ورالعانشا, بىزدىڭ قامىمىزدى جەپ, بىر امال قولدانعايسىز. ايتپەسە, سۋ ىشكەلى تاعى كەلسە, بىزدى مۇلدە قۇرتادى عوي", - دەپتى. سوندا پاتشاسى: "ارقايسىڭا ەرىك بەردىم, بۇل جونىندە كىمنىڭ قانداي ويى بار, سونى وز الدىما قايمىقپاي ايتسىن", - دەگەندە, بىلىمىنە اقىلى ساي, ەلىنە دە, پاتشاسىنا دا مالىم بىر قويان شىعىپ سويلەپتى: "ەگەر پاتشام قالاسا, پىلدەرگە مەنى جۇمساسىن, قاسىما تاعى بىر سەنىمدى ەلشىسىن قوسسىن, ول وزىنىڭ كورگەن-بىلگەنىن, مەنىڭ قالاي سويلەگەنىمدى, نەندەي امال ىستەگەنىمدى, پاتشاعا جەتكىزىپ وتىرسىن", - دەپتى. پاتشا الگى قويانعا قاراپ: "وز باسىم سەنى تيياناق كورەم, اقىلىڭا بارىمىز دە ىرزامىز, سوزدەرىڭە كۇدىكسىز سەنەمىز. پىلدەرگە جالعىز وزىڭ-اق بار, مەنىڭ اتىمنان نە تىلەسەڭ سونى ايت, وزىڭشە بيلەپ-توستە, قالاعانىڭدى ىستە: الايدا جىبەرۋشىنىڭ اقىل-ورىسىن, كۇندەلىك ىسىن, جاي-كۇيىن جىبەرىلگەن ەلشىنىڭ سانالى ويىنا سايكەستىرىپ باعالايدى عوي, سەن وسىنى ۇمىتپا. مىنەزىڭ ادەپتى, سوزىڭ مايدا بولسىن, ويتكەنى ەلشىنىڭ سىپايى قىلىعى جاۋدىڭ جۇرەگىن ەلجىرەتەدى, ەگەر ەلشى دورەكى مىنەز كورسەتسە, قاتالدىققا ۇشىرايدى", - دەگەندى ايتىپتى. ايلى تۇندى جامىلىپ ەركەك قويان جۇرىپ كەتىپتى دە, پىلدەردىڭ مەكەنىنە بارىپ جەتىپتى. پىلدەردىڭ قاسىنا جاقىن بارعىسى كەلمەپتى, ادەيى قاستىق قىلماي-اق اڭداۋسىزدا بىرەۋى باسىپ كەتەر دەپ قورقىپتى. سويتىپ, ول توبەنىڭ باسىنا شىعىپتى دا, ايعاي سالىپتى: "ەي پىلدەردىڭ پاتشاسى! مەنى ساعان اي جىبەردى. ەلشىگە ولىم جوق, قانشا قاتتى ايتسا دا, ونىڭ سوزىن مىنەمەيدى, توزىپ تىڭدايدى", - دەپتى. پاتشا: "ايدىڭ بىزگە ارناعان قانداي جارلىعى بار ەكەن?" – دەپ سۇراعاندا, بيريۋزا بىلاي سويلەپ كەتتى: "اي ساعان مىنا سوزدى ايت دەپ جۇمسادى: "كىمدە-كىم كۇشىنە سەنىپ, السىزدەرگە زورلىق ىستەسە, سوڭىنان داعدى الىپ سول قىلىعىن وزىنەن قۋاتتىلارعا دا بىلدىرسە, ونىڭ سول كۇشى وزىنىڭ تۇبىنە جەتەدى, وزىنە سور بولادى. حايۋاناتتار اراسىندا كۇشىڭنىڭ زورلىعىن سەن بىلەسىڭ, مەن تۋرالى سەنى اداستىرىپ وتىرعان دا وسى قىلىعىڭ.

 

   مەنىڭ اتىممەن اتالاتىن بۇلاعىما باردىڭ, سونىڭ سۋىن ىشتىڭ, پىلدەرىڭنىڭ اياعىنا باستىرىپ بىلعادىڭ دا لايلاپ كەتتىڭ. مىنە, سوندىقتان الدىن الا ەسكەرتەمىن, ساقتانعانىڭ جون, ال ەگەر وسى قىلىعىڭدى تاعى قايتالاساڭ, وندا كوزىڭە شەل قاپتاتىپ, كۇلىڭدى كوككە ۇشىرامىن. ال ەندى وسى جارلىعىمدا ايتىلعان سوزدەرگە شۇبالانساڭ, وندا الگى بۇلاعىمنىڭ جاعاسىنا قازىر وزىڭ كەل, مەن ساعان سول ارادا كەزدەسەم", - دەدى", - دەپتى. پىلدەردىڭ پاتشاسى بيريۋزانىڭ سوزىن جۇرەگىنە تۇيتكىل الىپتى دا, وعان ەرىپ بۇلاققا قاراي جونەپ بەرىپتى, بۇلاقتىڭ جيەگىنە كەلىپ ۇڭىلە قاراپ تۇرىپتى دا, سۋدىڭ تۇبىنەن ايدىڭ ساۋلەسىن كورىپتى. وسى مەزەتتە بيريۋزا وعان: "تۇمسىعىڭا سۋدى تولتىرىپ الىپ شىق تا بەتىڭدى جۋ, سونسىڭ ايعا ساجدە ەتىپ, سالەم بەر", - دەپتى. پىلدىڭ پاتشاسى تۇمسىعىن تىعىپ جىبەرگەندە سۋدىڭ بەتى تولقىپتى, سوندا اي تىتىركەنىپ دىر ەتە تۇسكەندەي كورىنىپتى. ەندى ول بيريۋزاعا بۇرىلىپ: "پاتشاعا نە بولدى? سەن قالاي ويلايسىڭ, تۇمسىعىمدى سۋعى تىققانىما ول الدە قاھارلانىپ تۇرعان جوقپا ەكەن?" – دەپ سۇراۋ قويعاندا, قويان وعان: "يا, راس. سەن باسىڭدى يىپ, سالەم ەت", - دەگەندى ايتىپتى.

 

   پىل بۇگىلىپ ايعا سالەم ەتىپتى, وزىنىڭ قىلىعىنا وكىنىشىن بىلدىرىپتى, بۇدان بىلاي وسى بۇلاققا نە وزىنىڭ, نە باسقا پىلدەردىڭ ەشقايسىسى كەلمەيتىنىن ايتىپ, سەرت بەرىپتى", - دەپ سوزىن تۇيىپتى. قۇزعىن تاعى سويلەپتى: "جاپالاقتاردىڭ بۇل ايتىلعانداردان باسقا دا كەمشىلىكتەرى بار, ولار: جاۋىز, كەكشىل, الداعىش, سۇم. ناعىز جامان پاتشا – الداعىش پاتشا, ال كىمدە-كىم الداعىشتىڭ اكىمدىگىنە باعىنىپ, وزىن سوعان بيلەتسە, ول سوپى مىسىقتىڭ وڭەشىنە وز ەركىمەن بارىپ تۇسكەن سيفريد قۇس پەن قوياننىڭ اياعىن قۇشادى", - دەپتى. پاتشا: "ول ۋاقيعا قالاي بولعان?" – دەپ سۇراعاندا, قۇزعىن مىنا ناقىلدى شەرتىپتى: "بىر تۋىسىم – سيفريد قۇس تاۋدىڭ ەتەگىندە مەنىمەن كورشى تۇرادى. مەن ۇيالاعان اعاشتان ونىڭ ۇياسى الىس ەمەس ەدى, كورشى بولعاندىقتان ەكەۋمىز جيى كەزدەسىپ, اڭگىمەلەسىپ جۇردىك. مىنە, بىر كۇنى مەن سودان ايرىلىپ قالدىم, قايدا كەتكەنىن بىلمەدىم, ول ۇزاق ۋاقىت كورىنبەگەن سوڭ ولدى دەدىم دە قويدىم. ونىڭ ورنىن بىر قويان باستى, مۇنىڭ دا نە ىستەپ جۇرگەنىن اڭعارعام جوق. قويان وسى ارادا بىراز تۇردى, سوڭىنان سيفريد وز ۇيىنە قايتا ورالدى دا, وندا تۇرعان قوياندى كورىپ: "بۇل مەنىڭ مەكەنىم, سەن بۇل جەردەن اۋلاق كەت!" – دەدى. قويان وعان: "بۇل ۇي قازىر مەنىڭ قولىمدا, ال سەنىڭ ودان دامەڭ بار ەكەن, ىزدەنىپ كور. ەگەر ونداي ونەرىڭ بولسا, ماعان قارسى وزىڭە سىبايلاس قورعاۋشىڭدى ىزدەپ تابا عوي", - دەپ جاۋاپ قايىرىپتى. سيفريد: "بۇل مەنىڭ ورنىم جانە قولىمدا ايعاعىم دا بار", - دەگەندە, قويان تۇرىپ: "ەندەشە قازىعا بارىپ جۇگىنۋگە تۋرا كەلەر", - دەپتى.

 

    سيفريد سوندا: "تەڭىز جاعاسىندا بىر سوپى مىسىق تۇرادى, ونىڭ مەكەنى وسى ارادان اسا قاشىق ەمەس. ەرتەدەن كەشكە شەيىن قۇدايعا قۇلشىلىق قىلادى, جاندىكتىڭ ەشقايسىسىن رەنجىتپەيدى, تىشقان مۇرنىن قاناتپايدى. ول ماڭگى ورازا ۇستايدى, اۋىز اشارىنا تەك سۋ ۇرتتاپ, شوپ جەيدى. كەل, بۇگىن تۇندە سوعان بارايىق, مەن سەنىمەن بىرگە كىرىپ, قازىعا جۇگىنۋدەن قاشپايمىن", - دەگەندە, قويان دا: "ماقۇل!"- دەپ قابىل الىپتى. ەكەۋى بىرگە جونەلدى, مەن دە سولاردىڭ سوڭىنان ەردىم, سوپى مىسىقتىڭ وزىن دە جانە بۇلارعا ونىڭ قانداي تورەلىك بەرەتىنىندە كوزىممەن كورگىم كەلدى. مىسىقتىڭ الدىنا باردى دا ارقايسىسى وز تاريحىن باياندادى. مىسىق وتىرىپ: "مەنى كارىلىك قويماي قۋىپ جەتتى, قۇلاعىمنىڭ مۇكىسى بار, انىق ەستي المادىم. بەرىرەك تاياۋ كەلىپ, جاقىن جەردەن ماعان ەستىرتە ايتىڭدارشى", - دەدى. بۇلار الگى سوزدەرىن قايتالادى. سوندا مىسىق: "اڭگىمەلەرىڭدى مەن ەندى تۇسىندىم. ىستەرىڭدى تالداۋدان بۇرىن, سەندەرگە بىر وسيەت ايتايىن: "اقيقاتتان باسقا ەش نارسەگە ۇمتىلماڭدار. سوت قارسى بيلىك شىعارسا دا, اقيقاتتى جاقتاعان جان ماقساتىنا جەتپەي قويمايدى, ال وتىرىكتى كۇيتتەگەن ادام داۋلاسقاندا ۇنەمى جەڭىلىپ قالادى. بۇل جالعاندا جۇرگەن ادامدارعا ارتىنا قالدىرعان ىزگى ىستەرىنەن باسقا اقشاسى دا, دوسى دا, ەشقايسىسى دا وپا بەرمەيدى. اقىلدى ادام وزىندە ساقتالاتىن زاتتى نەمەسە پايدالى بولىپ قايتا ورالاتىن نارسەنى عانا ىزدەۋگە تىرىسقانى جون, ال وسىدان وزگەنىڭ بارىن دە جەك كورۋگە مىندەتتى. اڭشى وعان توپىراق ەسەبىندە, ال ادۋىن ايەل ابجىلان تارىزدى بولۋعا تيىس. جۇرتقا ىزگىلىكتى عانا تىلەپ, ارامدىقتى ونىڭ باسىنا جۋىتقىسى كەلمەيتىن جان, اقىلدىنىڭ دال وزى", - دەدى.

 

 

    وسىلايشا سوپى مىسىق اڭگىمەسىن كويىتە بەردى, الگى ەكەۋى تىڭداي-تىڭداي بويى ۇيرەنىپ جاقىنداي تۇستى, بىر مەزەتتە مىسىق سەكىرىپ بارىپ, ەكەۋىن دە شەڭگەلدەي قامتىپ, تابان اۋزىندا ولتىرىپ جىبەردى. مىنە, وسى جوعارىدا مەن سۋرەتتەپ, وتكەن قىلىقتارعا تاعى وپاسىزدىق پەن قۋلىق قوسىلسا, جاپالاق سوندا تۇگەل كورىنەدى. ونى ەش ۋاقىتتا پاتشا سايلاۋشى بولماڭدار", - دەپ قۇزعىن سوزىن تۇيىپتى. توپتى قۇس ونىڭ ايتقان سوزىن قابىلداپتى دا, جاپالاقتى پاتشا ەتىپ سايلاماپتى. تاپ وسى ارادا جاپالاق قۇزعىنعا جاقىنداي تۇسىپ: "سەن ماعان زور قييانات ىستەدىڭ. وسى قىلىعىڭدى تۇسىنە المادىم, الدە ساعان مەن بىر زاماندا قاستىق ىستەپ, ەندى سونىڭ سازايىن تارتىپ تۇرمىن با? ەگەر ولاي بولماسا, وندا سەن دە ۇمىتپا, بالتامەن كەسكەن اعاش قايتا وسەدى, تۇزەلىپ كەتەدى, ال تىلدىڭ جاراسى – داۋاسىز دەرت, ماڭگى جازىلمايدى. دەنەگە كەۋلەي كىرگەن سۇيىر وقتى ازدان كەيىن سۋىرىپ الۋعا بولادى. سوز دە سول وقشا شانشىلادى, بىراق جۇرەككە بارىپ قادالسا ونى سۋىرىپ تاستاۋعا بولمايدى, ول الىنبايدى. اربىر جالىننىڭ وزىنە ارناۋلى سوندىرگىشى بار, مىسالى وتتى سۋ سوندىرەدى, ۋدىڭ ۋىتىن دارى قايتارادى, ماحابباتتىڭ داۋاسى جاقىنداسۋ, قايعىنى باساتىن سابىر. ال وشپەندىلىكتىڭ جالىنى ومىرى سونبەيدى. ەي, قۇزعىندار, وشپەندىلىكتىڭ ماڭگى اعاشىن ەگىپ ارامىزعا ورناتىپ تۇرسىڭدار", - دەپتى. جاپالاق وسى سوزدەرىن دولدانىپ ايتىپ, جابىرلەنىپ شىعىپ كەتىپتى. ال قۇزعىن وزىنىڭ قىزۋلىق ىستەگەنىنە وكىنىپتى دە ىشىنەن: "سولەكەت سوز ايتتىم-اۋ, وزىمە دە, ەلىمە دە جاۋ كوبەيتتىم عوي. توپتى قۇستار تۇرعاندا مۇنى ايتۋعا مەنىڭ قانداي اقىم بار ەدى, سولاردىڭ پاتشاسى جونىندە دە مەنىڭ ۇزدىگە قام جەۋىم قاتە بولدى. مۇمكىن سولاردىڭ ارقايسىسى-اق مەنىڭ كورگەنىمدى, كورىپ-بىلگەنىمدى بىلگەن شىعار, بىراق الدىن بولجاپ, كەلەشەكتەگى زيياننان سەسكەنىپ, ولار ايتپاعان شىعار, وزدەرىن وزدەرى توقتاتىپ سابىر ەتكەن بولار, سوندا مەنىڭ نەگە قيمام قىشىدى, ەلدەن الا بوتەن سونشا نەگە لاقتىم ەكەن? وزىنە قاستاپ ايتقان سوزدەرىمدى بىلاي قويعاندا, ەلگە ايگىلەپ تۇقىمىن تۇگەل ماسقارالاۋ, ونىڭ جۇرەگىنە داق تۇىرىپ, وشپەس نارازىلىعىن, جاۋلىعىن قوزدىرۋ, مىنە, وسىنى سوز دەپ اتاۋعا بولا ما, جوق, بۇل سوز ەمەس, ۋدىڭ دال وزى. اقىلدى ادام ويىنىڭ ادىلدىگىنە, سوزىنىڭ راستىعىنا قانشا سەنسە دە, ول وزىنىڭ الگى اقىلىنا, كۇش-قۋاتىنا سۇيەنىپ, كەك تۋدىراتىن, وشپەندىلىككە ۇشىراتاتىن جاعدايعا بارماسا كەرەك, ويتكەنى ۋدىڭ بەتىن قايتاراتىن, باسىتقىسى (دارىسى) بولا تۇرىپ, سوعان سەنىپ ەستى جان ۋدى ىشپەيدى عوي. ادامگەرشىلىك تە ىزگى ويلى جانداردىڭ عانا ەنشىسىنە تيەدى.

 

   ولاردىڭ جاناپ قانا ايتا سالعان سوزدەرى قىزىقتى بولماسا دا, تۇپكى ماڭىزى تاجىريبەدە كورىنەدى, ىستىڭ ناتيجەسى اياعىندا بارىپ انىق بىلىنەدى, اعىتىلىپ تۇرعان شەشەن سوز جۇرتتى قانشا تامساندىرسا دا, ونىڭ سىرت بەينەسى ۇزدىك ادەمى بولسا دا, بارى بىر ەل ونى ىس بىتكەن كەزدە تىپتى دارىپتەمەۋى دە مۇمكىن. تۇبىندە وپا بەرمەيتىن سوزدەردى سويلەگەندىگىم ۇشىن ايىپتىمىن, ەشكىممەن اقىلداسپاي, بىرنەشە رەت تولعانىپ, ولشەپ-پىشپەي وسىنشا كۇردەلى ماسەلەنى تالقىلاۋعا مەنىڭ باتىل كىرىسۋىم, ارينە, ۇشقارىلىقتان تۋدى. كىمدە-كىم اقىلدى دوستارىمەن اقىلداسپاسا, بولاشاق ىسىن الدەنەشە رەت تاپتىشتەمەي زەرتتەپ, وي-قىرىن ويلاماسا, ونداي جان اقىلىنىڭ كەمدىگىن اشكەرەلەمەي قويمايدى ەكەن, مەن مۇنى جاقسى بىلەم. بۇگىنگى ىستەگەن ىسىمە ساي العان سىيىم عوي, بۇل ماعان وتە اۋىر بولدى, بۇلاي ىستەۋ لايىق ەمەس ەدى-اۋ!", - دەپتى. قۇزعىن وزىن-وزى وسىلايشا تىلدەپ-تىلدەپ, اقىرى ۇشىپ كەتىپتى. "وزىڭ سۇراعان سوڭ ايتتىم, جاپالاقتار مەن قۇزعىنداردىڭ اراسىنداعى سوعىستىڭ العاشقى سەبەبى, مىنە, وسى بولعان", - دەپ سوزىن اياقتاپتى. پاتشا سوندا: "مەن مۇنى تۇسىندىم. جاپالاقتار جونىندە نە ىستەۋىمىز كەرەك, قالاي ويلايسىڭ, ويىڭدى اشىپ ايتشى, ەڭ باستى شارامىز نە بولماق, ەندى سەن وسىنى بايانداشى", - دەگەن. سوندا قۇزعىن سوزىن بىلاي باستاپتى: "سوعىسۋ جونىندە مەن وز پىكىرىمدى باعانا ايتىپ وتتىم, ونى قۋاتتامايتىنىمدى انىق بىلدىردىم. تەك ەندى بىر امال-ايلا ىستەپ قانا جون تابام با دەگەن ۇمىتىم بار. تالاي-تالاي كۇشتەرىن سارپ ەتىپ, قۇتىلا الماي جۇرگەن اۋىر جاعدايلاردان, كوبىنەسە جۇرت قۋلىق جاساپ قۇتىلىپ, ماقساتتارىنا جەتكەن عوي, مىسالى وسىنداي قۋلىقتى ۇش ۇرى بىر سوپىعا جاساپ, ونىڭ لاعىن الداپ الىپ كەتسە كەرەك", - دەپتى.

 

     پاتشا: "ول ۋاقيعا قالاي بولعان?"- دەپ سۇراعاندا, مىناداي ناقىل ايتىپتى: "قۇربانعا شالۋ ۇشىن بىر سوپى نان سەمىز لاق ساتىپ الىپتى. سول لاقتى جەتەكتەپ ۇيىنە قايتىپ كەلە جاتقانىن كورەدى دە, ەكى-ۇش سۇمىراي قۋلاردىڭ ونى الداعىسى كەلەدى. سولاردىڭ بىرەۋى ونىڭ قاسىنا جاقىنداي بەرىپ: "ەي, سوپى! مىنا جەتەكتەپ كەلە جاتقانىڭ قانداي يت?"- دەپ سۇرايدى. سونسوڭ ەكىنشىسى كەلىپ: "ەي, سوپى! داۋدە بولسا, مىنا يتتى سەن اڭعا قوسىپسىڭ-اۋ!"- دەگەندى ايتادى. سودان كەيىن ۇشىنشىسى تايانا بەرىپ: "سوپى كيىمىن كيگەن وسى ادام سوپى ەمەس-اۋ, سىرا, ويتكەنى سوپى يتتى جەتەكتەپ جۇرمەس ەدى عوي!" – دەپتى. سوندا سوپى تۇرا قالىپ: "مۇمكىن, ساتۋشى مەنىڭ كوزىمدى بايلاپ, الداعان شىعار!" – دەپتى دە, لاقتى تاستاي سالىپ جۇرىپ بەرىپتى, سوندا الگى ۇرىلار لاقتى وزارا بولىسىپ الىپ, جايىنا كەتىپتى. بىز تىلەگەن ماقساتىمىزعا الداۋمەن, ايلا ارقىلى جەتەمىز, مەن بۇل ناقىلدى تەك سول ۇشىن ايتىپ وتتىم. جوسپارىم مىناۋ: پاتشا ماعان قاتتى اشۋلانسىن دا, مەن تۋرالى اسكەرىنە جارلىق قىلسىن. ولار مەنى قانعا بوياپ, ولىمشى ەتىپ ۇرىپ, سوقسىن. قانات, قۇيرىعىمدى جۇلمالاپ, اعاشتىڭ تۇبىنە لاقتىرىپ تاستاسىن. سودان كەيىن مەن وز قۋلىعىمدى ورىنداپ شىققانشا, پاتشا اسكەرىن ەرتىپ پالەن جەرگە بارىپ, بوي تاسالاي تۇرسىن, سودان كەيىنگى ارەكەتتى قالاي ورىندايتىنىمدى وزىم بىلەم", - دەپتى. ولار بارىن وسىلاي ىستەدى, پاتشا قۇزعىندارىن ەرتىپ, ۋادەلى جەرگە بارىپ ورىن تەپتى. جاپالاقتار تۇندە ۇشىپ كەلەدى دە, قۇزعىنداردى مەكەنىنەن تابا المادى, ال اعاشتىڭ تۇبىندە جاتقان جارالى جالعىز قۇزعىندى بايقامادى. سول زاماتتا الگى قۇزعىن اعاشتىڭ تۇبىندە جاتىپ وسىلار مەنى كورمەي كەتىپ قالسا, وندا مەنىڭ شەككەن ازابىمنىڭ بارى تۇگەل بەكەرگە شىعادى-اۋ دەپ قورىقتى. ول دىبىسىن ەپتەپ شىعارىپ, ىڭىرسي باستادى, جاپالاقتاردىڭ بىرەۋى ونى ەستىپ قالدى. قۇزعىندى كورگەن جاپالاقتار پاتشاسىنا حابار بەرەدى, جاپالاقتارىن جانىنا ەرتىپ, قۇزعىنداردىڭ قايدا ەكەنىن سۇراپ-بىلۋ ۇشىن, پاتشا ەندى وسىعان قاراي بەتتەدى. جاقىنداپ كەلدى دە: "وزى كىم ەكەن, باسقا قۇزعىندار قايدا ەكەن, وسىنى سۇراپ بىلشى!" – دەپ پاتشا بىر جاپالاقا جارلىق ەتتى. سوندا قۇزعىن: "مەن بالەنشەنىڭ بالاسى, بالەنشەمىن. ال, سەنىڭ باسقا قۇزعىندار قايدا دەگەن سۇراۋىڭا كەلسەم, قۇپييا سىردى بىلەرلىكتەي كەسكىنىمنىڭ جوقتىعىن وزىڭ دە كورىپ تۇرسىڭ عوي", - دەگەندى ايتىپتى. جاپالاق پاتشاسى: "مىناۋ قۇزعىن پاتشاسىنىڭ ۇزەڭگىلەس ۋازىرى, سونىڭ اقىلشىسى. نەندەي قىلمىسى ۇشىن مىناداي جازاعا كىرىپتار قىلدى ەكەن, سونى سۇراڭدارشى", - دەپتى. سوندا قۇزعىن: "ولار مەنىڭ پىكىرىمدى الاڭعاسارلىق دەپ ەسەپتەدى دە, سونسوڭ مەنى وسى جازاعا تارتتى", - دەپتى. پاتشا: "ال سەن قانداي الاڭعاسارلىق جاساپ ەدىڭ?" – دەپ سۇراعاندا, قۇزعىن وعان: "سىزدەرمەن ارادا بولىپ وتكەن ۋاقيعادان كەيىن پاتشامىز بىزدى شاقىرىپ الىپ اقىلداستى. "ۋا, قۇزعىندارىم, قانداي ويلارىڭ بار, ايتىڭدار", - دەدى. مان-جايدى جاقسى بىلەتىن مەن سويلەدىم. مەنىڭ بايقاۋىمشا, جاپالاقتارمەن سوعىسۋعا سىزدىڭ مۇرشاڭىز كەلمەيدى.

 

     ولار جاۋ جۇركەك جانە سىزدەن الدەقايدا كۇشتىرەك. ۇيعارىمىڭىز ەكى ۇداي بولۋعا تيىس, بىرىنشىسى: بىتىم سۇراڭىز دا, الىم تولەڭىز. ەگەر جاپالاقتار بۇعان كونسە جاقسى بولدى, ال ەگەر كونبەسە, وندا مەملەكەتتىڭ ىشىنە قاراي قاشىپ جان ساۋعالايسىز. سوعىسۋ جاپالاقتارعا پايدالى دا, سىزدەرگە قىپ-قىزىل زييان دەپ, مەن قۇزعىندارعا اقىل ايتتىم, ەگەر ولار بىتىمگە كونسە, مىنە, ەڭ يگىلى ىس وسى دەدىم. ايتقانىنا كونىڭدەر دەپ نۇسقادىم جانە مىناداي بىر مىسال دا كەلتىردىم. "اشۋى دا, وعان سەرىك قاجىرلى قايراتى دا مول, بەت قاراتپايتىن كۇشتى جاۋعا باعىنۋ كەرەك. داۋىل قاتتى سوققاندا شوپ ىققا قاراي جاپىرىلىپ جاتا قالادى دا, وزىن-وزى امان ساقتايدى عوي, الدە سىزدەر وسىنى دا كورمەدىڭىزدەر مە", - دەدىم. بىراق بۇل سوزدەرىمە ولار كونبەدى, قاتتى اشۋلانىپ, سوعىسۋدى قۋاتتاپ قاسارىستى دا قالدى. ماعان سەنبەي كۇدىكتەنىپ: "جوق, بۇلاي بولمايدى!" – دەستى. ايتقان اقىلىم مەن كورسەتكەن جولىمدى مانسۇق ەتتى دە, سونسوڭ وزىمدى, مىنە, وسى جازاعا كىرىپتار قىلدى", - دەپ سوزىن بىتىردى. جاپالاقتاردىڭ پاتشاسى قۇزعىن حابارلاعان اڭگىمەنى تۇگەل تىڭداپ شىقتى دا, ۋازىرلەردىڭ بىرەۋىنە بۇرىلىپ, وسى قۇزعىن تۋرالى سەنىڭ قانداي پىكىرىڭ بار دەپ سۇراعاندا, ول: "بۇل قۇزعىن جونىندە كوپ ويلانۋدىڭ قاجەتى جوق, تاقسىر, ونى تەز ولتىرۋ كەرەك. ونىڭ جالعىز وزى توپتى قۇزعىنعا تاتيدى, مۇنى ولتىرسەك بىز كوپ تابىسقا جەتەمىز, اقىل-ايلاسىنان قۇتىلامىز دا, قاۋىپتەنبەيتىن بولامىز. بۇدان ايرىلۋ قۇزعىندارعا قاتتى باتادى, ولاردىڭ باسىنا ۇلكەن اۋىرتپالىق تۇسەدى. بۇرىنعىلار: "كەلەلى ىستى جۇزەگە اسىرۋ قولىنان كەلە تۇرىپ, سونى قاپىدا ورىنداي الماعان جان ەكىنشى رەت ونداي جاعدايعا كەزىكپەيدى, ارماندا كەتەدى", - دەگەن ەكەن. كىمدە-كىم بىر يگى ىستىڭ كەزەڭدى مەزگىلىن كۇتىپ جۇرسە, مىنە, سول كەزەڭ تۋا قالعاندا, ول وز ويىن ورىنداي الماسا, مىنە, سونىڭ ىسى ساتسىزدىككە ۇشىرايدى, ول وكىنەدى, ويتكەنى ونداي مەزگىل ەندى قايتىپ كەلمەيدى. كىمدە-كىم قاقتىعىپ قالعان جاۋىنا جەكە كەزدەسىپ تابان اۋزىندا كوزىن جويىپ قۇتىلماسا, سول ىسىنە ول سوڭىنان وپىق جەيدى, ارتىنان قايىرا دايىندالىپ, ىزدەپ بارعاندا, ەندى ونى جەڭە المايدى, ويتكەنى جاۋ ساقتانىپ ۇلگەرەدى", - دەپ جاۋاپ قايىردى.

 

    پاتشا ەكىنشى ۋازىرىنە قاراپ: "بۇل قۇزعىن تۋرالى سەن نە ويلايسىڭ?"- دەپ سۇرادى. سوندا ول: "مەنىڭ ويىمشا, مۇنى ولتىرمەگەن دۇرىس. قاراۋسىز, السىز جاۋعا مەيىرباندىق كورسەتۋ ماقۇل, وعان كەشىرىم ىستەپ, وزىن بوس قويۋ جون. كىمدە-كىم قورعالاپ كەلىپ تىعىلسا, اياعىڭا جىعىلسا, ول قاۋىپسىز پانالاۋعا تيىس, بۇتاعا قورعالاعان تورعاي دا امان قالادى عوي. ونىڭ ۇستىنە كەيدە بولماشى بىردەمەنىڭ وزى جاۋىڭدى اياۋعا سەبەپ بولادى, راقىمىڭدى تۇسىرەدى, مىسالى, سونداي-اق ايەلىنە وزىنىڭ كۇيەۋىن جاقسى كورسەتۋگە بىر ۇرى سەپ بولىپتى, بىراق وسى قىلىعىن الگى ۇرى بايقاماپتى", - دەدى. پاتشا: "بۇل قانداي ۋاقيعا ەكەن?" – دەپ سۇراعاندا, ۋازىر مىناداي ناقىل ايتتى: "باياعىدا بىر باي كوپەس بولىپتى, ونىڭ تەك ايەلگە سۇيكىمى جوق ەكەن. ۋىلجىعان جاس, سۇلۋ ايەلى بولىپتى, ونى كوپەس قۇمارتا سۇيەدى ەكەن, بىراق ايەلى جەك كورىپ, وزىن وعان قۇشاقتاتپايدى دا, باسقا تىلەكتەرىن ورىندامايدى ەكەن. ايەلىنىڭ جان قۇبىلىسىن كوپەس بىلەدى ەكەن, بىراق وعان دەگەن وز ماحابباتى كۇن سايىن ەسەلەنىپ قوزا بەرەدى ەكەن. بىر كۇنى تۇندە سول كوپەستىڭ ۇيىنە ۇرى كىرىپتى, وسى كەزدە ايەلى وياۋ, كوپەس ۇيىقتاپ جاتىر ەكەن. ۇرىدان قورقىپ ايەلى كۇيەۋىنە تىعىلىپتى, ونى ايمالاي قۇشاقتاسا كەرەك. وسى ىنتىعا قۇشاقتاۋدىڭ سالدارىنان كوپەس ويانىپ كەتىپ: "مۇنداي مەيىرىمدى ماحاببات ماعان قايدان دۋشارلاستى ەكەن?" – دەپ دال بولىپتى. سول جەردە ۇرىنى كورىپ, وزىن ايەلىنە لاجسىز قۇشاقتاتقان مىنا قورقۋدىڭ سالدارى ەكەنىن تۇسىنىپتى. سوندا كوپەس ونى وز قاسىنا شاقىرىپ الىپ: "ەي, ۇرى! مەنىڭ اقشامنان, دۇنيە-مۇلكىمنەن وزىڭە قاجەت دەگەنىڭدى, قالاعانىڭدى قالدىرماي اكەتۋىڭە رۇقسات ەتەم. مەنى جاقسى كورىپ, ايەلىمنىڭ ىنتىعا قۇشاقتاۋىنا سەنىڭ جاردەمىڭ تيدى, ۇلكەن دانەكەر بولدىڭ", - دەپتى. بۇدان كەيىن وسى قۇزعىن جايىندا پاتشا ۇشىنشى ۋازىرىنەن سۇرادى. سوندا ول تۇرىپ: "بۇل قۇزعىندى ولتىرمەڭىز, ماپەلەپ كۇتىڭىز, جاقسىلىق ىستەڭىز. مەن وسىنى ماقۇلدايمىن. سىزبەن شىن دوس بولۋعا توتەپ بەرەدى. بىر دۇشپانىمەن جاۋلاسۋىن اقىلدى ادام ۇلى تابىس دەپ ەسەپتەيدى. ەكى دۇشپان وزارا قىرقىسىپ, داۋشارعا ۇرىنىپ جاتسا, مىنە, باسىڭدى وسى ارادا قورعايسىڭ, مىسالى قاراقشى ۇرى مەن شايتان ەكەۋى قيدالاسىپ كەرىسىپ جاتقاندا بىر سوپى جان ساۋعالاپ امان قالىپتى عوي, بۇ دا سول سيياقتى", - دەدى. پاتشا: "ول قالاي بولعان ەكەن?" – دەپ سۇرادى. سوندا ۋازىردىڭ ايتقان ناقىلى مىناۋ بولدى: "باياعىدا پالەنشە دەگەن سوپى بىر ادامنان ساۋىن سيىر الىپ, سونى جەتەلەپ ۇيىنە قايتادى.

 

   سيىردى ۇرلاۋ نيەتىمەن قاراقشى ونىڭ سوڭىنان ەرەدى. سول كەزدە ادام كەيپىنە تۇسكەن شايتان قاسىنا كەلىپ قاتارلاسا بەرگەندە, قاراقشى ودان: "سەن كىمسىڭ?" – دەپ سۇرايدى. ول: "مەن شايتانمىن, مىنا سوپىنىڭ سوڭىنا ەرىپ بارىپ, جۇرت ۇيىقتاعان كەزدە, ونى ۇستاپ الىپ, بۋىندىرىپ ولتىرمەكپىن", - دەيدى. قاراقشى سوندا: "مەن ونىڭ تۇندە ۇيىنە تۇسىپ, وسى سيىرىن ۇرلاماقپىن", - دەگەندى ايتادى. بۇلار وسىلايشا سوپىنىڭ سوڭىنان ەرىپ, بىرگە اياڭدايدى دا, كەشكە تامان ونىڭ ۇيىنە جەتەدى. سوپى وز ۇيىنە سيىرىن بىرگە الا كىرەدى.سويتىپ كەشكى اسىن ىشەدى دە, ۇيىقتاپ قالادى. وسى ارادا قاراقشى قاۋىپكە كىرەدى, ەگەر مەن سيىردى الماي تۇرىپ, ەڭ اۋەلى مىنا شايتان سوپىنىڭ وزىن الا قاشسا, وندا سوپى ىشقىنىپ ايقاي سالار دا, ونىڭ داۋسىنا حالىق جينالار, سويتىپ مەن سيىردى ۇرلاي الماي بوس قالارمىن دەپ ويلايدى دا, شايتانعا: "مەن سيىردى الىپ شىققانشا سەن كىدىرە تۇر, ارتىنان سوپىعا وز بىلگەنىڭدى ىستەرسىڭ", - دەيدى. ەندى شايتان قاۋىپتەنەدى, ەگەر قاراقشى بۇرىن باستاسا, ونىڭ قىلىعىن كولدەنەڭ بىرەۋ كورىپ قويسا, سوپىنى وياتار دا, مەن ونى باس سالىپ ۇستاي الماي قالارمىن دەپ قورقادى دا, ول قاراقشىعا: " سەن كىدىرە تۇر, مەن ەڭ اۋەلى سوپىنى الىپ شىعايىن, سونسوڭ مەيلىڭ, سيىردى نە ىستەسەڭ دە وز ەركىڭ", - دەيدى. ەكەۋى بىرىنە-بىرى كونبەيدى, ەرەگىسە بەرەدى. داۋ-جانجالى تولاستامايدى, اقىر اياعىندا قاراقشى وعان: " ەي, سوپى, ۇيقىڭنان ويان! مىنا شايتان سەنى اكەتكەلى تۇر!" - دەپ ايعاي سالادى, سوندا: "ەي, سوپى, ۇيقىڭنان ويان! مىنا قاراقشى سەنىڭ سيىرىڭدى اكەتكەلى تۇر!" – دەپ شايتان دا قىستىعا داۋىستايدى. وسى مەزگىلدە بۇلاردىڭ داۋسىن ەستىپ كورشىلەرىمەن سوپى دا ويانادى, سويتىپ ول امان قالادى. وسىلايشا الگى سۇمىرايلار ماقساتىنا جەتە الماي بەت-بەتىنە قاشىپ, قۇر الاقان كەتەدى", - دەدى. ۇشىنشى ۋازىر سوزىن بىتىرگەندە, وسى قۇزعىندى ولتىرۋ كەرەك دەپ اقىل بەرگەن بىرىنشى ۋازىر قايتا باستاپ كەتتى: "مەنىڭ بايقاۋىمشا, مىنا قۇزعىن سىزدەردى اداستىرىپ وتىر, كولگىرلىك كورسەتىپ, مايموڭكەلەي سويلەپ, الداپ وتىر. اقىلدىڭ ۇيعارىمىن مانسۇققا شىعارىپ, سىزدەر تاۋەكەلگە باس بايلاپ, قاۋىپتى بەتكە تۇسكەلى تۇرسىزدار. الايدا مۇنداي ۇيعارىمعا اسىعىس بارماعان جون بولار ەدى. سىزدەردىڭ ۇيعارىپ وتىرعان ويلارىڭىزدان بەتتەرىڭىزدى قانشا قايتارسا دا, وز ىسىن ,وزگەنىڭ دە ىسىن جەتىك بىلەتىەن اقىلدى جانجاردىڭ ايتقانىنا قۇلاق اسقاندارىڭىز ماقۇل عوي. وزىنىڭ بىلگەنىنە سەنبەي, ەستىگەنىنە سەنىپ, الدانىپ قالاتىن الاڭعاسار اقىماق بولماڭىزدار نەمەسە كورگەنىن وتىرىككە جورىپ, ەستىگەنىن شىنعا بالاپ, قاتتى الدانىپ, اداسقان بىر ۇيشىنىڭ كەبىن كيىپ جۇرمەڭىزدەر", - دەدى. پاتشا: "ول قالاي بولعان ۋاقيعا?" – دەپ سۇرادى. سوندا ۋازىر مىنا ناقىلدى بايانداي جونەلدى: "باياعىدا بىر ۇيشىنىڭ ناقسۇيەر ايەلى بولىپتى. سول ايەلمەن بوگدە بىر جىگىت جۇرەدى ەكەن. جاقىندارىنىڭ بىرەۋى بىلىپ قويىپتى دا, وسى اڭگىمەنى كەلىپ ۇيشىگە ايتىپتى. بىراق ۇيشى بۇل ىسكە شۇعىل نانا قويماي, كوزىن ابدەن جەتكىزۋ ۇشىن بىر كۇنى ايەلىنە كەلىپ: "ۇلىققا جالدانىپ, بىراز اقشا تاۋىپ قايتۋ ۇشىن كورشى اۋىلعا بارعالى وتىرمىن, وندا بىرنەشە كۇن بولامىن. سەن مەنىڭ جولىما ازىق-تۇلىك دايارلا!" – دەپتى. ايەلى قاتتى قۋانىپتى دا, جولىنا ازىق دايىنداپتى. كەشكە تامان ول ايەلىنە قاراپ: "ەسىگىڭدى مىقتاپ جاپ, بىرنەشە كۇننەن كەيىن وزىم دە كەلەم عوي, سوعان دەيىن ۇيدى ازدىرىپ-توزدىرىپ, جۇدەتىپ الما!" – دەپتى. سونان كەيىن ول جۇرىپ كەتىپتى, ەسىكتەن سىتىلىپ شىققانشا ايەلى دە كوزىن جازباي قاراپ تۇرىپتى. سونسوڭ ارتىنشا ول بۇعىپ بارىپ, ايەلىنىڭ بولمەسىنە كىرىپتى, بولمەدە ايەلىنىڭ كەرەۋەتى تۇرادى ەكەن, سونىڭ استىنا تىعىلىپتى. وسى كەزدە ايەل وزىنىڭ جىگىتىنە كىسى جىبەرىپتى. "ۇيشى بىر جۇمىسپەن ساپار جۇرىپ كەتتى, وندا بىرنەشە كۇن بولماق, تەز جەتسىن!" – دەپتى. جىگىت كەلگەن سوڭ ايەلدى الىپ بارىپ كەرۋەتكە جاتقىزىپتى, بۇلار ۇزاق سۇحباتتاسىپتى, ۇيشى قالعىپ-مۇلگىپ جاتىپ, شىداي الماي ۇيىقتاپ كەتىپتى. وسى مەزەتتە ونىڭ اياعى سوزىلىپ, كەرۋەتتىڭ سىرتىنا شىعىپ قالىپتى. ايەلى ونى كورىپ قالىپ, ىستىڭ جامانعا اينالعانىن سەزىپتى. سوندا ول جىگىتىنە بۇرىلىپ: "كۇيەۋىڭدى جاقسى كورەسىڭ بە, جوق مەنى جاقسى كورەسىڭ بە دەپ, سەن مەنەن داۋىسىڭدى كوتەرىڭكىرەپ سۇراشى", - دەپ سىبىرلاپتى. جىگىت ايەلدىڭ تىلەگىن ورىنداپ, الگى سۇراۋدى قويعاندا, ايەل وعان: "ەي, سۇيىكتىم-اي! ماعان مۇنداي سۇراق قويۋىڭا نە سەبەپ بولدى ەكەن? الدە سەن بىلمەيسىڭ بە, بىز دوس ىزدەگەندە تەك وز قاجەتىمىزدى قاناعاتتاندىرۋ ۇشىن عانا ىزدەيمىز, ال توياتتاپ بولعاننان كەيىن بىز ەركەكتەردىڭ جاقسىلىق, جامانشىلىعىنا, قانداي مىنەز-قۇلىق, ىس-ارەكەت بارىنا كوڭىل اۋدارمايمىز. بىرەۋمەن كوڭىل قوسىپ قاجەتىمىزدى اشقاننان كەيىن بىزگە الگى جىگىت تە, كۇللى ەركەكتىڭ بارى دە بىردەي بولىپ قالا بەرەدى. ال كۇيەۋگە كەلسەڭ ونىڭ جونى باسقا, ول تۋىسقان, باۋىر عوي, ول اكە عوي, ەندەشە, وز كۇيەۋىن مەنسىنبەيتىن, ونى وزىنە تەڭ سانامايتىن ايەلدى قۇدايدىڭ قارعىسى اتسىن! مۇنداي سوزدى ەندى ەكىنشى قابات مەنىڭ سەنەن ەستىگىم كەلمەيدى", - دەپتى. وسى اڭگىمە قۇلاعىنا تيگەندە ايەلىنە ۇيشىنىڭ جۇرەگى ەلجىرەپ, كوڭىلى بوساپ جىلاپ جىبەرىپتى, ونىڭ ادال ماحابباتىنا الاڭسىز سەنىپ, بارىن كەشىرىپتى. ايەلىن رەنجىتكىسى كەلمەي, تاڭ اپپاق اتقانشا, قاسىنداعى ماحاببات جارى كەتكەنشە, ۇيشى قيمىلداماستان سول باياعى ورنىندا جاتا بەرىپتى. سونسىن ول كەرۋەتتىڭ استىنان شىعا كەلسە, ايەلى ۇيىقتاپ جاتىر ەكەن. جاڭا عانا ويانىپ كەتكەن كىسىشە ايەلى بىر مەزگىلدە كەرىلىپ-سوزىلىپتى, ول وسىعان دەيىن باس جاعىندا وتىرىپ, ونىڭ بەتىنە قونعان شىبىندى ۇركىتۋمەن بولىپتى. ۇيشى ەندى ويانعان ايەلىنە ۇڭىلىپ: "ەي, جانىمنىڭ ساياسى! تۇنى بويى كىرپىگىڭ ىلىنبەدى عوي, ۇيىقتاشى ەندى. سەنىڭ نازىك جۇرەگىڭە داق سالعىم كەلمەدى, ايتپەسە انا جىگىتپەن ەكەۋمىزدىڭ ارامىزدا اسقىنعان ايعاي, شيەلەنىسكەن داۋشار بولاتىن ەدى", - دەپتى. مەن بۇل ناقىلدى ساعان ادەيى ايتتىم, ويتكەنى ايەلىنەن ەستىگەنىن شىنعا بالاپ, وز كوزىمەن كورگەنىن وتىرىككە جورىعان وسى ۇيشى تارىزدى بولماۋىڭدى تىلەيمىن. سوزىنە قاراپ بۇل قۇزعىنعا سەنبەڭىزدەر, ەستەرىڭىزدە بولسىن, ەتەنە جاقىنداي تۇسىپ, قويان-قولتىق الىسپاي جىراقتا قاپتاپ جۇرگەن قالىڭ جاۋ دۇشپاندىق جاساي المايدى, ودان زييان كەلمەيدى. مىنا سۇمىراي قۇزعىندى كورگەنگە دەيىن, سىزدەردىڭ ول تۋرالى ايتقان سوزدەرىڭىزدى ەستىگەنگە دەيىن, مەن ەشقاشان قۇزعىنداردان مۇنداي قورىققان ەمەس ەدىم", - دەپتى. الايدا جاپالاق پاتشاسى دا, باسقا ۋازىرلەرى دە ونىڭ سوزىن ەلەڭ قۇرلى كورمەدى, پاتشا بۇل قۇزعىندى وز سارايىما اپارىپ كىرگىزىڭدەر, قۇرمەت كورسەتىپ, سىيلاڭدار دەپ امىر ەتتى. سوندا ولتىرۋدى جاقتاعان ۋازىر مىنا سوزدى تاعى ايتتى: "بۇل قۇزعىندى ولتىرمەۋگە بەتتەسەڭدەر, وندا ساق بولىڭدار, جاۋ دەپ بىلىڭدەر, زالىمنىڭ دۇشپاندىعىن بويلارىڭا دارىتىپ الماڭدار.

 

   قۇزعىن سۇم, ارامزا زالىم, مەنىڭ ويىمشا ول مۇندا تەك وز پايداسىن كوزدەپ, بىزگە زييان جاساۋ ۇشىن ادەيى كەلىپ وتىر", - دەدى. بىراق پاتشا ونىڭ سوزىن ەلەمەدى, قۇزعىندى قۇرمەتتەپ, سىيلاي بەرۋدەن تانبادى. قۇزعىن دا پاتشانىڭ الدىنا بارعان سايىن وزى بىلگەنىنشە قايداعى ادەمى سوزدەردى تاۋىپ ايتىپ, سيقىرلاپ, الداۋمەن بولدى, ال باسقا جاپالاقتانمەن دە جەكە كەزدەسىپ سويلەسە كەتكەندە, سونداي سۇلۋ اڭگىمەلەردى شەرتتى, وسىنىڭ سالدارىنان بارىپ ولاردىڭ مۇنىمەن دوستىعى, سەنىمى كۇشەيە تۇستى, كۇن ساناپ جاقىنداسا, امپەيلەسە بەردى. كۇندەردىڭ بىر كۇنى وسىنىڭ ۇيىنە جاپالاقتار جينالدى, ىشىندە مۇنى ولىمگە قيعان ۋازىر دە بار ەدى, سوندا قۇزعىن سوز باستادى: "مەنىڭ ايتقان سەرتىمدى پاتشامىزعا جەتكىزىڭدەر, قۇزعىندار مەنى قاتتى جابىرلەدى, ماسقارالاپ جازاعا تارتتى, سولاردان كەگىمدى الماي جۇرەگىم ەشقاشان جۇبانار ەمەس. بىراق ويلاپ-ويلاپ ونى ىستەۋگە كۇشىمنىڭ جەتپەيتىنىن دە سەزدىم. مەن قۇزعىنمىن عوي, پاتشانىڭ كەيبىر ادامدارىنان ەستۋىمشە, جاقتىرماعان كىسىلەرىن ول وتقا ورتەيدى ەكەن, قۇدايعا ارناپ شالعان وسىنداي ىرى قۇرباندىعى ۇشىن, ول شىن جالبىرانىپ, نە تىلەسە سونىسى ورىندالادى ەكەن. وسىلاي ەتىپ, پاتشا مەنى ورتەگەن بولسا, تاڭىرىمنەن جاپالاققا اينالدىرا كور دەپ وتىنەر ەدىم, سويتىپ جاپالاق بولىپ جاۋىمنان كەگىمدى الىپ, سۋسىنىمدى قاندىرار ەدىم", - دەدى. تۋ باستا ولتىرۋ كەرەك دەپ اقىل بەرگەن جاپالاق وسى ارادا: "سىرتى سۇلۋ, ىندىنى ارام سەنىڭ وسى سوزدەرىڭ يىسى اڭقىعان, تۇسى اپ-ادەمى, ىشىندە ۋ ارالاسقان شاراپ تارىزدى. ەگەر سەنى بىز وتقا ۇيىتسەك, سوندا سەنىڭ جاراتىلىسىڭ, بار ناسالىڭ وزىڭمەن بىرگە ورتەنىپ كەتەدى دەپ ۇعاسىڭ با? قايتا سەن وزىڭنىڭ بۇرىنعى نەگىزىڭە ورالمايسىڭ با? باياعىدا كۇن مەن بۇلتقا, جەل مەن تاۋعا تيگىسى كەلگەن, ەڭ اقىرىندا وسىلاردىڭ بارىن تاستاپ ەگەۋقۇيرىققا كۇيەۋگە شىققان تىشقان تارىزدى بولمايسىڭ با?" – دەدى. جيىلعان قاۋىم, ول قانداي ۋاقيعا ەدى دەپ سۇراعاندا, جاپالاقتىڭ كەلتىرگەن ناقىلى مىناۋ بولدى: "" اسەم الاتاۋ باۋرايىنداعى سۇلۋ الماتىعا ات ارىلتىپ الىس-جاقىن ەلدەردەن قوناق بوپ كەلىپ جاتقان ونەرسۇيەر قاۋىمعا رۋحاني دەمالىس سىيلايتىن بىردەن-بىر كيەلى شاڭىراقتىڭ بىرى دە بىرەگەيى - مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەمييالىق دراما تەاترى. نەبىر جانى جايساڭ ساڭلاقتار توعىسقان كيەلى شاڭىراقتا بۇگىندە ۇرپاق , بۋىن جالعاستىعى جىل وتكەن سايىن ۇلعايىپ كەلەدى. ۇجىم تالانتتى جاستارمەن تولىعۋدا. جاس بۋىننىڭ كوركەمدىك ىزدەنىستەرى دە ار قيلى. بيىلعى «تەاتر كوكتەمى» فەستيۆالىن بىرتۋار تۇلعا, تەاتر جانە كينو اكتەرى نۇرمۇحان جانتوريننىڭ 80 جىلدىعىنا ارناۋدان باستاعان تەاتر ۇجىمى, جىلداعى ۇردىستەن اينىماي, قازاق ونەرىنە ەڭبەگى سىڭگەن ايتۋلى تۇلعالاردى ەسكە الۋ كەشىن ۇيىمداستىرۋدى جالعاستىرىپ كەلەدى. «تەاتر كوكتەمى» فەستيۆالىن وتكىزگەننەن كەيىن-اق ونەر وشاعى قازاقستاننىڭ حالىق ارتىسى, تەاتر جانە كينو ونەرىنىڭ دارابوزى, ومىردەن ەرتە وزعان اكتەر انۋار بورانباەۆتى ەسكە الۋ كەشىن ۇيىمداستىردى. عيبراتتى كەشتە اكتەردىڭ تاعدىرلاس ارىپتەستەرى مەن تۋعان-تۋىس, دوستارى ونەر تارلانىنىڭ ادامي قاسيەتتەرى مەن شىنايى بولمىس-بىتىمىن, ونىڭ ومىردەگى جايساڭ مىنەزىن ەسكە الىسىپ, ىشتە تۇنعان ساعىنىش تىلەكتەرىن ايتىپ, اعىنان جارىلىپ بىر مارقايىستى. اكتەردىڭ ونەرى مەن ومىر جولىنا ارنالعان «اكتەر تاعدىرى» اتتى كىتاپ كەشقوناقتارىنا تەگىن تاراتىلدى. سونداي-اق, دال وسىنداي جوعارى دەڭگەيدە كورنەكتى اكتەر انۋار مولدابەكوۆتىڭ تۋعانىنا 70 جىل تولۋىنا واي ۇيىمداستىرىلعان ەسكە الۋ كەشى تەاتر ساحناسىندا انشلاگپەن وتتى. ۇيىمداستىرىلۋى بىر-بىرىنە ۇقسامايتىن مۇنداي ونەر كەشتەرىنىڭ اتالىپ وتۋىنە اسا ىجداھاتتىلىقپەن دايارلانعان تەاتر ۇجىمىنىڭ ەڭبەگى ۇشان تەڭىز. اكتەردى ەسكە الۋ كەشى قارساڭىندا «انۋار مولدابەكوۆ» اتتى تاعى بىر ادەمى كىتاپ «ونەر» باسپاسىنان جارىق كورىپ, كەشكە كەلۋشىلەرگە سىيعا تارتىلدى. وسى كەشتەن كەيىن تەاتر ۇجىمى 82 شى ماۋسىمىن جاۋىپ, جازعى كەزەكتى دەمالىسقا شىققان بولاتىن. تەاتردىڭ سوڭعى كەزدەگى جەتىستىگى گاسترولь جۇيەسىنىڭ قايتا جاندانۋى. وسى جىلعى ماۋسىمىندا تەاتر ەلوردامىز استانادا, قوستاناي, تالدىقورعان قالالارىندا گاسترولьدىك ساپارلاردا بولدى. اكادەمييالىق دراما تەاتر ساحناسى قوڭىر كۇزدىڭ العاشقى كۇندەرىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن «ورتالىق ازييا مەملەكەتتەرىنىڭ 2- شى حالىقارالىق تەاترلار فەستيۆالىنىڭ» اشىلۋ سالتاناتىنا وراي وز كورەرمەندەرىنە ەسىگىن ايقارا اشتى. سوز رەتى كەلگەندە ايتا كەتۋ لازىم, بۇل فەستيۆالьگە وزدەرىنىڭ جاڭا تۋىندىلارىنىڭ بىرى «سۇلۋ مەن سۋرەتشى» (ت. احمەتجان, رەجيسسەرى ن. جاقىپباي) سپەكتاكلىمەن قاتىسقان تەاتر ۇجىمى باس جۇلدەگە يە بولدى. قىركۇيەك ايىندا قازاقستاننىڭ حالىق ارتىسى, تورعىن تاسىبەكوۆانىڭ «ساحنادا 50 جىل» اتتى شىعارماشىلىق كەشى دە ونەر ساحناسىندا وتە جوعارى دەڭگەيدە وتتى. جەتپىستىڭ جەلكەنىنە شىققان ساحنا مايتالمانىنىڭ سالتاناتتى كەشىن اكتەر تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ جۇرگىزدى. قازاق ونەرىنىڭ قارا شاڭىراعى, قاسيەتتى ونەر وشاعىندا ونەرى دە ومىرى دە ونەگەگە تولى تورعىن اپامىز 50 جىل تابان اۋدارماي قىزمەت ەتىپ كەلەدى. ساحناداعى جارتى عاسىر عۇمىرىندا تورعىن تاسىبەكوۆا نەبىر سۇلۋلاردىڭ بەينەسىن ناشىنە كەلتىرە سومدادى. ەڭبەگىن ەل باعالاعان اتاقتى اكتريسا عانا ەمەس, ونەگەلى ۇرپاق وربىتكەن اياۋلى انا, اشەكەڭدەي (اشىرالى كەنجەەۆ) دارابوز تۇلعانىڭ تۇتىنىن تۇتەتكەن سۇيىكتى جار, تالاي ۇرپاقتى ونەر نارىمەن سۋسىنداتقان تالىمگەر ۇستاز, تىلماش, دۋبلياج جاساۋ ونەرىنىڭ مايتالمانى ارى انشى. سەگىز قىرلى بىر سىرلى ونەر يەسى وزىنىڭ 70 جاسقا تولعان مەرەيتويىندا دا ان ايتىپ, ولەڭ وقىپ, اربىر ويناعان قويىلىمدارىنان ۇزىندىلەر ويناپ, سەزدىرمەي كەلەتىن قارتتىققا بوي الدىرماعاندىعىن تاعى بىر دالەلدەگەندەي. اربىر ىسى شيراق, سىڭعىرلاعان نازىك ۇن يەسىن 70 ەمەس, 40 جاستاعى كەلىنشەك پە دەرسىڭ... بۇل تۇرعىدا اكتريسانىڭ ۇزەڭگىلەس ارىپتەستەرىنەن ارتىق ەشكىم تەڭەۋ ايتپاعان بولار ەدى. ايگىلى تەاتر سىنشىسى اشىربەك سىعايدىڭ تورعىن تاسىبەكوۆانىڭ ونەرى مەن ومىرىنە ارناپ بەرگەن باعاسىنان-اق كوپ نارسەنى ۇعۋعا بولاتىنداي. - تورعىن تاسىبەكوۆاعا قازاقستاننىڭ حالىق ارتىسى دەگەن اتاق تەگىن بەرىلمەگەن. مەن تورعىندى قازاق ساحنا ونەرىنىڭ قىلقوبىزى دەپ ەسەپتەيمىن. توگىلتىپ سويلەگەندە, كۇمىستەي سىڭعىرلاعان اسەم داۋىسى, ساحنالىق سۇيكىمدىلىگى جاعىنان كەزىندە تورعىننىڭ الدىنا تۇسكەن اكتريسا كەمدە-كەم بولدى. سۇيكىمدىلىك دەگەن تورعىن تاسىبەكوۆاعا قۇدايدىڭ بەرگەن قۇتى ىسپەتتەس. ول ساحناعا شىققاندا-اق قۇلپىرىپ بەرەدى. اسىرەسە, قازاقى ەرەكشەلىگىمەن كورىنەتىن جەڭگەلەردى, كەلىنشەكتەردى ويناعاندا سىڭعىرلاپ شىعا كەلەدى. وعان تاققان شاشپاۋ دا, شولپى دا, ول ساۋساقتارىنا سالعان ساقينا دا جۇزىكتەرى بارى-بارى ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىمىزدى ايشىقتاي تۇسىپ, وز رولьدەرىمەن قوسا ويناپ شىعادى. ساۋكەلە, كيمەشەك كيسە دە قازاقتىڭ كىرشىكسىز مولدىر قىز-كەلىنشەكتەرى وسى دەپ كورسەتۋگە لايىق جۇزى,وڭى بولدى. قازىر دە وزىنىڭ جاسىنا, جۇرىپ وتكەن جولدارىنا قاراماي وتە جاقسى كورىنەدى. ساحنالىق كەيىپتى جوعالتپاۋ, ساحنالىق رەڭ-اجاردان ايىرىلماۋ بۇل اكتريسالاردىڭ بىرىنشى مىندەتى. ويتكەنى ول ۇنەمى ەل الدىندا جۇرەدى سوندىقتان وزىن وزى جاقسى فورمادا ۇستاۋ بۇل بىر كەلىسىلمەگەن شارت دەۋگە بولادى. كورگەنى كوپ. ەستىگەنى مول. كەشەگى دارابوزدارىمىز قاللەكي, شاكەن ايمانوۆ, سابيرا مايقانوۆا, قاديشا بوكەەۆا, بيكەن رىموۆا, شولپان جانداربەكوۆا سىندى اپالارىمىزدى كورىپ, سولاردان ۇلگى العان.ولاردىڭ جاقسى جاقتارىن قابىلداي بىلگەن. اربىر ۇيرەتكەن تاربيە-تالىمىن تەك تەورييالىق تۇردە ۇعىنىپ قانا قويماي, ىس جۇزىندە ساحنادا قولدانا بىلگەن جان-جاقتى تالانت دەپ قارايمىن. ازىر مىنە, وزدەرىڭىز كۋا بولىپ وتىرعانداي الى دە بولسا شيراق. ەندەشە رول تابىلىپ جاتسا الى دە تالاي رولدەردى سومداۋعا زەرەك, دايىن دەپ ەسەپتەيمىن. اسىرا ايتقاندىق ەمەس, تەاتر سىنشىسىنىڭ شەبەر اكتريساعا بەرگەن بۇل باعاسىن سول زالدا مەرەيتويدى تاماشالاعان بۇكىل كورەرمەن ەل بولىپ اكتريسانىڭ مەرەتويىن تويلاپ بولىسىمەن-اق ونەرسۇيەر قاۋىمعا دامىلسىز قىزمەت ەتكەن كيەلى شاڭىراققا ماڭعىستاۋ تەاترى گاسترولьدىك ساپارمەن كەلگەن بولاتىن. مۇحتار اۋەزوۆ سىندى داڭقتى تۇلعانىڭ ەسىمىن العان قاسيەتتى قارا شاڭىراقتىڭ تابالدىرىعىن يمەنە اتتاعان اقتاۋ دراما تەاترى دا بايگەنىڭ الدىن بەرمەيتىن ىرگەلى ونەر وشاقتارىنىڭ بىرى. كوپ ۇزاماي, قازان ايىندا اكەمتەاتر ونەرسۇيەر قاۋىم اسىعا كۇتكەن كەزەكتى 83 ماۋسىمىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىن باستادى. ماۋسىم داستۇر بويىنشا مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «ايمان-شولپانمەن» قويىلىمىمەن باستالدى. ارتىنشا م.اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەمييالىق دراما تەاتردا قىرىق جىلعا جۋىق قىزمەت ەتكەن تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ وسى قارا شاڭىراقتا وزىنىڭ 60 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وتتى. حالىق الدىندا ەسەپ بەردى. ەل نازارىنا ۇسىنىلعان بىرنەشە قويىلىمداردىڭ ۇزىندىلەرى مەن ەكران ارقىلى كورسەتىلگەن كينو-ۇزىكتەر – اكتەر گاللەرەياسىنداعى «بايلىقتىڭ» جۇزدەن بىرى عانا شىعار. دەگەنمەن بۇل كەش – تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ شىعارماشىلىعىنىڭ تۇتاس كارتيناسىن كوز الدىمىزعا اكەلگەندەي بولدى. كەش سوڭىندا اكەمتەاتردىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى, قازاقستاننىڭ حالىق ارتىسى ە.وباەۆ مەرەيتوي يەسىنە قۇتتىقتاۋ تەلەگراممالارىن تابىس ەتتى. ەلباسى ن.نازارباەۆ وز قۇتتىقتاۋىندا: «قۇرمەتتى تۇڭعىشباي قادىرۇلى! 60 جاسقا تولعان مەرەيتويىڭىز قۇتتى بولسىن! سىز – ەلىمىزدىڭ تەاتر جانە كينو ونەرىن دامىتۋدا وزىندىك ۇلكەن ورنى بار, جان-جاقتى دارىن يەسىسىز. سىزدىڭ بويىڭىزداعى تەاتر ساحناسى مەن كينو ەكرانىنداعى الۋان اسقارلى بەينەلەردى ايشىقتى ەتىپ كورسەتە الاتىن تابيعي تالانت پەن ىزدەنگىشتىك قاسيەتتى ونەرسۇيەر قاۋىم اردايىم جوعارى باعالايدى. م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق اكادەمييالىق دراما تەاترىنىڭ ساحناسىندا جانە ۇلتتىق كينو ونەرىمىزدىڭ جاۋھار تۋىندىلارىندا سومداعان كەيىپكەرلەرىڭىز كورەرمەندەر جۇرەگىنەن وشپەس ورىن الدى دەپ ايتا الامىز...» دەپ اكتەر شىعارماشىلىعىنا جوعارى باعا بەرەدى. سونىمەن قاتار تەاتر باسشىسى سەنات توراعاسى ق. توقاەۆتىڭ, مەملەكەتتىك حاتشى ق.ساۋداباەۆتىڭ, قر پرەزيدەنتىنىڭ باسپاسوز حاتشىسى ب.يساباەۆتىڭ, باسقا دا ەل اعالارىنىڭ جىلى لەبىزدەرىن جەتكىزدى. مادەنيەت مينيسترى م.قۇل-مۇحاممەدتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن ۆيتسە-مينيستر ا.بورىباەۆ تابىس ەتتى. ال الماتى قالاسىنىڭ اكىمى ا.ەسىموۆ, جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى ب.جەكسەمبين مىرزالار مەرەيتوي يەسىنە شاپان جاۋىپ, تەمىر تۇلپاردىڭ كىلتىن تابىس ەتتى. اكتەردىڭ جەرلەستەرى ەكى تومدىق كىتابىن شىعارىپتى. قاراشا ايىندا تەاتر اكتريساسى گ.حادجيەۆانىڭ ومىردەگى جانە ونەردەگى مەرەيتويىن وتكىزۋدى دە جوسپارلاۋدا.

 

    تەاتر بۇل ماۋسىمدا كورەرمەندەرىنە جازۋشى-عالىم نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ «ۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى» اتتى دراماسى بويىنشا قويىلعان سپەكتاكلь پرەمьەراسىن ۇسىندى. ادامگەرشىلىك, يماندىلىق تۇرعىسىندا وربيتىن سپەكتاكلьدىڭ قويۋشى-رەجيسسەرلەرى ەسمۇحان وباەۆ پەن تولەۋبەك ارالباي. سونداي-اق, تەاتر الداعى ۋاقىتتا كورەرمەنگە تاعى بىرنەشە جاڭا تۋىندى ۇسىنباقشى. ولار: «باكەي قىز» - اۆتورى تۇرلىبەك ماماسەيىتوۆ, رەجيسسەرى اۋباكىر راحيموۆ. «كوكتوبەدەگى كەزدەسۋ»-اۆتورى قالتاي مۇحامەدجانوۆ, يسرايل ساپاربايدىڭ «ماجنۇن», گ. گادجيبەكوۆتىڭ «ارشين – مال الانى» سپەكتاكلьدەرى. بۇگىنگى تاڭدا تەاتر رەپەرتۋارىنىڭ نەگىزگى سۇيەگىن كلاسسيكالىق دۇنيەلەر قۇرايدى دەۋگە بولادى. تەاتردا م. اۋەزوۆتىڭ تۋىندىلارى تۇگەلدەي دەرلىك قويىلىپ كەلدى. جىلدا جاڭا تۋىندىلار قوسىلۋدا. «قاراگوز» قويىلىمىنىڭ سوڭعى ۇلگىسى وسىدان بىرەر جىل بۇرىن ساحنالانسا, ەندى «اباي» قويىلىمىن وسى ماۋسىمدا, ياعني 2009 جىلدىڭ اقپان ايىندا ساحنالاۋدى جوسپارلاپ وتىر. سونداي-اق, «قوبىلاندى» قويىلىمى 2010, «ەڭلىك-كەبەك», عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «اقان سەرى - اقتوقتىسى» 2011 جىلداردا ساحنالانادى دەپ جوسپارلانۋدا. كلاسسيكا قاشاندا ىرگەتاس جانە تىل ۇستارتۋدىڭ بيىك ۇلگىسى جانە بۇگىنگى تاڭدا تىل مايەگىن سىڭىرەمىن دەگەن جاس ۇرپاققا جاقسى مەكتەپ. بۇل تۋىندىلار جۇرتشىلىققا جاڭاشا كوزقاراس تۋدىرسا, اكتەرلەرگە جاڭاشا ىزدەنىس تۋعىزاتىندىعى كۇمانسىز.

 

   ال, مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەمييالىق دراما تەاتر ساحناسىنان قول ۇزبەي, اربىر جاڭا تولاعاي تۋىندىنى باعالاپ, وي قورىتۋ بارشامىزدىڭ ىسىمىز.

 

   جازيرا امانتايقىزى

Басқалармен бөлісе отырыңыз
Пікірлер

Басты жаңалықтар

img
Мир 2026-10-21

Трамп выступил против новых ударов Израиля по Ирану — СМИ
img
Спорт 2026-10-21

Әлемдік теннистің болашағы Алматыда талқыланады,-деп хабарлайды “Shalqar.kz” “ҚТФ баспасөз” сайтына сілтеме жасап.
img
Әлем 2026-10-21

Трамп Израильдің Иранға соққы беруіне қарсы — БАҚ
news-img
overlay bottom
Әлем 2026-10-21
Трамп Израильдің Иранға соққы беруіне қарсы — БАҚ

Последние новости

img
Общество 2026-10-21

Qızılordada «Anağa tağzım» İİİ respublikalıq forumı ötti,-dep habarlaydı “Shalqar.kz”.
img
Общество 2026-10-21

قىزىلوردادا «اناعا تاعزىم» ىىى رەسپۋبليكالىق فورۋمى وتتى,-دەپ حابارلايدى “Shalqar.kz”.
img
Общество 2026-10-21

Қызылордада «Анаға тағзым» ІІІ республикалық форумы өтті,-деп хабарлайды “Shalqar.kz”.

Все новости

news-img
overlay bottom
Общество 2026-10-21
Qızılordada «Anağa tağzım» İİİ respublikalıq forumı ötti,-dep habarlaydı “Shalqar.kz”.
news-img
overlay bottom
Общество 2026-10-21
قىزىلوردادا «اناعا تاعزىم» ىىى رەسپۋبليكالىق فورۋمى وتتى,-دەپ حابارلايدى “Shalqar.kz”.
news-img
overlay bottom
Общество 2026-10-21
Қызылордада «Анаға тағзым» ІІІ республикалық форумы өтті,-деп хабарлайды “Shalqar.kz”.
news-img
overlay bottom
Спорт 2026-10-21
Әлемдік теннистің болашағы Алматыда талқыланады,-деп хабарлайды “Shalqar.kz” “ҚТФ баспасөз” сайтына сілтеме жасап.
news-img
overlay bottom
Әлем 2026-10-21
Tramp Izrail'diñ Iranğa soqqı beruine qarsı — BAQ
news-img
overlay bottom
Әлем 2026-10-21
ترامپ يزرايلьدىڭ يرانعا سوققى بەرۋىنە قارسى — باق
news-img
overlay bottom
Мир 2026-10-21
Трамп выступил против новых ударов Израиля по Ирану — СМИ
news-img
overlay bottom
Әлем 2026-10-21
Трамп Израильдің Иранға соққы беруіне қарсы — БАҚ
news-img
overlay bottom
Жаңалықтар 2026-10-21
Qızılordada drondar mıñğa juıq jol erejesin bwzu deregin anıqtadı
Международное интернет-издание "Shalqar kz"
Подписка на важную информацию международного интернет-издания "Shalqar kz" Будьте в курсе последних новостей Ваша электронная почта подписаться