logo
burger menu search Қазақша language menu
Дерек пен дәйек

Автор: ADMIN

Дерек пен дәйек 2026-06-07 20:10:54

Біз әлеуметтік желілерде:

JAPALAQ PEN QWZĞIN TURALI

news single

   Däpşelim patşa Beydaua filosofqa ayttı: "Özara silasıp, birin-biri jan üzip jaqsı körgen, birine-biri ayanbay kömek bergen adal tuıstar jöninde sen mağan köp äñgime şerttiñ ğoy; eger endi aytqıñ kelse, sırt pişini mop-momaqan, betinen izgiliktiñ nışanı körinip twratın, biraq äp sätte sırt aynalıp, aynıp, aldap ketetin dwşpan turalı söyleşi". Sonda filosof."Kimde-kim ejelden beri wstasıp kele jatqan qas dwşpannıñ aldauına tüsse, bir zamanda japalaqtardıñ basınan keşirgen auırtpalığın köredi", - dedi.

 

   Patşa: "Ol qalay bolıp edi?" – dep swrağanda, filosof oğan mınau äñgimeni şertti: "Bağzı bir elde, tau qiyasında däu ağaş ösedi eken, bwl sol jerdegi külli ağaştardıñ işindegi japırağı qalıñı, bwtaqtısı bolıptı. Öz arasınan şıqqan patşası bar mıñ qwzğın osı ağaşqa mekendeydieken. Bir küni tün işinde japalaqtıñ patşası körine şabuıl jasaptı, japalaq pen qwzğın arasındağı osı jaulasu tolastamay üdey beripti. Japalaq patşası qwzğındarğa twtqiıldan tönse kerek, köbin qırğınğa wşıratıp, bir talayın jaralap ketipti. Tañerteñ qwzğın patşası öz adamdarın jinap alıp: "Tündegi uaqiğanıñ sender üşin de, japalaqtar üşin de ne bolıp bitkenin kördiñder ğoy. Halqımızdıñ qanşası qırıldı, qanşası jaralandı, qanattarı qayırılıp, qwyrıqtarı mayırılıp, twlımdarı tütilip qalğandarı qanşama deseñşi! Japalaqtarda ayau da, ayanu da joq, men sol qılığınan qorqam, onıñ üstine bekinis mekenderimizdi de jetik biledi, batıl qimıldaydı, onı özderiñ de bayqadıñdar, endi senderdi eleusiz qaldırmasa kerek.

 

   Sondıqtan saq bolıñdar, asığıs albırt qimıl körsetpeñder",- degen nwsqau beripti. Solardıñ işinde asqan aqıldı, öte bilgir atağı jayılğan bes qwzğın boluşı edi; basqa qwzğındar pälege duşar bolsa-aq solarğa panalap, barlıq tauqımetti sol beseuine artuşı edi. Patşa da olardıñ pikirin paydalanıp, ünemi aqıldasıp otıruşı edi. Sol beseuiniñ birinen atşa: "Mınau uaqiğa jöninde sen ne oylaysıñ?" – dep swrağanda, qwzğın oğan: "Meniñ oyım ejelden kele jatqan belgili qağida; qanıpezer, qarulı qandas jauğa qarsı barmay, qaşqaqtap bas sauğalaudan özge eşbir qwral da, ayla da joq", - dep jauap qayırıptı. Patşa ekinşisine bwrılıp: "Al seniñ oyıñ qalay?" – dep swrağanda, ol patşağa: "Mınanıñ qaşu kerek degen aqılı bizge jaraspaydı, meniñ oyımşa, twñğış ret basımızğa kelgen baqıtsızdıqqa şıday almay eliizdi, otanımızdı tastay qaşu, mönteñdep dwşpanğa qol qusıru – bwl oñbağandıq. Onan da küşimizdi jinap, jaumen jağalasuğa dayarlanalıq. Jan-jaqqa qarauıl qoyalıq, olar osı eki aramızda bolıp jatqan äreketterdi baqılap twrsın, dwşpanıñ kelesi şabuılınan, qaru-jarağınan aldın-ala saqtanalıq.

 

    Eger dwşpan bizge şabuıl jasay qalsa, onı qaru-jaraqpen qan maydanda qarsı alalıq ta, qay jerde kezdessek, sol jerde jandı şüberekke tüyip, ayanbay soğısalıq. Özimizge ıñğaylı, tilegimizge say mezgil tuğanşa, öte saq bolalıq, söytip jaudıñ betin qaytaralıq. Al eger osını istey almasaq, qaşıp ketuimiz ğana qalıp twr ğoy, biraq biz osını istesek qana ar-wjdanımızdıñ aldında aqtala alamız", - dep jauap beripti. Patşa üşinşi qwzğınnan: "Seniñ pikiriñ qanday?" – dep swraptı. Sonda ol: "Älgi ekeuiniñ de sözin men maqwlday almaymın. Biraq biz mına jau men ekeumizdiñ aramızda jüretin barlauşılardı, jansızdardı qırağılıqqa baulısañız eken, jaudıñ bitiskisi kele me, joq bizden alım alıp ırza bolğısı kele me, sonı olar jiti bilse eken, söytip biz jaudıñ sıñayın taptındırmay mezgilinde bayqap otıralıqşı. Eger wlı qaterdiñ tönip twrğanına közimiz jetse, onda alımın tölep, päle-jaladan qwtılıp, öz otanımızda beybit ömir süruge men qarsı emespin. Al jaudıñ küşi sonşa basım bolsa, patşa öziniñ de öletinin, eliniñ de küyzeletinin , qol astındağı adamdardıñ da qırılatının bilip qorıqsa, onda öz memleketin, halqın ol aqşanıñ küşimen saqtauğa kirisui kerek qoy", - dedi.

 

   Patşa törtinşi qwzğınnan: "Al osı bitim turalı sen ne oylaysıñ?" – dep swrağanda, patşağa qarap ol: "Men mwnı dwrıs pikir dep eseptemeymin. Bwl bolmaydı! Bizdiñ adamgerşiligimiz de, näsilimiz de artıq, özimizden tömen jaudıñ aldında jautañdap, abıroyımızdı qwrban etuden jaman närse bar ma? Odan da otandı tastap, tentirep aydauda jüru, jetim ömirdiñ taqsiretin tartu anağwrlım artıq. Onıñ ber jağında, eger dwşpanğa biz osılay wsnıs jasasaq, ol mise twtıp qanağattanbaydı, bwğan meniñ közim anıq jetedi, qayta qomağaylana tüsedi de, mölşerden tıs närseni talap etedi. Bwrınğılar:"Öz müddeñdi orındau üşin, jauıña birte-birte basqıştap jaqında, biraq asa işine kirip ketpe, ol öziñdi tarpa bas salıp jürmesin, äskeriñ de qaru-jaraqtı bolsın, jeñilip qalıp jürme", - degen ğoy. Mısalı künniñ astında tik ornatqan bağananı alalıq: eger sol bağananı azıraq qisaytsañ köleñkesi wzara tüsedi, al mülde iip jiberseñ, onda köleñkesi qısqarıp qaladı. Sonday-aq bolmaşı jaqındasudı jauımız qanağat etpeydi, sondıqtan qayıspay şıdap, qarsı soğısqa şığuımız kerek, bizdiñ wyğarım osı boluğa tiis qoy", - dedi.

 

   Patşa besinşi qwzğınğa bwrılıp: "Soğısuımız kerek pe, joq elimizdi tastap qaşuımız kerek pe, sen qalay iste deysiñ?" – dep swradı. Ol sonda: "Soğısu jöninde aytsam, älimiz kelmeytin jaumen sayısuğa bolmaydı. Bwrınğılar: "Kimde-kim özin, ne jauın tani almasa, ol äli jetpeytin dwşpanmen soğısadı da, mert boladı, özin-özi orğa iteredi",- degen ğoy. Aqıldı jan jauınıñ küşin özinen kem twtıp, qorlay almaydı. Mwnı istegen adam aldanadı, al aldanğan jan aldıradı. Soğıspay twrıp ta, japalaqtardan qattı qorqatınbız, al men bolsam osı şayqasqa deyin de olardan mülde seskenetin edim. Qay jağdayda bolsın – bäribir, esi dwrıs oylı jaudan qauiptenbey otıra almaydı. Eger jau jıraqta bolsa, onıñ qayta soqpasına senbeydi. Eger jau körinse, qol-ayağımdı baylap, aldına salıp aydamaydı degen oy onda bolmaydı, al eger jau jalğız kezikse, onıñ aramza aylasınan aman qalamın dep te wqpaydı. Zerek adam maqsatına soğıssız jetuge wmtıladı, alayda ädil ayla taba almay tarığadı. Soğısta eñ äueli adam şığın boladı, basqa jağdaylarda aqşa nemese söz şığını bolıp jatadı. Sayıp kelgende, seniñ japalaqtarmen soğıspauıñ maqwl. Äli kelmes älek boladı, küştimen tiresken kisi özin-özi orğa jığadı", - dedi. Patşa odan: "Söytip, soğısqıñ kelmeydi ğoy seniñ. Al sonda ne oylap twrsıñ? Ne isteu kerek?" – dep swradı. Qwzğın patşağa: "Aqıldas, mäslihat qwr. Danışpandardıñ aytqan aqılınan patşa köp ğibrat aladı, olja tabadı, sondıqtan aqıldasqan, oylasqan patşa jeñiske jetedi, al äsker de, qırğın jorıq soğıs ta, wşan-teñiz qaru-jaraq ta onday jeñisti eş uaqıtta qolğa äkep bermeydi. Jan-jağınan qwyıp jatqan özender arqılı teñiz suı molaymaq, uäzirlerimen aqıldasu, pikir alısu, tolğanısu arqılı patşa da nığaya bermek. Zerdeli adam öziniñ de, jauınıñ da qolınan kelerin küni bwrın sezedi, ol jauımen soğısatın sätti mezgildi de, onıñ oy-örisin de, aram piğılın da aldın-ala biledi. Bolaşaq uaqiğanı köz aldınan tizbektey ötkizip, aqıl sarabına saladı, kömekşileriniñ de oy-jelisin ilgerirek topşılaydı, jwrttıñ bergen aqılın da paydalanadı, qolında bar qwral-saymanın da eseptep otıradı. Kimde-kim özi aqılsız bolsa jäne onıñ keñes bererlik tatımdı uäzirleri de bolmasa, tipti tağdırdıñ özi bolısıp, oğan sät-saparın tilep twrsa da, bäribir osı adamnıñ isi keşikpey-aq tüp-tügel apatqa wşıraydı, ol tek köregen jandı şırğalaydı, asqan aqıldı adamdardıñ ğana basına barıp qonadı.

 

     Ua, taqsır patşam, atap aytqanda sen däl sonday aqıldı jansıñ! Sen menimen aqıldastıñ ğoy, endeşe, meniñ de sağan eki salada jauap bergim kelip twr, sonıñ biri qwpiya, ekinşisi jariya bolsın! Al eñ äuelgi jariyalap aytqalı otırğan oyımdı bildireyin: men soğıstı qanday jaqtasam, sonday-aq mına jaudı toyattatu üşin mäñgi jäbirlenip, qwldıq wrıp, oğan alım tölep otırudı da jaqtırmaymın. Bekzat tuğan danışpan jan abıroysız, arsız ömir sürgennen, jauına qasqaya qarsı twrıp ölgenin abzal sanaydı. Meniñ oyımşa mäseleni sarsıtpay jıldam şeşuiñiz kerek, mwnı bolmaşı iske balamañız, köldeneñ närsege aldanbañız. Mwnday jağdayda keşigu, ne beyğam bolu - älsizdiktiñ şırqau şıñı. Al meniñ sağan jasırın aytatın äñgimeme kelsek, ol tek ekeumizdiñ aramızda ğana qalatın qwpiya sır bolsın. Bwrınğılar aytqan ğoy: "Patşa aqılmen jeñedi, ol dwrıs bilik aytu arqılı maqsatına jetedi, qwpiya sırdı saqtay biledi, söz baqqan qırağı elşiler aldında saq otıradı, söytip istiñ aqırğı nätijesin barlauşılar arqılı nemese teñestire ölşeu, bal aşıp boljau arqılı dwrıs bilik şığaruğa jattığadı. Kimde-kim öz sırın saqtay bilse, sodan barıp onıñ eki närsege qolı jetedi, sonıñ biri – bettegen isi oñına bassa oyındağı armanı orındaladı, al ekinşisi – qatelesip ketken künde de özine aqau tigizbey, arandamay aman şığadı.

 

    Qwpiya sırı bar jannıñ qauiptenbey senip aytatın kömekşisi bolu kerek, dwrıs bilik şığaruda da sonıñ järdemi timek. Ottıñ özi may qwyğanda ğana mazdap janadı ğoy, sonday-aq keñes aluşınıñ oy-sanası öte üzdik bola twrsa da, bäribir oğan keñes beruşiniñ aqıl-oyı qosılsa, sonda ol öte küşeyip, kürdelene tüspek. Hanğa qaraşası öz pikiriniñ dwrıstığın däleldegende onımen ortaq til taba bilui qajet. Eger qojası qatelese qalsa, onıñ sol qatesin ädeppen eptep qana süykep ötui jön; küñgirtteu mäseleniñ betin aşqanda oyları äbden üyleskenşe, keñes beruşi aqılğa jeñgizip, tal şıbıqtay bwralıp otıru kerek. Eger qaraşa osınday bola almasa, onda keñesin aluşı men dwşpannıñ arasına tüsken sebepke aynaladı, bireuge aydap salu üşin şaytannıñ basın aynaldırıp dwğa oqığan jannıñ taz kepeşin kiedi, sonda ol dwğanı dwrıs oqi almay, qarañğı tünekke duşar bolıp, aqırında özi qolğa tüsken ğoy. Eger qwpiya sırın jasıra bilse, uäzirlerin talğap tıñdasa, halqına aybarlı bolsa, bettegen oyın tiri jan bilmese, tap men tärizdi, eşkimniñ izgi ümiti odan üzilmese, saq jannıñ özi de qaşıp qwtılmasa, özi qıtımır täsilqoy bolsa, al kerek jerinde maldı jwmsauğa da sarañdıq qılmasa, biraq bası artıq ısırapqa barmasa, paydalı zattıñ bärin öz uısında wstauğa tek osı patşanıñ ğana qabileti jetedi. Sırdıñ neşe aluan satısı boladı: solardıñ biri biraz adamğa aytıladı, ekinşisin eki-aq adam biledi, al üşinşisin talay kisi tıñdaydı.

 

    Meniñ oyımşa, öz därejesine qaray, osı sırğa tek tört qwlaq, eki til ğana ortaqtasa aladı",-dedi. Sonda patşa ornınan twrıp, ekeui oñaşa ketti de, äñgimege kiristi. Söz arasında patşa oğan: "Biz ben mına japalaqtar arasındağı dwşpandıq eñ alğaşında qalay tuğan, sen sonı bilesiñ be?" – degen swrau qoydı, sonda ol: "Bilemin, bir qwzğınnıñ abaylamay aytıp salğan jalğız auız sözinen tuğan", - dep jauap berdi. Patşa:"Ol qalay boldı eken?" – dedi. Sonda qwzğın mına naqıldı keltirdi: "Bayağıda patşası joq bir top qws bolsa kerek. Bir küni özderine patşa etip saylau üşin bäri jinalıp japalaqqa kelipti. Osılay jinalısıp jatqan kezde bir qwzğın wşıp barıp, kenetten olardıñ üstine qonıptı, osı arada qwstardıñ bireui twrıp:"Mına qwzğındı sizder äli tanımay twrsızdar ğoy. Igi istiñ üstine kelip qaldı, män-jaydı aytıp, endi osı kisimen de aqıldasalıqşı", - depti. Söytip onı ortalarına alıp, bäri bas qosıp aqıldasa bastaptı. Sonda älgi qwzğın:"Eger qwstarğa bıqpırt kelip, totı, tırna, üyrek, kögerşin tügel twqımı qwrıp, qırılıp qalsa, sol zäru kezdiñ özinde de japalaqtı patşa saylaudıñ qajeti bolmas edi, öytkeni körinisi de küyki – qwstıñ jekswrını, qara jürek aramza, aqılsız äñgüdik, alqım aşuı mol, küygelek, meyirimsiz qatıgez qws, onıñ üstine mügedek auruı bar, kündiz körmeytin kör soqır. Eñ zor kemşiligi – onıñ aqılı tapşı, oyı aramza.

 

   Bayqañızdar, patşa saylamañızdar, onsız da birdeñe etip küneltersizder. Sizder qoyan siyaqtı qu bolıñızdar, ol Aydı özine patşa etip alıp, öz oyınan şığarıp sol Aydıñ jarlığın jwrtqa äygilegen ğoy",-dedi. Toptı qws odan:"Ol qanday uaqiğa eken dep swradı?"- dep swradı. Sonda qwzğınnıñaytqan naqılı mınau boldı: "Bayağıda pilder jaylağan bir öñirde birneşe jılday jañbır jaumaptı. Bwlaqtar tartılıp, su qwrdımğa aynalıp jwtañşılıq bastalıptı.Sonda tütigip, qattı şölirkegen pilder patşasına kelip jalbıranıptı.Patşa sudı izdep är jerge elşiler attandırıp, jan-jaqqa jauşılar jiberipti. Solardıñ birazı sapardan qaytıp kelip, biz pälen jerde suı mol, möp-möldir "Aylı bwlaq" taptıq dep habar beripti. Öziniñ pilderin ertip patşa sol bwlaqqa su işkeli barıptı. Bwl qoyandar jayılatın ölke eken, inderine, ketekterine panalağan qoyandardı basıp-janşıp, pilder taptap ketipti.

 

 

   Sonda tiri qalğan qoyandar tügel jinalıp, özderiniñ patşasına mına sözdi aytıptı: "Pilderden körgen japamızdı öziñ de bilip otırsıñ. Olar endi qayta oralğanşa, bizdiñ qamımızdı jep, bir amal qoldanğaysız. Äytpese, su işkeli tağı kelse, bizdi mülde qwrtadı ğoy", - depti. Sonda patşası: "Ärqaysıña erik berdim, bwl jöninde kimniñ qanday oyı bar, sonı öz aldıma qaymıqpay aytsın", - degende, bilimine aqılı say, eline de, patşasına da mälim bir qoyan şığıp söylepti: "Eger patşam qalasa, pilderge meni jwmsasın, qasıma tağı bir senimdi elşisin qossın, ol öziniñ körgen-bilgenin, meniñ qalay söylegenimdi, nendey amal istegenimdi, patşağa jetkizip otırsın", - depti. Patşa älgi qoyanğa qarap: "Öz basım seni tiyanaq körem, aqılıña bärimiz de ırzamız, sözderiñe küdiksiz senemiz. Pilderge jalğız öziñ-aq bar, meniñ atımnan ne tileseñ sonı ayt, öziñşe bilep-töste, qalağanıñdı iste: alayda jiberuşiniñ aqıl-örisin, kündelik isin, jay-küyin jiberilgen elşiniñ sanalı oyına säykestirip bağalaydı ğoy, sen osını wmıtpa. Mineziñ ädepti, söziñ mayda bolsın, öytkeni elşiniñ sıpayı qılığı jaudıñ jüregin eljiretedi, eger elşi döreki minez körsetse, qataldıqqa wşıraydı", - degendi aytıptı. Aylı tündi jamılıp erkek qoyan jürip ketipti de, pilderdiñ mekenine barıp jetipti. Pilderdiñ qasına jaqın barğısı kelmepti, ädeyi qastıq qılmay-aq añdausızda bireui basıp keter dep qorqıptı. Söytip, ol töbeniñ basına şığıptı da, ayğay salıptı: "Ey pilderdiñ patşası! Meni sağan Ay jiberdi. Elşige ölim joq, qanşa qattı aytsa da, onıñ sözin minemeydi, tözip tıñdaydı", - depti. Patşa: "Aydıñ bizge arnağan qanday jarlığı bar eken?" – dep swrağanda, Biryuza bılay söylep ketti: "Ay sağan mına sözdi ayt dep jwmsadı: "Kimde-kim küşine senip, älsizderge zorlıq istese, soñınan dağdı alıp sol qılığın özinen quattılarğa da bildirse, onıñ sol küşi öziniñ tübine jetedi, özine sor boladı. Hayuanattar arasında küşiñniñ zorlığın sen bilesiñ, men turalı seni adastırıp otırğan da osı qılığıñ.

 

   Meniñ atımmen atalatın bwlağıma bardıñ, sonıñ suın iştiñ, pilderiñniñ ayağına bastırıp bılğadıñ da laylap kettiñ. Mine, sondıqtan aldın ala eskertemin, saqtanğanıñ jön, al eger osı qılığıñdı tağı qaytalasañ, onda köziñe şel qaptatıp, küliñdi kökke wşıramın. Al endi osı jarlığımda aytılğan sözderge şübälansañ, onda älgi bwlağımnıñ jağasına qazir öziñ kel, men sağan sol arada kezdesem", - dedi", - depti. Pilderdiñ patşası Biryuzanıñ sözin jüregine tüytkil alıptı da, oğan erip bwlaqqa qaray jönep beripti, bwlaqtıñ jiegine kelip üñile qarap twrıptı da, sudıñ tübinen Aydıñ säulesin köripti. Osı mezette Biryuza oğan: "Twmsığıña sudı toltırıp alıp şıq ta betiñdi ju, sonsıñ Ayğa säjde etip, sälem ber", - depti. Pildiñ patşası twmsığın tığıp jibergende sudıñ beti tolqıptı, sonda Ay titirkenip dir ete tüskendey körinipti. Endi ol Biryuzağa bwrılıp: "Patşağa ne boldı? Sen qalay oylaysıñ, twmsığımdı suğı tıqqanıma ol älde qaharlanıp twrğan joqpa eken?" – dep swrau qoyğanda, qoyan oğan: "Iä, ras. Sen basıñdı iip, sälem et", - degendi aytıptı.

 

   Pil bügilip Ayğa sälem etipti, öziniñ qılığına ökinişin bildiripti, bwdan bılay osı bwlaqqa ne öziniñ, ne basqa pilderdiñ eşqaysısı kelmeytinin aytıp, sert beripti", - dep sözin tüyipti. Qwzğın tağı söylepti: "Japalaqtardıñ bwl aytılğandardan basqa da kemşilikteri bar, olar: jauız, kekşil, aldağış, swm. Nağız jaman patşa – aldağış patşa, al kimde-kim aldağıştıñ äkimdigine bağınıp, özin soğan biletse, ol sopı mısıqtıñ öñeşine öz erkimen barıp tüsken Sifrid qws pen qoyannıñ ayağın qwşadı", - depti. Patşa: "Ol uaqiğa qalay bolğan?" – dep swrağanda, qwzğın mına naqıldı şertipti: "Bir tuısım – Sifrid qws taudıñ eteginde menimen körşi twradı. Men wyalağan ağaştan onıñ wyası alıs emes edi, körşi bolğandıqtan ekeumiz jii kezdesip, äñgimelesip jürdik. Mine, bir küni men sodan ayrılıp qaldım, qayda ketkenin bilmedim, ol wzaq uaqıt körinbegen soñ öldi dedim de qoydım. Onıñ ornın bir qoyan bastı, mwnıñ da ne istep jürgenin añğarğam joq. Qoyan osı arada biraz twrdı, soñınan Sifrid öz üyine qayta oraldı da, onda twrğan qoyandı körip: "Bwl meniñ mekenim, sen bwl jerden aulaq ket!" – dedi. Qoyan oğan: "Bwl üy qazir meniñ qolımda, al seniñ odan dämeñ bar eken, izdenip kör. Eger onday öneriñ bolsa, mağan qarsı öziñe sıbaylas qorğauşıñdı izdep taba ğoy", - dep jauap qayırıptı. Sifrid: "Bwl meniñ ornım jäne qolımda ayğağım da bar", - degende, qoyan twrıp: "Endeşe qazığa barıp jüginuge tura keler", - depti.

 

    Sifrid sonda: "Teñiz jağasında bir sopı mısıq twradı, onıñ mekeni osı aradan asa qaşıq emes. Erteden keşke şeyin Qwdayğa qwlşılıq qıladı, jändiktiñ eşqaysısın renjitpeydi, tışqan mwrnın qanatpaydı. Ol mäñgi oraza wstaydı, auız aşarına tek su wrttap, şöp jeydi. Kel, bügin tünde soğan barayıq, men senimen birge kirip, qazığa jüginuden qaşpaymın", - degende, qoyan da: "Maqwl!"- dep qabıl alıptı. Ekeui birge jöneldi, men de solardıñ soñınan erdim, sopı mısıqtıñ özin de jäne bwlarğa onıñ qanday törelik beretininde közimmen körgim keldi. Mısıqtıñ aldına bardı da ärqaysısı öz tarihın bayandadı. Mısıq otırıp: "Meni kärilik qoymay quıp jetti, qwlağımnıñ mükisi bar, anıq esti almadım. Berirek tayau kelip, jaqın jerden mağan estirte aytıñdarşı", - dedi. Bwlar älgi sözderin qaytaladı. Sonda mısıq: "Äñgimeleriñdi men endi tüsindim. İsteriñdi taldaudan bwrın, senderge bir ösiet aytayın: "Aqiqattan basqa eş närsege wmtılmañdar. Sot qarsı bilik şığarsa da, aqiqattı jaqtağan jan maqsatına jetpey qoymaydı, al ötirikti küyttegen adam daulasqanda ünemi jeñilip qaladı. Bwl jalğanda jürgen adamdarğa artına qaldırğan izgi isterinen basqa aqşası da, dosı da, eşqaysısı da opa bermeydi. Aqıldı adam özinde saqtalatın zattı nemese paydalı bolıp qayta oralatın närseni ğana izdeuge tırısqanı jön, al osıdan özgeniñ bärin de jek köruge mindetti. Añşı oğan topıraq esebinde, al aduın äyel äbjılan tärizdi boluğa tiis. Jwrtqa izgilikti ğana tilep, aramdıqtı onıñ basına juıtqısı kelmeytin jan, aqıldınıñ däl özi", - dedi.

 

 

    Osılayşa sopı mısıq äñgimesin köyite berdi, älgi ekeui tıñday-tıñday boyı üyrenip jaqınday tüsti, bir mezette mısıq sekirip barıp, ekeuin de şeñgeldey qamtıp, taban auzında öltirip jiberdi. Mine, osı joğarıda men surettep, ötken qılıqtarğa tağı opasızdıq pen qulıq qosılsa, japalaq sonda tügel körinedi. Onı eş uaqıtta patşa saylauşı bolmañdar", - dep qwzğın sözin tüyipti. Toptı qws onıñ aytqan sözin qabıldaptı da, japalaqtı patşa etip saylamaptı. Tap osı arada japalaq qwzğınğa jaqınday tüsip: "Sen mağan zor qiyanat istediñ. Osı qılığıñdı tüsine almadım, älde sağan men bir zamanda qastıq istep, endi sonıñ sazayın tartıp twrmın ba? Eger olay bolmasa, onda sen de wmıtpa, baltamen kesken ağaş qayta ösedi, tüzelip ketedi, al tildiñ jarası – dauasız dert, mäñgi jazılmaydı. Denege keuley kirgen süyir oqtı azdan keyin suırıp aluğa boladı. Söz de sol oqşa şanşıladı, biraq jürekke barıp qadalsa onı suırıp tastauğa bolmaydı, ol alınbaydı. Ärbir jalınnıñ özine arnaulı söndirgişi bar, mısalı ottı su söndiredi, udıñ uıtın däri qaytaradı, mahabbattıñ dauası jaqındasu, qayğını basatın sabır. Al öşpendiliktiñ jalını ömiri sönbeydi. Ey, qwzğındar, öşpendiliktiñ mäñgi ağaşın egip aramızğa ornatıp twrsıñdar", - depti. Japalaq osı sözderin doldanıp aytıp, jäbirlenip şığıp ketipti. Al qwzğın öziniñ qızulıq istegenine ökinipti de işinen: "Söleket söz ayttım-au, özime de, elime de jau köbeyttim ğoy. Toptı qwstar twrğanda mwnı aytuğa meniñ qanday aqım bar edi, solardıñ patşası jöninde de meniñ üzdige qam jeuim qate boldı. Mümkin solardıñ ärqaysısı-aq meniñ körgenimdi, körip-bilgenimdi bilgen şığar, biraq aldın boljap, keleşektegi ziyannan seskenip, olar aytpağan şığar, özderin özderi toqtatıp sabır etken bolar, sonda meniñ nege qimam qışıdı, elden ala böten sonşa nege laqtım eken? Özine qastap aytqan sözderimdi bılay qoyğanda, elge äygilep twqımın tügel masqaralau, onıñ jüregine daq tüirip, öşpes narazılığın, jaulığın qozdıru, mine, osını söz dep atauğa bola ma, joq, bwl söz emes, udıñ däl özi. Aqıldı adam oyınıñ ädildigine, söziniñ rastığına qanşa sense de, ol öziniñ älgi aqılına, küş-quatına süyenip, kek tudıratın, öşpendilikke wşıratatın jağdayğa barmasa kerek, öytkeni udıñ betin qaytaratın, basıtqısı (därisi) bola twrıp, soğan senip esti jan udı işpeydi ğoy. Adamgerşilik te izgi oylı jandardıñ ğana enşisine tiedi.

 

   Olardıñ janap qana ayta salğan sözderi qızıqtı bolmasa da, tüpki mañızı täjiribede körinedi, istiñ nätijesi ayağında barıp anıq bilinedi, ağıtılıp twrğan şeşen söz jwrttı qanşa tamsandırsa da, onıñ sırt beynesi üzdik ädemi bolsa da, bäri bir el onı is bitken kezde tipti däriptemeui de mümkin. Tübinde opa bermeytin sözderdi söylegendigim üşin ayıptımın, eşkimmen aqıldaspay, birneşe ret tolğanıp, ölşep-pişpey osınşa kürdeli mäseleni talqılauğa meniñ batıl kirisuim, ärine, wşqarılıqtan tudı. Kimde-kim aqıldı dostarımen aqıldaspasa, bolaşaq isin äldeneşe ret täptiştemey zerttep, oy-qırın oylamasa, onday jan aqılınıñ kemdigin äşkerelemey qoymaydı eken, men mwnı jaqsı bilem. Bügingi istegen isime say alğan sıyım ğoy, bwl mağan öte auır boldı, bwlay isteu layıq emes edi-au!", - depti. Qwzğın özin-özi osılayşa tildep-tildep, aqırı wşıp ketipti. "Öziñ swrağan soñ ayttım, japalaqtar men qwzğındardıñ arasındağı soğıstıñ alğaşqı sebebi, mine, osı bolğan", - dep sözin ayaqtaptı. Patşa sonda: "Men mwnı tüsindim. Japalaqtar jöninde ne isteuimiz kerek, qalay oylaysıñ, oyıñdı aşıp aytşı, eñ bastı şaramız ne bolmaq, endi sen osını bayandaşı", - degen. Sonda qwzğın sözin bılay bastaptı: "Soğısu jöninde men öz pikirimdi bağana aytıp öttim, onı quattamaytınımdı anıq bildirdim. Tek endi bir amal-ayla istep qana jön tabam ba degen ümitim bar. Talay-talay küşterin sarp etip, qwtıla almay jürgen auır jağdaylardan, köbinese jwrt qulıq jasap qwtılıp, maqsattarına jetken ğoy, mısalı osınday qulıqtı üş wrı bir sopığa jasap, onıñ lağın aldap alıp ketse kerek", - depti.

 

     Patşa: "Ol uaqiğa qalay bolğan?"- dep swrağanda, mınaday naqıl aytıptı: "Qwrbanğa şalu üşin bir sopı nän semiz laq satıp alıptı. Sol laqtı jetektep üyine qaytıp kele jatqanın köredi de, eki-üş swmıray qulardıñ onı aldağısı keledi. Solardıñ bireui onıñ qasına jaqınday berip: "Ey, sopı! Mına jetektep kele jatqanıñ qanday it?"- dep swraydı. Sonsoñ ekinşisi kelip: "Ey, sopı! Däude bolsa, mına itti sen añğa qosıpsıñ-au!"- degendi aytadı. Sodan keyin üşinşisi tayana berip: "Sopı kiimin kigen osı adam sopı emes-au, sirä, öytkeni sopı itti jetektep jürmes edi ğoy!" – depti. Sonda sopı twra qalıp: "Mümkin, satuşı meniñ közimdi baylap, aldağan şığar!" – depti de, laqtı tastay salıp jürip beripti, sonda älgi wrılar laqtı özara bölisip alıp, jayına ketipti. Biz tilegen maqsatımızğa aldaumen, ayla arqılı jetemiz, men bwl naqıldı tek sol üşin aytıp öttim. Josparım mınau: patşa mağan qattı aşulansın da, men turalı äskerine jarlıq qılsın. Olar meni qanğa boyap, ölimşi etip wrıp, soqsın. Qanat, qwyrığımdı jwlmalap, ağaştıñ tübine laqtırıp tastasın. Sodan keyin men öz qulığımdı orındap şıqqanşa, patşa äskerin ertip pälen jerge barıp, boy tasalay twrsın, sodan keyingi äreketti qalay orındaytınımdı özim bilem", - depti. Olar bärin osılay istedi, patşa qwzğındarın ertip, uädeli jerge barıp orın tepti. Japalaqtar tünde wşıp keledi de, qwzğındardı mekeninen taba almadı, al ağaştıñ tübinde jatqan jaralı jalğız qwzğındı bayqamadı. Sol zamatta älgi qwzğın ağaştıñ tübinde jatıp osılar meni körmey ketip qalsa, onda meniñ şekken azabımnıñ bäri tügel bekerge şığadı-au dep qorıqtı. Ol dıbısın eptep şığarıp, ıñırsi bastadı, japalaqtardıñ bireui onı estip qaldı. Qwzğındı körgen japalaqtar patşasına habar beredi, japalaqtarın janına ertip, qwzğındardıñ qayda ekenin swrap-bilu üşin, patşa endi osığan qaray bettedi. Jaqındap keldi de: "Özi kim eken, basqa qwzğındar qayda eken, osını swrap bilşi!" – dep patşa bir japalaqa jarlıq etti. Sonda qwzğın: "Men bälenşeniñ balası, bälenşemin. Al, seniñ basqa qwzğındar qayda degen swrauıña kelsem, qwpiya sırdı bilerliktey keskinimniñ joqtığın öziñ de körip twrsıñ ğoy", - degendi aytıptı. Japalaq patşası: "Mınau qwzğın patşasınıñ üzeñgiles uäziri, sonıñ aqılşısı. Nendey qılmısı üşin mınaday jazağa kiriptar qıldı eken, sonı swrañdarşı", - depti. Sonda qwzğın: "Olar meniñ pikirimdi alañğasarlıq dep eseptedi de, sonsoñ meni osı jazağa tarttı", - depti. Patşa: "Al sen qanday alañğasarlıq jasap ediñ?" – dep swrağanda, qwzğın oğan: "Sizdermen arada bolıp ötken uaqiğadan keyin patşamız bizdi şaqırıp alıp aqıldastı. "Ua, qwzğındarım, qanday oylarıñ bar, aytıñdar", - dedi. Män-jaydı jaqsı biletin men söyledim. Meniñ bayqauımşa, japalaqtarmen soğısuğa sizdiñ mwrşañız kelmeydi.

 

     Olar jau jürkek jäne sizden äldeqayda küştirek. Wyğarımıñız eki wday boluğa tiis, birinşisi: bitim swrañız da, alım töleñiz. Eger japalaqtar bwğan könse jaqsı boldı, al eger könbese, onda memlekettiñ işine qaray qaşıp jan sauğalaysız. Soğısu japalaqtarğa paydalı da, sizderge qıp-qızıl ziyan dep, men qwzğındarğa aqıl ayttım, eger olar bitimge könse, mine, eñ igili is osı dedim. Aytqanına köniñder dep nwsqadım jäne mınaday bir mısal da keltirdim. "Aşuı da, oğan serik qajırlı qayratı da mol, bet qaratpaytın küşti jauğa bağınu kerek. Dauıl qattı soqqanda şöp ıqqa qaray japırılıp jata qaladı da, özin-özi aman saqtaydı ğoy, älde sizder osını da körmediñizder me", - dedim. Biraq bwl sözderime olar könbedi, qattı aşulanıp, soğısudı quattap qasarıstı da qaldı. Mağan senbey küdiktenip: "Joq, bwlay bolmaydı!" – desti. Aytqan aqılım men körsetken jolımdı manswq etti de, sonsoñ özimdi, mine, osı jazağa kiriptar qıldı", - dep sözin bitirdi. Japalaqtardıñ patşası qwzğın habarlağan äñgimeni tügel tıñdap şıqtı da, uäzirlerdiñ bireuine bwrılıp, osı qwzğın turalı seniñ qanday pikiriñ bar dep swrağanda, ol: "Bwl qwzğın jöninde köp oylanudıñ qajeti joq, taqsır, onı tez öltiru kerek. Onıñ jalğız özi toptı qwzğınğa tatidı, mwnı öltirsek biz köp tabısqa jetemiz, aqıl-aylasınan qwtılamız da, qauiptenbeytin bolamız. Bwdan ayrılu qwzğındarğa qattı batadı, olardıñ basına ülken auırtpalıq tüsedi. Bwrınğılar: "Keleli isti jüzege asıru qolınan kele twrıp, sonı qapıda orınday almağan jan ekinşi ret onday jağdayğa kezikpeydi, armanda ketedi", - degen eken. Kimde-kim bir igi istiñ kezeñdi mezgilin kütip jürse, mine, sol kezeñ tua qalğanda, ol öz oyın orınday almasa, mine, sonıñ isi sätsizdikke wşıraydı, ol ökinedi, öytkeni onday mezgil endi qaytıp kelmeydi. Kimde-kim qaqtığıp qalğan jauına jeke kezdesip taban auzında közin joyıp qwtılmasa, sol isine ol soñınan opıq jeydi, artınan qayıra dayındalıp, izdep barğanda, endi onı jeñe almaydı, öytkeni jau saqtanıp ülgeredi", - dep jauap qayırdı.

 

    Patşa ekinşi uäzirine qarap: "Bwl qwzğın turalı sen ne oylaysıñ?"- dep swradı. Sonda ol: "Meniñ oyımşa, mwnı öltirmegen dwrıs. Qarausız, älsiz jauğa meyirbandıq körsetu maqwl, oğan keşirim istep, özin bos qoyu jön. Kimde-kim qorğalap kelip tığılsa, ayağıña jığılsa, ol qauipsiz panalauğa tiis, bwtağa qorğalağan torğay da aman qaladı ğoy. Onıñ üstine keyde bolmaşı birdemeniñ özi jauıñdı ayauğa sebep boladı, raqımıñdı tüsiredi, mısalı, sonday-aq äyeline öziniñ küyeuin jaqsı körsetuge bir wrı sep bolıptı, biraq osı qılığın älgi wrı bayqamaptı", - dedi. Patşa: "Bwl qanday uaqiğa eken?" – dep swrağanda, uäzir mınaday naqıl ayttı: "Bayağıda bir bay köpes bolıptı, onıñ tek äyelge süykimi joq eken. Uıljığan jas, swlu äyeli bolıptı, onı köpes qwmarta süyedi eken, biraq äyeli jek körip, özin oğan qwşaqtatpaydı da, basqa tilekterin orındamaydı eken. Äyeliniñ jan qwbılısın köpes biledi eken, biraq oğan degen öz mahabbatı kün sayın eselenip qoza beredi eken. Bir küni tünde sol köpestiñ üyine wrı kiripti, osı kezde äyeli oyau, köpes wyıqtap jatır eken. Wrıdan qorqıp äyeli küyeuine tığılıptı, onı aymalay qwşaqtasa kerek. Osı ıntığa qwşaqtaudıñ saldarınan köpes oyanıp ketip: "Mwnday meyirimdi mahabbat mağan qaydan duşarlastı eken?" – dep dal bolıptı. Sol jerde wrını körip, özin äyeline lajsız qwşaqtatqan mına qorqudıñ saldarı ekenin tüsinipti. Sonda köpes onı öz qasına şaqırıp alıp: "Ey, wrı! Meniñ aqşamnan, dünie-mülkimnen öziñe qajet degeniñdi, qalağanıñdı qaldırmay äketuiñe rwqsat etem. Meni jaqsı körip, äyelimniñ ıntığa qwşaqtauına seniñ järdemiñ tidi, ülken däneker boldıñ", - depti. Bwdan keyin osı qwzğın jayında patşa üşinşi uäzirinen swradı. Sonda ol twrıp: "Bwl qwzğındı öltirmeñiz, mäpelep kütiñiz, jaqsılıq isteñiz. Men osını maqwldaymın. Sizben şın dos boluğa tötep beredi. Bir dwşpanımen jaulasuın aqıldı adam wlı tabıs dep esepteydi. Eki dwşpan özara qırqısıp, dauşarğa wrınıp jatsa, mine, basıñdı osı arada qorğaysıñ, mısalı qaraqşı wrı men şaytan ekeui qidalasıp kerisip jatqanda bir sopı jan sauğalap aman qalıptı ğoy, bw da sol siyaqtı", - dedi. Patşa: "Ol qalay bolğan eken?" – dep swradı. Sonda uäzirdiñ aytqan naqılı mınau boldı: "Bayağıda pälenşe degen sopı bir adamnan sauın siır alıp, sonı jetelep üyine qaytadı.

 

   Siırdı wrlau nietimen qaraqşı onıñ soñınan eredi. Sol kezde adam keypine tüsken şaytan qasına kelip qatarlasa bergende, qaraqşı odan: "Sen kimsiñ?" – dep swraydı. Ol: "Men şaytanmın, mına sopınıñ soñına erip barıp, jwrt wyıqtağan kezde, onı wstap alıp, buındırıp öltirmekpin", - deydi. Qaraqşı sonda: "Men onıñ tünde üyine tüsip, osı siırın wrlamaqpın", - degendi aytadı. Bwlar osılayşa sopınıñ soñınan erip, birge ayañdaydı da, keşke taman onıñ üyine jetedi. Sopı öz üyine siırın birge ala kiredi.Söytip keşki asın işedi de, wyıqtap qaladı. Osı arada qaraqşı qauipke kiredi, eger men siırdı almay twrıp, eñ äueli mına şaytan sopınıñ özin ala qaşsa, onda sopı ışqınıp ayqay salar da, onıñ dausına halıq jinalar, söytip men siırdı wrlay almay bos qalarmın dep oylaydı da, şaytanğa: "Men siırdı alıp şıqqanşa sen kidire twr, artınan sopığa öz bilgeniñdi istersiñ", - deydi. Endi şaytan qauiptenedi, eger qaraqşı bwrın bastasa, onıñ qılığın köldeneñ bireu körip qoysa, sopını oyatar da, men onı bas salıp wstay almay qalarmın dep qorqadı da, ol qaraqşığa: " Sen kidire twr, men eñ äueli sopını alıp şığayın, sonsoñ meyliñ, siırdı ne isteseñ de öz erkiñ", - deydi. Ekeui birine-biri könbeydi, eregise beredi. Dau-janjalı tolastamaydı, aqır ayağında qaraqşı oğan: " Ey, sopı, wyqıñnan oyan! Mına şaytan seni äketkeli twr!" - dep ayğay saladı, sonda: "Ey, sopı, wyqıñnan oyan! Mına qaraqşı seniñ siırıñdı äketkeli twr!" – dep şaytan da qıstığa dauıstaydı. Osı mezgilde bwlardıñ dausın estip körşilerimen sopı da oyanadı, söytip ol aman qaladı. Osılayşa älgi swmıraylar maqsatına jete almay bet-betine qaşıp, qwr alaqan ketedi", - dedi. Üşinşi uäzir sözin bitirgende, osı qwzğındı öltiru kerek dep aqıl bergen birinşi uäzir qayta bastap ketti: "Meniñ bayqauımşa, mına qwzğın sizderdi adastırıp otır, kölgirlik körsetip, mäymöñkeley söylep, aldap otır. Aqıldıñ wyğarımın manswqqa şığarıp, sizder täuekelge bas baylap, qauipti betke tüskeli twrsızdar. Alayda mwnday wyğarımğa asığıs barmağan jön bolar edi. Sizderdiñ wyğarıp otırğan oylarıñızdan betteriñizdi qanşa qaytarsa da, öz isin ,özgeniñ de isin jetik biletien aqıldı janjardıñ aytqanına qwlaq asqandarıñız maqwl ğoy. Öziniñ bilgenine senbey, estigenine senip, aldanıp qalatın alañğasar aqımaq bolmañızdar nemese körgenin ötirikke jorıp, estigenin şınğa balap, qattı aldanıp, adasqan bir üyşiniñ kebin kiip jürmeñizder", - dedi. Patşa: "Ol qalay bolğan uaqiğa?" – dep swradı. Sonda uäzir mına naqıldı bayanday jöneldi: "Bayağıda bir üyşiniñ naqsüyer äyeli bolıptı. Sol äyelmen bögde bir jigit jüredi eken. Jaqındarınıñ bireui bilip qoyıptı da, osı äñgimeni kelip üyşige aytıptı. Biraq üyşi bwl iske şwğıl nana qoymay, közin äbden jetkizu üşin bir küni äyeline kelip: "Wlıqqa jaldanıp, biraz aqşa tauıp qaytu üşin körşi auılğa barğalı otırmın, onda birneşe kün bolamın. Sen meniñ jolıma azıq-tülik dayarla!" – depti. Äyeli qattı quanıptı da, jolına azıq dayındaptı. Keşke taman ol äyeline qarap: "Esigiñdi mıqtap jap, birneşe künnen keyin özim de kelem ğoy, soğan deyin üydi azdırıp-tozdırıp, jüdetip alma!" – depti. Sonan keyin ol jürip ketipti, esikten sıtılıp şıqqanşa äyeli de közin jazbay qarap twrıptı. Sonsoñ artınşa ol bwğıp barıp, äyeliniñ bölmesine kiripti, bölmede äyeliniñ kereueti twradı eken, sonıñ astına tığılıptı. Osı kezde äyel öziniñ jigitine kisi jiberipti. "Üyşi bir jwmıspen sapar jürip ketti, onda birneşe kün bolmaq, tez jetsin!" – depti. Jigit kelgen soñ äyeldi alıp barıp keruetke jatqızıptı, bwlar wzaq swhbattasıptı, üyşi qalğıp-mülgip jatıp, şıday almay wyıqtap ketipti. Osı mezette onıñ ayağı sozılıp, keruettiñ sırtına şığıp qalıptı. Äyeli onı körip qalıp, istiñ jamanğa aynalğanın sezipti. Sonda ol jigitine bwrılıp: "Küyeuiñdi jaqsı köresiñ be, joq meni jaqsı köresiñ be dep, sen menen dauısıñdı köteriñkirep swraşı", - dep sıbırlaptı. Jigit äyeldiñ tilegin orındap, älgi swraudı qoyğanda, äyel oğan: "Ey, süyiktim-ay! Mağan mwnday swraq qoyuıña ne sebep boldı eken? Älde sen bilmeysiñ be, biz dos izdegende tek öz qajetimizdi qanağattandıru üşin ğana izdeymiz, al toyattap bolğannan keyin biz erkekterdiñ jaqsılıq, jamanşılığına, qanday minez-qwlıq, is-äreket barına köñil audarmaymız. Bireumen köñil qosıp qajetimizdi aşqannan keyin bizge älgi jigit te, külli erkektiñ bäri de birdey bolıp qala beredi. Al küyeuge kelseñ onıñ jöni basqa, ol tuısqan, bauır ğoy, ol äke ğoy, endeşe, öz küyeuin mensinbeytin, onı özine teñ sanamaytın äyeldi Qwdaydıñ qarğısı atsın! Mwnday sözdi endi ekinşi qabat meniñ senen estigim kelmeydi", - depti. Osı äñgime qwlağına tigende äyeline üyşiniñ jüregi eljirep, köñili bosap jılap jiberipti, onıñ adal mahabbatına alañsız senip, bärin keşiripti. Äyelin renjitkisi kelmey, tañ appaq atqanşa, qasındağı mahabbat jarı ketkenşe, üyşi qimıldamastan sol bayağı ornında jata beripti. Sonsın ol keruettiñ astınan şığa kelse, äyeli wyıqtap jatır eken. Jaña ğana oyanıp ketken kisişe äyeli bir mezgilde kerilip-sozılıptı, ol osığan deyin bas jağında otırıp, onıñ betine qonğan şıbındı ürkitumen bolıptı. Üyşi endi oyanğan äyeline üñilip: "Ey, janımnıñ sayası! Tüni boyı kirpigiñ ilinbedi ğoy, wyıqtaşı endi. Seniñ näzik jüregiñe daq salğım kelmedi, äytpese ana jigitpen ekeumizdiñ aramızda asqınğan ayğay, şielenisken dauşar bolatın edi", - depti. Men bwl naqıldı sağan ädeyi ayttım, öytkeni äyelinen estigenin şınğa balap, öz közimen körgenin ötirikke jorığan osı üyşi tärizdi bolmauıñdı tileymin. Sözine qarap bwl qwzğınğa senbeñizder, esteriñizde bolsın, etene jaqınday tüsip, qoyan-qoltıq alıspay jıraqta qaptap jürgen qalıñ jau dwşpandıq jasay almaydı, odan ziyan kelmeydi. Mına swmıray qwzğındı körgenge deyin, sizderdiñ ol turalı aytqan sözderiñizdi estigenge deyin, men eşqaşan qwzğındardan mwnday qorıqqan emes edim", - depti. Alayda japalaq patşası da, basqa uäzirleri de onıñ sözin eleñ qwrlı körmedi, patşa bwl qwzğındı öz sarayıma aparıp kirgiziñder, qwrmet körsetip, sıylañdar dep ämir etti. Sonda öltirudi jaqtağan uäzir mına sözdi tağı ayttı: "Bwl qwzğındı öltirmeuge betteseñder, onda saq bolıñdar, jau dep biliñder, zalımnıñ dwşpandığın boylarıña darıtıp almañdar.

 

   Qwzğın swm, aramza zalım, meniñ oyımşa ol mwnda tek öz paydasın közdep, bizge ziyan jasau üşin ädeyi kelip otır", - dedi. Biraq patşa onıñ sözin elemedi, qwzğındı qwrmettep, sıylay beruden tanbadı. Qwzğın da patşanıñ aldına barğan sayın özi bilgeninşe qaydağı ädemi sözderdi tauıp aytıp, siqırlap, aldaumen boldı, al basqa japalaqtanmen de jeke kezdesip söylese ketkende, sonday swlu äñgimelerdi şertti, osınıñ saldarınan barıp olardıñ mwnımen dostığı, senimi küşeye tüsti, kün sanap jaqındasa, ämpeylese berdi. Künderdiñ bir küni osınıñ üyine japalaqtar jinaldı, işinde mwnı ölimge qiğan uäzir de bar edi, sonda qwzğın söz bastadı: "Meniñ aytqan sertimdi patşamızğa jetkiziñder, qwzğındar meni qattı jäbirledi, masqaralap jazağa tarttı, solardan kegimdi almay jüregim eşqaşan jwbanar emes. Biraq oylap-oylap onı isteuge küşimniñ jetpeytinin de sezdim. Men qwzğınmın ğoy, patşanıñ keybir adamdarınan estuimşe, jaqtırmağan kisilerin ol otqa örteydi eken, Qwdayğa arnap şalğan osınday iri qwrbandığı üşin, ol şın jalbıranıp, ne tilese sonısı orındaladı eken. Osılay etip, patşa meni örtegen bolsa, Täñirimnen japalaqqa aynaldıra kör dep ötiner edim, söytip japalaq bolıp jauımnan kegimdi alıp, susınımdı qandırar edim", - dedi. Tu basta öltiru kerek dep aqıl bergen japalaq osı arada: "Sırtı swlu, ındını aram seniñ osı sözderiñ iisi añqığan, tüsi äp-ädemi, işinde u aralasqan şarap tärizdi. Eger seni biz otqa üyitsek, sonda seniñ jaratılısıñ, bar näsäliñ öziñmen birge örtenip ketedi dep wğasıñ ba? Qayta sen öziñniñ bwrınğı negiziñe oralmaysıñ ba? Bayağıda Kün men bwltqa, jel men tauğa tigisi kelgen, eñ aqırında osılardıñ bärin tastap egeuqwyrıqqa küyeuge şıqqan tışqan tärizdi bolmaysıñ ba?" – dedi. Jiılğan qauım, ol qanday uaqiğa edi dep swrağanda, japalaqtıñ keltirgen naqılı mınau boldı: "" Äsem Alatau baurayındağı swlu Almatığa at arıltıp alıs-jaqın elderden qonaq bop kelip jatqan önersüyer qauımğa ruhani demalıs sıylaytın birden-bir kieli şañıraqtıñ biri de biregeyi - Mwhtar Äuezov atındağı akademiyalıq drama teatrı. Nebir janı jaysañ sañlaqtar toğısqan kieli şañıraqta büginde wrpaq , buın jalğastığı jıl ötken sayın wlğayıp keledi. Wjım talanttı jastarmen tolığuda. Jas buınnıñ körkemdik izdenisteri de är qilı. Biılğı «Teatr köktemi» festivalin birtuar twlğa, teatr jäne kino akteri Nwrmwhan Jantörinniñ 80 jıldığına arnaudan bastağan teatr wjımı, jıldağı ürdisten aynımay, qazaq önerine eñbegi siñgen aytulı twlğalardı eske alu keşin wyımdastırudı jalğastırıp keledi. «Teatr köktemi» festivalin ötkizgennen keyin-aq öner oşağı Qazaqstannıñ halıq ärtisi, teatr jäne kino öneriniñ darabozı, ömirden erte ozğan akter Änuar Boranbaevtı eske alu keşin wyımdastırdı. Ğibrattı keşte akterdiñ tağdırlas äriptesteri men tuğan-tuıs, dostarı öner tarlanınıñ adami qasietteri men şınayı bolmıs-bitimin, onıñ ömirdegi jaysañ minezin eske alısıp, işte twnğan sağınış tilekterin aytıp, ağınan jarılıp bir marqayıstı. Akterdiñ öneri men ömir jolına arnalğan «Akter tağdırı» attı kitap keşqonaqtarına tegin taratıldı. Sonday-aq, däl osınday joğarı deñgeyde körnekti akter Änuar Moldabekovtıñ tuğanına 70 jıl toluına oay wyımdastırılğan eske alu keşi teatr sahnasında anşlagpen ötti. Wyımdastırıluı bir-birine wqsamaytın mwnday öner keşteriniñ atalıp ötuine asa ıjdahattılıqpen dayarlanğan teatr wjımınıñ eñbegi wşan teñiz. Akterdi eske alu keşi qarsañında «Änuar Moldabekov» attı tağı bir ädemi kitap «Öner» baspasınan jarıq körip, keşke keluşilerge sıyğa tartıldı. Osı keşten keyin teatr wjımı 82 şi mausımın jauıp, jazğı kezekti demalısqa şıqqan bolatın. Teatrdıñ soñğı kezdegi jetistigi gastrol' jüyesiniñ qayta jandanuı. Osı jılğı mausımında teatr elordamız Astanada, Qostanay, Taldıqorğan qalalarında gastrol'dik saparlarda boldı. Akademiyalıq drama teatr sahnası qoñır küzdiñ alğaşqı künderinde Qazaqstan Respublikasınıñ Mädeniet jäne aqparat ministrliginiñ qoldauımen «Ortalıq Aziya memleketteriniñ 2- şi Halıqaralıq teatrlar festivaliniñ» aşılu saltanatına oray öz körermenderine esigin ayqara aştı. Söz reti kelgende ayta ketu läzim, bwl festival'ge özderiniñ jaña tuındılarınıñ biri «Swlu men suretşi» (T. Ahmetjan, rejisseri N. Jaqıpbay) spektaklimen qatısqan teatr wjımı bas jüldege ie boldı. Qırküyek ayında Qazaqstannıñ halıq ärtisi, Torğın Tasıbekovanıñ «Sahnada 50 jıl» attı şığarmaşılıq keşi de öner sahnasında öte joğarı deñgeyde ötti. Jetpistiñ jelkenine şıqqan sahna maytalmanınıñ saltanattı keşin akter Twñğışbay Jamanqwlov jürgizdi. Qazaq öneriniñ qara şañırağı, qasietti öner oşağında öneri de ömiri de önegege tolı Torğın apamız 50 jıl taban audarmay qızmet etip keledi. Sahnadağı jartı ğasır ğwmırında Torğın Tasıbekova nebir swlulardıñ beynesin näşine keltire somdadı. Eñbegin el bağalağan ataqtı aktrisa ğana emes, önegeli wrpaq örbitken ayaulı ana, Äşekeñdey (Äşiräli Kenjeev) daraboz twlğanıñ tütinin tütetken süyikti jar, talay wrpaqtı öner närimen susındatqan tälimger wstaz, tilmaş, dublyaj jasau öneriniñ maytalmanı äri änşi. Segiz qırlı bir sırlı öner iesi öziniñ 70 jasqa tolğan mereytoyında da än aytıp, öleñ oqıp, ärbir oynağan qoyılımdarınan üzindiler oynap, sezdirmey keletin qarttıqqa boy aldırmağandığın tağı bir däleldegendey. Ärbir isi şiraq, sıñğırlağan näzik ün iesin 70 emes, 40 jastağı kelinşek pe dersiñ... Bwl twrğıda aktrisanıñ üzeñgiles äriptesterinen artıq eşkim teñeu aytpağan bolar edi. Äygili teatr sınşısı Äşirbek Sığaydıñ Torğın Tasıbekovanıñ öneri men ömirine arnap bergen bağasınan-aq köp närseni wğuğa bolatınday. - Torğın Tasıbekovağa Qazaqstannıñ halıq ärtisi degen ataq tegin berilmegen. Men Torğındı Qazaq sahna öneriniñ qılqobızı dep esepteymin. Tögiltip söylegende, kümistey sıñğırlağan äsem dauısı, sahnalıq süykimdiligi jağınan kezinde Torğınnıñ aldına tüsken aktrisa kemde-kem boldı. Süykimdilik degen Torğın Tasıbekovağa qwdaydıñ bergen qwtı ispettes. Ol sahnağa şıqqanda-aq qwlpırıp beredi. Äsirese, qazaqı erekşeligimen körinetin jeñgelerdi, kelinşekterdi oynağanda sıñğırlap şığa keledi. Oğan taqqan şaşpau da, şolpı da, ol sausaqtarına salğan saqina da jüzikteri bäri-bäri wlttıq erekşelikterimizdi ayşıqtay tüsip, öz rol'derimen qosa oynap şığadı. Säukele, kimeşek kise de qazaqtıñ kirşiksiz möldir qız-kelinşekteri osı dep körsetuge layıq jüzi,öñi boldı. Qazir de öziniñ jasına, jürip ötken joldarına qaramay öte jaqsı körinedi. Sahnalıq keyipti joğaltpau, sahnalıq reñ-ajardan ayırılmau bwl aktrisalardıñ birinşi mindeti. Öytkeni ol ünemi el aldında jüredi sondıqtan özin özi jaqsı formada wstau bwl bir kelisilmegen şart deuge boladı. Körgeni köp. Estigeni mol. Keşegi darabozdarımız Qalleki, Şäken Aymanov, Säbira Mayqanova, Qadişa Bökeeva, Biken Rımova, Şolpan Jandarbekova sındı apalarımızdı körip, solardan ülgi alğan.Olardıñ jaqsı jaqtarın qabılday bilgen. Ärbir üyretken tärbie-tälimin tek teoriyalıq türde wğınıp qana qoymay, is jüzinde sahnada qoldana bilgen jan-jaqtı talant dep qaraymın. Äzir mine, özderiñiz kuä bolıp otırğanday äli de bolsa şiraq. Endeşe röl tabılıp jatsa äli de talay rölderdi somdauğa zerek, dayın dep esepteymin. Asıra aytqandıq emes, teatr sınşısınıñ şeber aktrisağa bergen bwl bağasın sol zalda mereytoydı tamaşalağan bükil körermen El bolıp aktrisanıñ meretoyın toylap bolısımen-aq önersüyer qauımğa damılsız qızmet etken kieli şañıraqqa Mañğıstau teatrı gastrol'dik saparmen kelgen bolatın. Mwhtar Äuezov sındı dañqtı twlğanıñ esimin alğan qasietti qara şañıraqtıñ tabaldırığın imene attağan Aqtau drama teatrı da bäygeniñ aldın bermeytin irgeli öner oşaqtarınıñ biri. Köp wzamay, qazan ayında äkemteatr önersüyer qauım asığa kütken kezekti 83 mausımınıñ aşılu saltanatın bastadı. Mausım dästür boyınşa Mwhtar Äuezovtiñ «Ayman-Şolpanmen» qoyılımımen bastaldı. Artınşa M.Äuezov atındağı akademiyalıq drama teatrda qırıq jılğa juıq qızmet etken Twñğışbay Jamanqwlov osı qara şañıraqta öziniñ 60 jıldıq mereytoyın atap ötti. Halıq aldında esep berdi. El nazarına wsınılğan birneşe qoyılımdardıñ üzindileri men ekran arqılı körsetilgen kino-üzikter – akter gallereyasındağı «baylıqtıñ» jüzden biri ğana şığar. Degenmen bwl keş – Twñğışbay Jamanqwlov şığarmaşılığınıñ twtas kartinasın köz aldımızğa äkelgendey boldı. Keş soñında Äkemteatrdıñ körkemdik jetekşisi, Qazaqstannıñ halıq ärtisi E.Obaev mereytoy iesine qwttıqtau telegrammaların tabıs etti. Elbası N.Nazarbaev öz qwttıqtauında: «Qwrmetti Twñğışbay Qadırwlı! 60 jasqa tolğan mereytoyıñız qwttı bolsın! Siz – elimizdiñ teatr jäne kino önerin damıtuda özindik ülken ornı bar, jan-jaqtı darın iesisiz. Sizdiñ boyıñızdağı teatr sahnası men kino ekranındağı aluan asqarlı beynelerdi ayşıqtı etip körsete alatın tabiği talant pen izdengiştik qasietti önersüyer qauım ärdayım joğarı bağalaydı. M.Äuezov atındağı Qazaq akademiyalıq drama teatrınıñ sahnasında jäne wlttıq kino önerimizdiñ jauhar tuındılarında somdağan keyipkerleriñiz körermender jüreginen öşpes orın aldı dep ayta alamız...» dep akter şığarmaşılığına joğarı bağa beredi. Sonımen qatar teatr basşısı Senat törağası Q. Toqaevtıñ, Memlekettik hatşı Q.Saudabaevtıñ, QR Prezidentiniñ Baspasöz hatşısı B.Isabaevtıñ, basqa da el ağalarınıñ jılı lebizderin jetkizdi. Mädeniet ministri M.Qwl-Mwhammedtiñ qwttıqtau hatın vice-ministr A.Böribaev tabıs etti. Al Almatı qalasınıñ äkimi A.Esimov, Jambıl oblısınıñ äkimi B.Jeksembin mırzalar mereytoy iesine şapan jauıp, temir twlpardıñ kiltin tabıs etti. Akterdiñ jerlesteri eki tomdıq kitabın şığarıptı. Qaraşa ayında teatr aktrisası G.Hadjievanıñ ömirdegi jäne önerdegi mereytoyın ötkizudi de josparlauda.

 

    Teatr bwl mausımda körermenderine jazuşı-ğalım Nemat Kelimbetovtıñ «Ümit üzgim kelmeydi» attı draması boyınşa qoyılğan spektakl' prem'erasın wsındı. Adamgerşilik, imandılıq twrğısında örbitin spektakl'diñ qoyuşı-rejisserleri Esmwhan Obaev pen Töleubek Aralbay. Sonday-aq, teatr aldağı uaqıtta körermenge tağı birneşe jaña tuındı wsınbaqşı. Olar: «Bäkey qız» - avtorı Twrlıbek Mamaseyitov, rejisseri Äubäkir Rahimov. «Köktöbedegi kezdesu»-avtorı Qaltay Mwhamedjanov, Israil Saparbaydıñ «Mäjnün», G. Gadjibekovtıñ «Arşin – mal alanı» spektakl'deri. Bügingi tañda teatr repertuarınıñ negizgi süyegin klassikalıq dünieler qwraydı deuge boladı. Teatrda M. Äuezovtıñ tuındıları tügeldey derlik qoyılıp keldi. Jılda jaña tuındılar qosıluda. «Qaragöz» qoyılımınıñ soñğı ülgisi osıdan birer jıl bwrın sahnalansa, endi «Abay» qoyılımın osı mausımda, yağni 2009 jıldıñ aqpan ayında sahnalaudı josparlap otır. Sonday-aq, «Qobılandı» qoyılımı 2010, «Eñlik-Kebek», Ğabit Müsirepovtıñ «Aqan seri - Aqtoqtısı» 2011 jıldarda sahnalanadı dep josparlanuda. Klassika qaşanda irgetas jäne til wstartudıñ biik ülgisi jäne bügingi tañda til mäyegin siñiremin degen jas wrpaqqa jaqsı mektep. Bwl tuındılar jwrtşılıqqa jañaşa közqaras tudırsa, akterlerge jañaşa izdenis tuğızatındığı kümänsiz.

 

   Al, Mwhtar Äuezov atındağı akademiyalıq drama teatr sahnasınan qol üzbey, ärbir jaña tolağay tuındını bağalap, oy qorıtu barşamızdıñ isimiz.

 

   Jazira AMANTAYQIZI

Басқалармен бөлісе отырыңыз
Пікірлер

Басты жаңалықтар

img
Дерек пен дәйек 2026-06-11

ATTAN JIĞILSAQ TA, JER TANIMADIQ-AU!!!
img
Дерек пен дәйек 2026-06-07

قازاقييا تاڭبا ەتنوپسيحولوگييالىق ۇنى كوزكاراس قۇبلىسى
img
Өнер 2026-06-12

С а х н а с а ң л а ғ ы
news-img
overlay bottom
Өнер 2026-06-12
С а х н а с а ң л а ғ ы

Последние новости

img
Өнер 2026-06-12

С а х н а с а ң л а ғ ы
img
Өнер 2026-06-12

Өнерлі өрге жүзеді
img
Дерек пен дәйек 2026-06-08

Qazaqiya tañba etnopsihologiyalıq üni közkaras qwblısı

Все новости

news-img
overlay bottom
Өнер 2026-06-12
С а х н а с а ң л а ғ ы
news-img
overlay bottom
Өнер 2026-06-12
Өнерлі өрге жүзеді
news-img
overlay bottom
Дерек пен дәйек 2026-06-08
Qazaqiya tañba etnopsihologiyalıq üni közkaras qwblısı
news-img
overlay bottom
Дерек пен дәйек 2026-06-07
قازاقييا تاڭبا ەتنوپسيحولوگييالىق ۇنى كوزكاراس قۇبلىسى
news-img
overlay bottom
Общество 2026-06-12
Двигатель экономики: как 500 крупнейших компаний формируют будущее Казахстана
news-img
overlay bottom
Дерек пен дәйек 2026-06-11
ATTAN JIĞILSAQ TA, JER TANIMADIQ-AU!!!
news-img
overlay bottom
Дерек пен дәйек 2026-06-11
اتتان جىعىلساق تا, جەر تانىمادىق-اۋ!!!
news-img
overlay bottom
Қоғам 2026-06-12
Экономиканың қозғаушы күші: 500 ірі компания ел болашағын қалай өзгертеді?
news-img
overlay bottom
Жолсапар 2026-06-11
ODESSAĞA JETİ KÜN QWDİRETTİ ÖNERİN SIYLAĞAN ALMATI
Международное интернет-издание "Shalqar kz"
Подписка на важную информацию международного интернет-издания "Shalqar kz" Будьте в курсе последних новостей Ваша электронная почта подписаться