logo
burger menu search Қазақша language menu
Жолсапар

Автор: ADMIN

Жолсапар 2026-06-07 20:12:48

Біз әлеуметтік желілерде:

اقساراي

news single

   ەرتىس بويىنداعى كونە قونىستاردىڭ بىرى اقساراي دەپ اتالادى. سوۆەت ۇكىمەتى ۋاقىتىندا بۇل جەر كيروۆ اتىنداعى سوۆحوزدىڭ ەكىنشى فەرماسى بولعان. اپ ادەمى, كىشكەنتاي عانا قازاق اۋىلى ەدى دەيدى بىلەتىندەر. اقساراي اتتى عاجاپ تاريحتىڭ بەلگىسىن دە ساقتاپ قالعان وسى كىشكەنتاي اۋىل. بۇگىنگى كۇنى شارۋا باققان بىرنەشە عانا وتباسى قالىپتى بۇل ەسكى قونىستا. ورتاسىندا جورىق دەگەن قاريياسى بار ەكەن, بىراق سوزگە جوق, ومىر بويى مال سوڭىندا كەتكەن ادام. دال وسى جەرلەردەن بىز 2001 جىلى ەكسپەديتسييا جاساپ وتتىك, بىراق ول جولى كوبىنەسە قالابالعاسۇنمەن اۋرە بولىپ اقسارايعا مويىن بۇرا المادىق. اقساراي اتى قايدان شىقتى, وسى اتاۋدىڭ تاريحى بار ما دەپ ۇلكەندەردەن سۇراساڭ ماردىمدى جاۋاپتارى جوق. بىرەۋلەرى بۇل جەردە كولحوز قۇرىلىپ جاتقان ۋاقىتتا, ياعني 20 عاسىردىڭ 30-شى جىلدارى بىر قۇرىلىس سالىنعان ەكەن-مىس دەيدى. نە كلۋب, نە مەكتەپ, ەشكىم انىقتاپ ايتا المايدى. جارايدى, اقساراي سوۆەت زامانىندا-اق ورناسىن, ال ونىڭ جانىنداعى جاڭا ساراي, كۇيگەن ساراي قاي زاماندا ورنادى دەسەڭ, وعان دا جاۋاپ جوق.

 

    جەرگىلىكتى ەل پاتشا زامانىندا بىر, سوۆەت زامانىندا ەكى تاپتالعاننان كەيىن, تاريحتان, ەسكى اڭگىمەدەن اجىراپ قالعان. ايايسىڭ, ايايسىڭ دا قىنجىلاسىڭ. تاريح تاربيەنىڭ قۇرالى ەمەس پە, وز تۋعان جەرىنىڭ تاريحىن بىلمەگەن بۇگىنگى جاستاردان ەرتەڭگى كۇنى دۇرىس ازامات شىعۋى مۇمكىن بە? ارينە, جوق. تاريحتىڭ ۇستىندە وتىرىپ, سول تاريحتى بىلمەيمىز. بۇل جازاسىز كەتپەيدى عوي. ەلدىڭ جاعدايى جاڭاعى, ەڭ بولماعاندا وسى ەلدى باسقارىپ وتىرعان ازاماتتاردىڭ كوكىرەگىنىڭ ساۋلەسى بولسا ەكەن دەپ تىلەيسىڭ. اقساراي, جاڭا ساراي, كۇيگەن ساراي اتاۋلارى سوۆەت ۇكىمەتى بيلىك قۇرعان زاماندا بۇل ەلدى-مەكەندەرگە قويىلۋى مۇمكىن ەمەس. وعان باستى سەبەپ, ول كەزدە ەلدى-مەكەندەردىڭ ت.ب. سوۆەتتىك يديولوگيياعا سايكەس رەەستەرى بولدى. ونىڭ مىسالىن دال وسى ەرتىس بويىنان دا كورۋگە بولادى. ماڭايىڭىزعا قاراساڭىز, الى كۇنگە دەيىن سول اتاۋلار سىڭسىپ تۇر: ستالين تۋى – جۇمىسكەر, قىزىل ەڭبەك, سپۋتنيك, جاڭاتاڭ, جاڭا تۇرمىس, جاڭااۋىل, يلьيچ, ودان قالدى ەرماك ت.ب. بۇل رەەستردە اقساراي اتى جوق. ول رەەسترگە اقساراي اتى كىرۋى دە مۇمكىن ەمەس, سەبەبى اقساراي تاريحي اتاۋ, پاتشالاردىڭ, حانزادالاردىڭ مەكەنى, تاق قۇرعان جەرى دەگەندى بىلدىرەدى. اقساراي اتى ەدىل بويىنان باستاپ اۋعانستانداعى تۇرىك تايپالارى قونىستانعان جەرلەردىڭ بارىنەن دە وسى سوڭعى ماعىنادا كەزدەسەدى.

 

   مەن ەدىل بويىنداعى اقساراي دەگەن جەردە بولدىم, استراحاننان بەرى 100 شاقىرىم بولمايدى. ەرتەدە التىن وردا حاندارىنىڭ جازعى قونىستارى, جايلى قونىس, اتا-بابا قورىمى. ەدىل بويىنداعى اقساراي اۋىلىندا ورىس پەن نوعاي ارالاسا وتىر. سوڭعىسىنىڭ قازاقتان ايىرماشىلىعى جوق, قارييالارى تاريحتى سايراپ وتىر, اقساراي نوعايلىنىڭ قالاسى بولعان, بۇل جەردە ەدىگە بي بيلىك قۇرعان دەيدى. قازىرگى اتىراۋ (گۋرьەۆ-ۇيشىك) قالاسىنان الپىس شاقىرىم سارايشىق قالاسى التىن وردا حاندارىنا دا, نوعايلىنىڭ بيلەرىنە دە, ودان بەرگىدە قازاقتىڭ حاندارىنا دا وردا بولعان. باسقاسىن ايتپاعاندا, دەشتى-قىپشاقتى بيلەگەن حانداردىڭ ىشىندە جوشىدان كەيىنگى مىقتىسى قازاقتىڭ قاسىم حانى سول سارايشىقتا جەرلەنگەن. التىن وردا حاندارىنىڭ ۇلكەن ورداسىن ساراي-باتۋ, ساراي بەركە (ساراي-ال جاديد, ياعني جاڭا ساراي) اتالعان. وسىنشاما سارايلاردى بىلىپ وتىرىپ, وتارشىل ۇكىمەت قازاق جەرىندە وسى اتاۋدى قايتا جاڭعىرتا ما?! اقسارايدىڭ قازىرگى ۇلكەنى جورىق. بۇل جەردەگى زيراتتا قاسيەتتى ۇلكەن كىسىلەر جاتىر, ماشينامەن جۇرگەندە بايقاپ جۇرىڭىزدەر دەيدى. وسى ماڭداعى ەل بۇل اڭگىمەنى ەرتەدەن بىلەدى. بەيىت جانىنان زۋلاپ وتەمىز دەپ تالايلار وز سازايىن تارتسا كەرەك. قازاق بەيىتىنىڭ جانىندا قيماق (كەمەك) داۋىرىنىڭ زاۋلىم قورىمى جاتىر.

 

   ديامەترى 100 مەترگە جاقىندايدى, بيىكتىگى 7-8 مەتردەي. ماڭىندا تولىپ جاتقان ۇساق قورعان. قورعاننىڭ باسىن گەولوگتار بۇرعىلاپ تاستاعان, سولاردىڭ دا تەسپەي, بۇزباي جۇرگەن جەرى جوق شىعار. ەرتىستىڭ ەسكى ارناسىنىڭ جيەگىنە ورنالاسقان اقساراي اۋىلىن, وعان تاياۋ قازاق-قيماقتىڭ ارالاس قورىمىن تۇتاس الىپ قاراساق, بۇل جەردىڭ نەگە اقساراي اتالعانى بەلگىلى بولادى. وسىدان مىڭ جىل بۇرىن اقساراي ماڭىندا قيماق (كەمەك) ەلىنىڭ ىرى ساياسي ورتالىعى جانە پاتشالارى جەرلەنەتىن قورىمى تۇردى. قيماق قورعاندارىنىڭ باسىندا ساقتالعان سىنتاستاردىڭ ىزى دە وسىنى نۇسقايدى. ارينە, بۇگىنگى ول سىنتاستاردان قالعان ەشتەڭە دە جوق. مەن بۇل جەرگە 2001 جىلى كەلگەندە وسىنى ويلادىم. جولدىڭ شەتىندە تۇرعان قيماق قورعانىنان باستاپ ەرتىستىڭ جاعاسىنا دەيىن تولىپ جاتقان زيرات ىزدەرى, قۇرباندىق شالاتىن ورىندار, قونىس بەلگىسى, ەرتىس بويىندا تاس از بولعاندىقتان بارى دە شىم, نە ساماننان سالىنعان سيياقتى. بىراق ادامنىڭ جولى بولايىن دەسە وعان ەشتەمە دە بوگەت بولا المايدى. بىز عايىپتان سۇراي-سۇراي بۇرىن وسى اقساراي اۋىلىندا تۇرعان, قازىر وسى اقسۋدىڭ ماڭىندا ەڭبەك اۋىلىن مەكەن ەتىپ جاتقان باۋىرجان دەگەن ازاماتتى كەزدەستىردىك.

 

   – مىنە, ناعىز اقسارايدىڭ يەسى وسى جىگىت ەكەن. بالا كەزىمدە اقسارايدىڭ ىرگەسىندە جول جوندەۋشىلەر جەر قازىپ جاتتى,- دەيدى باۋىرجان. جاس بالا بولسا دا, ەكسكوۆاتوردىڭ كۇرەگىنە ىلىككەن ەرەكشە تاس مۇسىندى كورىپ قالىپ, اعالارىنا جالىنىپ, ۇيگە سۇيرەتىپ الىپ كەلىپتى. كادىمگى كونە تۇرىك داۋىرىنىڭ تاس مۇسىنى, سالماعى جۇز كيلو بولار, كوك گرانيتتەن جاسالعان. قازاقتىڭ اتاما كوك تاس قويدىم دەگەنى ەسىمە تۇسەدى. ادامنىڭ بەينەسى ناقتى جاسالعان: كوزى, قۇلاعى, مۇرنى مەن اۋزى, ەكى قولى, ۇستاعان توستاعانىنا دەيىن تاستا ايشىقتالعان. بۇل تاس اقسارايعا الىس ولكەلەردىڭ بىرىنەن كەلگەن, تىپتى ارنايى تاپسىرىسپەن بۇحار, نەمەسە سامارحاندتا دا جاساتۋى مۇمكىن دەگەن پىكىردەمىز. سەبەبى تاستىڭ وزى ەرەكشە, جەرگىلىكتى بايان مەن قارقارالىنىڭ, نەمەسە قالماق قىرعاننىڭ گرانيتىنە ۇقسامايدى. ەگەر سىز كەرەكۋدەن سەمەيگە قاراي وزەننىڭ سول جاعاسىمەن جۇرسەڭىز, اقسۋ اۋدانىنىڭ شەكاراسىنان دا جوعارىدا ايتىلعان تاريحي ورىندارعا كەزدەسەسىز. بۇل ماي اۋدانىنىڭ جەرى دەپ ەسەپتەلەدى. ەكى ورتادا ماي اۋدانىنىڭ ورتالىعى كوكتوبە اۋىلى جاتىر. بىر عاجابى, ەرتىس بويىنا ماي مەن كوكتوبە اتاۋلارى قانشالىقتى جات بولسا, اقساراي, جاڭاساراي, كۇيگەن ساراي اتاۋلارى سونشالىقتى جاقىن. سەبەبى دۇرىس بىلىمى بار تاريحشى بۇل اتاۋلاردىڭ قالاي شىققانىن, سول زاماندى, اتاقتى حاندارى مەن بيلەرىنىڭ ىسىن بايان قىلىپ ايتىپ بەرە الادى. اقساراي مەن جاڭاساراي مالايسارى اۋىلىنان شىعا جولدىڭ سول جاعاسىنان كەزدەسەدى. بۇل ەرتىستىڭ ەسكى جيەگى, ال ۇلى وزەننىڭ وزى بۇل جەردەن ونداعان شاقىرىم سولتۇستىككە قاراي جاتىر. ونىڭ ەسەسىنە ەرتىستىڭ جارىنىڭ ىشىندە قاراسۋلار مول.

 

    كونە تۇرىك زامانىندا ەل بيلەۋشىلەردىڭ وسى جەردى تاڭداۋىنا دا بۇل ماسەلە تىكەلەي اسەر ەتسە كەرەك. كۇيگەن ساراي قونىسىنىڭ ورنىن بىز جولدىڭ وڭ جاعىنان كەزدەستىرەمىز. قزىرگى ۋاقىتتا كۇيگەن سارايدىڭ ۇستىنەن اقسۋ-دەگەلەڭ تەمىر جولى وتەدى. بۇدان باسقا قىرعا قاراي جۇرسەڭىز سىز قازىلىق كولىنە جولىعاسىز. ونىڭ ارعى تاريحى "بايان اۋلا-قازىلىق”, "قارقارالى-قازىلىق” اتاۋلارىندا جاتىر. قازاق "ۇش قازىلىق” دەپ قارقارالى, كەنت, قۋ تاۋلارىن ايتادى, ودان باسقا بەس قازىلىق دەپ تە اتايدى, وعان بايان كىرەدى. بۇقار جىراۋ "ون ەكى قازىلىق – وي تۇڭدىك”- دەيدى. تۇندىگى سولتۇستىككە قاراي اعىپ جاتىر, ول دا اقسارايعا الىس ەمەس. ار جەردە سوۆەت داۋىرىندە, قايتا قۇرۋ زامانىندا سالىنىپ, ودان كەيىن قيراپ قالعان قۇرىلىستار جاتىر. بىر قاراعاندا بۇل جەردە قيماق (كەمەك) پاتشالارىنىڭ ىزى دە جوق سيياقتى, ال شىن مانىندە ولاردىڭ اتى ماڭگىلىك. ادام بولىپ ومىر سۇرگەننەن كەيىن جاقسى ىسىڭدى, جاقسى اتىڭدى قالدىرعانعا نە جەتسىن?! اقساراي, جاڭاساراي ساي بولايىق جاقسى اعايىن!

 

   اقتوعاي

ەرتىستىڭ سول جاعاسىنداعى قازىر اقتوعاي اۋىلى ورنالاسقان جەر تاريحتا ەرتەدەن بەلگىلى. ە. ي. ماكسيموۆا, ف. ح. ارسلانوۆا سيياقتى ارحەولوگتاردىڭ 20 عاسىردىڭ 50-60 جىلدارى جۇرگىزگەن ارحەولوگييالىق بارلاۋ جۇمىستارى اقتوعاي ماڭىنداعى كوپتەگەن ەسكەرتكىشتەردىڭ كارتاعا تۇسۋىنە جول اشتى. بىراق بىر وكىنىشتىسى الى كۇنگە دەيىن بۇل تاراپتا تيياناقتى زەرتتەۋ جۇمىستارى, سالماقتى مونوگرافييا جاسالعان جوق. بىرىنشىدەن بۇل شارۋاعا عىلىمي دەڭگەيى بار, ەكىنشىدەن ەرىنبەي-جالىقپاي ىزدەنەتىن, وسى ىستىڭ سوڭىنان تۇسەتىن ادام كەرەك. اقتوعاي اتاۋىنا بايلانىستى عالىمداردىڭ اراسىندا بىرنەشە پىكىر بار. ولاردىڭ كوپشىلىگى بۇل اتاۋدى وزەن جاعاسىنا وسكەن اعاش, جايقالعان شوپ دەگەن ماعىنادا تۇسىندىرەدى. بىرنەشە سوزدىكتەرگە نەگىزدەلىنگەن جەرلەس عالىمداردىڭ كىتاپشاسىندا بىلاي دەپ جازىلعان: "اقتوعاي - (بەلىي, چيستىي, سۆەتلىي) گۋستوي لەس س لۋگاۆوي راستيتەلьنوستьيۋ" (1,س.59). دەگەنمەن ادەبيەتتە "اقتوعاي" تاريحى تىم كونەگە كەتەتىنى جانە ونىڭ توعايمەن تىكەلەي بايلانىستى ەمەس ەكەنى ەسكەرتىلەدى: "اقتوعاي- ويىس جەرلەردىڭ, سۋ جاعالاۋلارىنىڭ اتتارى. تىم كونە اتاۋلار. اتاۋ قۇرامىنداعى اق جانە توعاي سوزدەرى قازىرگى ماعىنالارىنان قاشىقتا قالعان كومپونەنتتەر. اق سوزىنىڭ "سۋ" مانىندە كەلەتىن كەزەكتەرىن ەسكە ساقتاپ, توعاي سوزىن قىسقاشا شولايىق.

 

    توعاي سوزى لەكسيكا نەمەسە توپولەكسەما تۇرىندە قيلى فونەتيكالىق ۆاريياتسييالاردا (تۋعاي, توقوي, توحوي, تۋقاي) بۇكىل تۇركى جانە مونعول تىلدەرى توپونيميياسىن بىلاي قويعاندا جالپى سلاۆيان (تۋعاي), ۋگور (توكاي) تىلدەس حالىقتار اتاۋلارىنان دا, ادەبي نورماداعى تەرميندەرى قاتارىنان دا بەرىك ورىن العان تىم كونە فورما. سوندىقتان دا ونى تۇركى-مونعول تىلدەرى شەڭبەرىنەن ارتىپ, "التايستيكا" اياسىنا ەنگەن فورما دەۋگە بولادى. ورىستىڭ عىلىمي جانە باسقا تەرمينولوگيياسىنىڭ توركىنىن قاراستىرعاندار (ك. ر. باباەۆ, ە. ن. شيپوۆا ت.ب.) بۇل لەكسەمانىڭ نەمەسە العاشقى تۇسىنىگىنەن الىستاپ كەتكەن توكاي پروتوتيپىنىڭ بەرەر ماعىناسىن "يىلمە", سوزبە-سوز "شىنتاق" (ور. "لوكوتى") دەپ قارايدى (219,328; 17, 73)". قازىرگى قازاق تىلى نورماسىنا كەلتىرگەندە بۇل سوزدىڭ تولەۋىن, جوبامەن "سايسالا" نەمەسە "ەسكى ارنا" ماندەس ۇعىم بەرەدى" (2, 36-37 بب.). تىلشى عالىمنىڭ بۇل جازعانىندا, ارينە, ويعا قونىمدى پىكىرلەر بار. تەك ەسكەرەتىن ماسەلە قازىرگى پاۆلودار وبلىسىنىڭ اقتوعاي اۋىلى ەرتىستىڭ نەگىزگى ارناسىنا جاقىن ورنالاسقان. سوڭعى كەزگە دەيىن ول جەردە كەمە توقتايتىن ۇلكەن ايلاق بولدى. ەرتىستى ارلى-بەرلى بويلاپ جۇرگەن كەمەلەر وسى اۋىلدىڭ تۇسىندا توقتاپ, ات شالدىراتىن.

 

    جالپى بىر ەسكەرتەتىن ماسەلە ەرتىس قانشا جەردەن ۇلى وزەن بولعانىمەن تۇراقتى كەمە, ياعني سۋ قاتىناسى كەرەكۋدەن تومەنگى جەردە عانا بار. كەكرەكۋدەن جوعارى جازدىڭ ورتاسىنا قاراي سۋ تارتىلىڭقىراپ, كەمەلەر قايراڭعا وتىرىپ قالۋى جيى كەزدەسەدى. بىز سۋرەتتەپ وتىرعان اقتوعاي ايلاعى كەرەكۋدەن تومەن ورنالاسقان, كۇنى بۇگىنگە دەيىن بۇل تۇستان كەمەلەر قينالماي وتە بەرەدى. تاعى بىر ەستە بولاتىن جاعداي اقتوعاي اۋىلىنىڭ تۇسىندا ەرتىستىڭ جارى وتە بيىك. ادەتتە بىز بيىك جارلاردى ەرتىستىڭ وڭ جاعالاۋىنان كەزدەستىرەمىز, اقتوعايدىڭ ەرەكشەلىگى سول جاعالاۋداعى جاردا. مەنىڭ ويىمشا ناقتى اقتوعاي اتالعان جەر قازىرگى وسى اتتاس اۋىلعا شىعىستان كەلىپ كيلىگەدى. پاۆلوداردان اقتوعايدى بەتكە الىپ شىققان ۋاقىتتا جولدىڭ وڭ جاعىنان قاراوبادان باستالىپ قالىڭ توعاي, شالعىندى القاپتار كوپ كەزدەسەدى. ەگەر شامالاپ ايتساق تۇلكىسۋدىڭ ەرتىسكە قاتارلاسقان تۇسىنان اقتوعاي اۋىلىنا دەيىنگى القاپ نۋ, شارۋاشىلىققا دا, ادامعا دا قولايلى قونىس. مىنە وسى جەر گ. ق. قونقاشپاەۆتىڭ "اقتوعاي – پوەما رەكي س بوگاتوي لەسو-لۋگاۆوي راستيتەلьنوستьيۋ" دەگەن انىقتاماسىنا كەلەدى. ەندى اقتوعاي اۋىلىنىڭ ناقتى وزىنە كەلەيىك. ۆ. ن. پوپوۆا رەۆوليۋتسيياعا دەيىنگى ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەنىپ قازىرگى اقتوعاي اۋىلى تۇرعان جەردە 1915 جىلى كرەستьيان پوسەلكاسى ورىن تەپتى دەيدى. ونىڭ نومەرى 77 بولعان (قازاق شارۋالارىنان العان شۇرايلى جەرلەردى زەملەمەرلەر نومەرلەپ, پەرەسەلەن باسقارماسى رەسەيدەن كەلگەن مۇجىققا بولىپ بەرگەن). ۆ. ن. پوپوۆا پوسەلكا ورنىققان جەر بۇرىن ۆەتلوۆا گورا (1907 ج.) دەپ اتالۋشى ەدى دەيدى (5, س. 266). بىزدىڭ قولىمىزدى "ۆەتلوۆا گورا" اتاۋىنىڭ قايدان شىققانى تۋرالى مالىمەت جوق. ونىڭ ورنىندا ەسكى كارتالاردا تۇلكىنىڭ جارى دەگەن سىلتەمە بار, وسى اقتوعايدان شىعىسقا قاراي بيىك جارلار ەرتەدە سولاي اتالۋى مۇمكىن دەگەن جورامال جاساۋعا بولادى. تۇلكىنىڭ ۇش جارىنان كەيىن اللابەردى جارى كەزدەسەدى. قالاي بولعاندا دا وسى جارلاردىڭ جاعاسىنا ورنىققان ورىس شارۋالارىنىڭ كراسنوكۋتسك دەرەۆنياسى 1993 جىلعا دەيىن اكىمشىلىك اتاۋ (اۋدان اتى), اۋىل اتى ت.ب. كارتادان دا, اقپاراتتان دا قالماي قويدى. ۆ.ن. پوپوۆا "كراسنوكۋتسك اتاۋى جەرگىلىكتى جەر ەرەكشەلىگىنەن شىقتى دەيدى: "كراسنوكۋتسك" (وت كراسنو) پليۋس سودە. گلاسنوگو و پليۋس كۋت-ۋگول, تۋپك, كونەتس گلۋحوگو زاليۆا, زاۆودي, مىس" (5, س.266). ەگەر دە بۇل اتاۋ وسى ماعىنادا قازىرگى اقتوعايدان 50 شاقىرىم نە ارى نە بەرى جولىقسا مەن داۋلاسپاس ەدىم, ال قازىرگى اۋىلدىڭ ورنالاسقان جەرى وسى انىقتاماعا كەلمەيتىن سيياقتى. جوعارىداعى كۇمان بىزدى كراسنوكۋتسك اتاۋىنىڭ ماعىناسىن قالماقتىڭ "ۋلان وبكۋد" اتاۋىنان ىزدەۋگە يتەرمەلەيدى. قالماقتىڭ دىني باسشىسى زايا-پانديتانىڭ ومىربايانىندا ونىڭ 1644 جىلى دارحان-تسوردجي حرامىنان (عيباداتحاناسىنان) اتتانىپ ۋلان- وبكۋد دەگەن جەرگە توقتاعانى ايتىلادى. دارحان-تسوردجي قازىرگى سەمەي قالاسىنىڭ ورنىندا بولعان قالماقتىڭ دىني ورتالىعى: "ۆ دارحان-تسوردجي زايا-پانديتا زادەرجالسيا نا 7-8 دنەي ي وتپراۆيلسيا ۆ پۋتь. كوگدا ون پروۆەل ۆ پۋتي 4 دنيا, ناستۋپيل تساگان ساار ت. ە. نوۆىي گود. ۆ ەتوم بەلوم مەسياتسە ون پريبىل ۆ مەستنوستь ۋلان-وبكۋد" (6, س.46). زايا-پانديتا ەدىلگە, تورعاۋىت ەلىنە جۇرەدى. ەندەشە ونىڭ توقتاعان جەرى قازىرگى اقتوعاي اۋىلى ورنالاسقان جەر بولۋى كادىك. ەگەر بىزدىڭ جوعارىداعى گيپوتەزامىز شىندىققا جاناساتىن بولسا, وندا ورىستىڭ كراسنىي كۋت دەگەنى قالماقتىڭ ۋلان-وبكۋدىنىڭ اۋدارماسى. سونىمەن بىرگە بۇل اتاۋعا نەگىز بولعان كونە توپونيم دە وسى جەردە كەزدەسۋى مۇمكىن. قالماقتان اۋدارعاندا "ۋلان" سوزى قىزىل دەگەندى بىلدىرەدى, قازاق تىلىندە دە "ۋلان/ۇلان"-جاس جىگىت, بوزبالا ۇعىمىن بەرەدى, ال "كۋت/حۇت, قۇت"-باي قونىس, جايلى قىستاۋ, ۇي دەگەنگە جاقىن. ەندەشە ەرتە زاماندا اقتوعاي اۋىلىنىڭ ورنىندا قيماق (كەمەك) ەلىنىڭ قىزىل كىرپىشتەن سوققان قۇرىلىسى بولسا كەرەك. قازىرگى ەرتىس اۋدانىنىڭ جەرىندە (سىلەتى بويى) قىزىل وبا دەگەن جەر اتى بار. قىزىل ساراي دەگەن قونىس بار. ولاردىڭ بارى دە كەشە مەن بۇگىنگى ەسكەرتكىشتەر ەمەس كونە زاماننىڭ جادىگەرى. سول سيياقتى اقتوعاي دا وز تاريحىمەن كونە زاماننىڭ قوينىنا جاقىندايدى دەگەن پىكىردەمىز. 19-20 عع. باسىندا ەرتىستىڭ سول جاعاسىنداعى اщى كولدەردەن تۇز وندىرۋگە بايلانىستى بىرنەشە جاڭا اتاۋلار پايدا بولدى. سونىڭ بىرى "تۇز ۇيگەن" اقتوعاي اۋىلى ورنالاسقان جەردە, وزەن جاعاسىندا بولعان دەيدى بىزدىڭ ينفورماتورلارىمىز. ادام تىرشىلىگىن قاشاندا كۇنكورىس بيلەيدى, بىر ۋاقىت اقتوعاي بارىن ۇمىتىپ "تۇز ۇيگەن" بولسا كەرەك. بۇل ەرتىستەگى ايلاققا جاقىن جەر بولۋى تيىس. سونىمەن اقتوعاي ەڭ الدىمەن ەرتىس جاعاسىنداعى ۇلكەن القاپتى قامتيتىن اتاۋ دەگەن قورىتىندىعا كەلەمىز. بۇل وزەننىڭ جايىلما تۇسى, جايىلىمعا, شابىندىققا باي جەرلەر. ناقتى ەلدى-مەكەن ورنالاسقان جەر ەرتەدە قىزىل ساراي (ۇي) اتانعان, كەيىننەن كراسنوكۋت اتالعان ەرتىس جاعاسىنداعى ايلاق ماڭى.

 

   قازالى

 

 ەرتىس بويىنداعى ۇمىتىلىپ بارىپ قايتا جاڭعىرعان كونە اتاۋلاردىڭ بىرى – قازالى. 20 عاسىردىڭ 90-شى جىلدارى قازاق ەلى وزىنىڭ كوپتەن كۇتكەن تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزگەن ۋاقىتتا ۇلى ەرتىستىڭ ىشكى سالاسى اقسۋ وزەنىنىڭ سول جاعالاۋىندا قازالى اتتى جەر بار ەكەنىن بىلەتىن ادام وتە سيرەك ەدى. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن تۇپكىلىكتى ماعىناسى جەرگىلىكتى ەلگە الى تۇسىنىكسىز بولىپ تۇرعان قازالى اتاۋىنىڭ تاريحى وتە قىزىقتى. پاتشا زامانىندا قازىرگى قازالى اۋىلى ورنالاسقان جەر گريازنوۆ دەگەن كازاك-ورىس وفيتسەرىنىڭ مەنشىگىنە بەرىلگەن ەكەن. رەسەي يمپەريياسى ەرتىستىڭ وڭ جاعاسىنداعى ورىس بەكىنىستەرىن قورعايمىز دەگەن سىلتاۋمەن وزەننىڭ سول جاعالاۋىنداعى ون شاقىرىمدىق جەردى 18 عاسىردىڭ 50-شى جىلدارىنان باستاپ يەمدەنگەن (10 ۆەرستنايا پولوسا). شابىندىققا باي, جەرى شۇيگىن, قازاق قىستاۋلارى مول ورنالاسقان وسى كەڭ-بايتاق القاپ ورىس-كازاك وفيتسەرلەرىنە (وفيتسەركيە ۋچاستكي) جانە ورىس بەكىنىستەرىنىڭ (يۋرتوۆوي نادەل) مەنشىگىنە بولىپ بەرىلگەن. 1903-شى جىلى ۆورونەج قالاسىندا باسىلعان "ماتەريالى پو كيرگيزسكومۋ زەملەپولьزوۆانييۋ" كىتابىنىڭ تورتىنشى تومىندا (ەكسپەديتسييا پو يسسلەدوۆانييۋ ستەپنىح وبلاستەي پود رۋكاۆودستۆوم ف. شەربينى. پوۆلودارسكيي ۋەزد) گريازنوۆتىڭ ۋچاسكەسى قۇم قاراسۋ مەن قازالى كولىنىڭ اراسىنا ورنالاسقان دەلىنەدى. ونىمەن قاتار قۇرتوعاي دەگەن جەردە وفيتسەر كۋتشەۆتىڭ, اقشات توعاي دەگەن جەردە كالاچەۆتىڭ, بارقى توعاي دەگەن جەردە دەسياتوۆتىڭ ت.ب. ۋچاسكەلەرى كورسەتىلگەن. كازاك – ورىستىڭ الپاۋىتتارىنىڭ قولىنا كوشكەن وز جەرىن قايتا ارەنداعا (جالعا) الىپ وتىرعان باسەنتين-كۇشىك اتالارى.

 

   شەربينا زەرتتەۋلەرىنە قاراعاندا اقسۋ بولىسىنىڭ 1-6 اۋىلدارىنىڭ قازاقتارىنىڭ كوبىسى باسەنتيندەر (6, 51-62 بب). وسى دەرەكتەردىڭ نەگىزىندە قازالى اتاۋىنىڭ ەڭ الدىمەن اقسۋ وزەنىنە تاياۋ ورنالاسقان كولگە قاتىستى ەكەنىن انىقتايمىز. 1900-شى جىلى سەمەي وبلىسىنىڭ ستاتيستيكالىق كوميتەتى ۆولوستنوي ۋپراۆيتەلьدەرگە (بولىس) حات جازىپ جەرگىلىكتى جەردەگى ەسكەرتكىشتەر تۋرالى مالىمەت جيناستىرادى. پوۆلودار ۋەزىنە باعىنىشتى 19 قازاق بولىسىنىڭ ىشىندە 11-نەن وسى ساۋالناماعا جاۋاپ تۇسكەن ەكەن. سونىڭ بىرى اقسۋ بولىسىنان كەلىپ تۇسىپتى. ونىڭ مازمۇنى مىناداي: "ۆ اكسۋيسكوي ۆولوستي بولьشوي كۋرگان ناحوديتسيا نا لەۆوي ستورونە يرتىشا, ۆ 5 ساج, ۆلەۆو وت دوروگي, يدۋщەي يز سەميپالاتينسكا ۆ پەتروپاۆلوۆسك, ۆ 1 ۆەر. ۆۆەرح وت وزەرا كازالى. كۋرگان يمەەت ۆ وكرۋجنوستي نە مەنەە 15 ساج. ۆ ۆىسوتۋ ناد ۋروۆنەم زەملي – 1 ارش. نا ۆەرحۋشكە كۋرگانا بولьشوە ۋگلۋبلەنيە. نەسكولьكو لەت تومۋ نازاد كتو تو پوستۋپيل بىلو, ك روسكوپكە ەتوگو كۋرگانا, نو ۆىرىۆ يامۋ ۆ 1 ارش. بروسيل رابوتۋ. ساج. ۆ 150 وت بولьشوگو كۋرگانا ناحوديتسيا 5 مالەنьكيح, س ۋگلۋبلەنييامي نا ۆەرحۋشكاح" (4, س. 12). بۇگىنگى كۇنى قازالى كولىنىڭ ورنى وسى اتتاس اۋىلدان شىعىسقا قاراي ورنالاسقان. كولدىڭ بۇرىنعى ۇلكەن اۋماعى, ايدىن شالقار سۋى جوق, ار جەرىن قامىس باسىپ كەتكەن شۇقاناققا ۇقسايدى. بۇرىنعى ۋاقىتتا (20 عاسىردىڭ 70-شى جىلدارىنا دەيىن) كولدىڭ شىعىس بەتكەيىندە ەرماك سوۆحوزىنىڭ سىرلىقالا بولىمشەسى ورنالاسقان ەكەن. رەسمي قۇجاتتاردا "2-شى بولىمشە" دەپ اتالادى. كەيىننەن سىرلىقالا (ياعني 2-شى بولىمشە) پوۆلوداردان سەمەيگە قاراي تارتقان قارا جولدىڭ ارعى جاعىنا كوشىرىلگەن. ەرتىس بويىنداعى قازالى كولىنىڭ جاعدايى وسى. جارايدى, ەرتىس بويىنداعى قازاق قازالى اتىنىڭ ماعىناسىن ۇمىتسىن دەيىك, دال وسى اتاۋ قازاق دالاسىنىڭ وڭتۇستىگىن ۇزىننان ايقارا كەسىپ وتەتىن سىردارييا جاعاسىندا دا بار ەمەس پە?! سىر بويىنداعى قازالى قالاسى سىردارييانىڭ ىشكى بىر سالاسى قازالى وزەنىنىڭ بويىندا ورنالاسقان. ۇلى دارييا كوكتەمدە تاسىعان ۋاقىتتا تولىپ, جازدىڭ سوڭىنا قاراي ويرىم-ويدىم كولشىكتەرگە اينالاتىن قازالى وزەنى (دەرەكتەردە كول دەپ اتالادى) بويىندا ورىنبور ولكەسىن باسقارعان گەنەرال پەروۆسكيي 1953-شى جىلى بەكىنىس سالۋعا بۇيرىق بەرىپتى. سىردىڭ ارالعا قاراي جاقىندايتىن وسى تۇسى رەسەي مۇددەسىن قورعايتىن ستراتەگييالىق نۇكتەلەردىڭ بىرى بولىپ بىراز جىل قىزمەت اتقاردى. تىپتى گەنەرالدىڭ وسى جەرگە ارال بەكىنىسىن (رايم دەپ اتالادى) كوشىرگىسى دە كەلگەن. رەسەي پاتشالىعى زامانىندا قازالى بەكىنىسى "فورت №1" – اتالىپ, كەيىننەن كىشىگىرىم قالاعا اينالدى.

 

   گەنەرال پەروۆسكييدىڭ قازالىنى تاڭداۋ سەبەپتەرى نە? بىزدىڭ ويىمىزشا ەڭ الدىمەن ول جەردىڭ تابيعي جاعىنان وتە قولايلى جەرگە ورنالاسقانى. ەكىنشىدەن, بۇل جەردە سىردان ارى قاراي وتەتىن كونە وتكەلدىڭ ورىنى, كونە ساۋدا جولىنىڭ سورابى جاتىر. تاريحي جاعىنان قاراساق قازالى قالاسى ورنالاسقان جەر ورتا عاسىرلىق وعىز مەملەكەتىنىڭ استاناسى. سەبەبى وعىزداردىڭ وردا قالاسى جانكەنت قازالى قالاسىنان بار-جوعى 20 شاقىرىم ورنالاسقان. تۇركتىڭ اتاقتى عالىمى ماحمۇد قاشقاري جانكەنت قالاسىنىڭ وعىزدارعا دەيىن جەزروين اتانعانىن جازادى. قالانىڭ قابىرعالارى مىستان (جەز) سوعىلعان ەكەن-مىس دەيدى. راسىندا دا قولا داۋىرىندە (ب.ز.د. 2-شى مىڭجىلدىق) جانكەنت قازاق جەرىندە وندىرىلگەن مىس پەن جەزدىڭ وڭتۇستىككە قاراي (بۇقار, ودان ارى پارسى, مىسىر ت.ب.) اتتاندىراتىن ىرى ورتالىقتاردىڭ بىرى بولعانى سوزسىز. ورتالىق قازاقستاننىڭ باياناۋلا, قارقارالى, ورتاۋ, قىزىلتاۋ, جەزقازعان وڭىرىندە, ودان كەيىن التاي ولكەسىندە وندىرىلگەن جەز سارىسۋ وزەنىنىڭ جاعالاعان كوش جولىمەن جەزروينعا جەتكىزىلىپ, ودان كەيىن ارى قاراي جىبەرىلگەن. ەندى قازالى اتاۋىنىڭ ماعىناسىنا كەلەيىك. قازاق تىلشىلەرىنىڭ ىشىنەن قازالى اتاۋىنا ارنايى شاعىن ماقالا جازعانداردىڭ بىرى ا. ابدىراحمانوۆ "توپونيميكا جانە ەتيمولوگييا" كىتابىندا بىلاي دەپ جازادى: "قازالى-قىزىلوردا وبلىسىنداعى اۋدان, اۋدان ورتالىعى (قالا) اتى. بۇل اتاۋ, بىزدىڭشە ارابتىڭ گازال (ورىسشا –گازەل, قازاقشا-كيىك) دەگەن سوزى مەن كونە تۇركى تىلىنىڭ تۋىندى سىن ەسىم جاساپ, سول نارسەنىڭ بارلىعىن بىلدىرەتىن- لى جۇرناعى قوسىلۋى ارقىلى جاسالعان, گازال اراب سوزى ەكەنىن م. فاسمەر كورسەتكەن (ەتيمولوگيچەسكيي سلوۆارь رۋسسكوگو يازىكا, 1, م, 1964, ستر. 382). گازال – كيىك ماعىناسىندا تۇرىك تىلىندە بار (د.ا.ماگازنيك. تۋرەتسكوگو-رۋسكيي سلوۆارь. م, 1945, ستر. 201). بۇل سوزدىكتىڭ اۆتورى گازال سوزى اراب تىلىنەن ەنگەنىن كورسەتەدى.

 

    وزبەك توپونيميياسىن زەرتتەۋشى ح. حاسانوۆ تاشكەنت تاۋلارىندا كيىك كوپ بولعاندىقتان, بۇل ولكەدە بۇعۇستان, عازالكەنت (قاراڭىز), سۋقوق (اق كيىك) سيياقتى اتاۋلار كوپ ەكەنىن كورسەتكەن (ح. حاسانوۆ, ۋرتا وسيە جوي نومالاري تاريحيدان. توشكەنت, 1965, 17 بەتى). ال گازال-لى اتاۋىنىڭ قازالى تۇرىنە كوشۋىنە سەبەپ بولعان تىلدىك سەبەپ: 1) قازاق تىلىندە عاجاپ, عىلىم, عاسىر, عىبرات سيياقتى بىرەن-ساران سوزدەر بولماسا, ع – دىبىسىنان باستالاتىن سوز از; 2) سوز اياعىنداعى ل – دىبىسى مەن جۇرناقتاعى ل دىبىسىنىڭ قاتار تۇرۋى قازاق تىلىنە تان قۇبىلىس ەمەس. سوز اياعىنداعى ل دىبىسى تۇركى تىلدەرىندە تيياناقسىز. ول جونىندە پروف. ن. ك. دميتريەۆ بىلاي دەپ جازعان بولاتىن: "سونورنىە ر, ل, ي ن ۆ تيۋركسكيح يازىكاح پرينادلەجات ك چيسلۋ نەۋستويچيۆىح. ياۆلەنيە ەتو وتليچاەتسيا ۆ نەكوتورىح سوۆرەمەننىح يازىكاح, نو, پو-ۆيديمومۋ, ۆوسحوديت ك درەۆنيم" (ن. ك: دميترتەۆ. نەۋستويچيۆوە پولوجەنيە سونورنىح ر, ل, ن ۆ تيۋركسكيح يازىكاح. يسسلەدوۆانييا پو سراۆن. گرامماتيكە تيۋركسكيح يازىكوۆ 1, فونەتيكا, م, 1955, ستر. 279). مىنە, وسى جاعدايلار عازاللى اتاۋىنىڭ قازالى (كيىكتى) تۇرىنە كوشۋىنە سەبەپشى بولعان. شىنىندا دا قازالى قالاسى ورنالاسقان ارال تەڭىزىنىڭ جاعاسى ەرتەدە كيىككە, قۇلانعا وتە باي بولعان (عازالكەنت, قارتالى اتاۋلارىن سالىستىرىڭىز)" (2, ستر. 115-116). ابدىراحمانوۆتىڭ "قازالى" اتاۋىن ارابتىڭ "گازەل" سوزىمەن بايلانىستىرۋىنا ەكىنشى بىر عالىم ە. قويشىباەۆ كەلىسپەيدى: "قازالى –قالا, ت.ج. ست.-نىڭ, اۋدان اتتارى (قىزىلوردا وبل.), ەكى ۆاريانتتا تالدانادى: 1) تۇر. قاز جانە الى ەتنونيمدەرىنىڭ قوسارلانعان تۇرى; 2) قاز. قازەلى اتاۋىنىڭ يران تىلىندە اسسيميليياتسييالانعان تۇرى. ال ارابتىڭ گازەل ("كيىك") سوزىنە تاڭۋدىڭ ەشبىر قيسىنى جوق, ول مۇمكىن ەمەس" (5, س. 140). ەكى عالىمنىڭ دا قازالى اتاۋىنا بەرگەن انىقتاماسى بىزدىڭ كوڭىلىمىزگە قونبايدى. قازالى اتاۋىنا "گازەلدىڭ" دە, "قازەلىنىڭ" دە قاتىسى جوق سيياقتى. سول سيياقتى جەرگىلىكتى جەردە ايتىلىپ جۇرگەن "قازالى-اتاۋى ارابتىڭ "قازا", "قازا بولۋ" (ولىمگە بايلانىستى) دەگەن توپشىلاۋلارىمەن كەلىسۋگە بولمايدى. قازالى سوزىنىڭ ماعىناسى بىزدىڭ پىكىرىمىزشە وسى وزەن-كول ماڭىندا ەرتە زاماندا قالىپتاسقان شارۋاشىلىق داستۇرلەرىنە تىكەلەي قاتىستى. ارينە, بۇگىنگى كۇنى ول داستۇرلەردىڭ كوپشىلىگى جوعالعان, دەگەنمەن قازاق جەرىنىڭ كەيبىر قادىرلى ولكەلەرىندە ساقتالعان دۇنيەلەر بار. سولاردىڭ بىرى بالىق اۋلايتىن قۇرالدىڭ ەرەكشە بىر تۇرى – قازا. ەندى وسى قۇرال تۋرالى اڭگىمە قوزعايىق. "قازا" تۋرالى تىلشى عالىمداردىڭ ىشىنەن بىرىنشى رەت جازعان س. امانجولوۆ ەدى. ول – 1940-1950-شى جىلدارى ەل اراسىندا ديالەكت سوزدەردى جيناقتاعان ەكسپەديتسييالاردىڭ جۇمىسىنا قورىتىندى جاساي وتىرىپ ارال, تورعاي, ىرعىز بويىندا وسى كاسىپتىك سوزدىڭ كەزدەسەتىنىن جازادى (1, 426 ب.). عالىمنىڭ جازۋىنا قاراعاندا "قازا" – بالىق اۋلايتىن قۇرالدىڭ بىرى. قازانى قامىستان توقيدى. 1962 جىلى جارييالانعان "نارودى سرەدنەي ازيي ي كازاكستانا" ەتنوگرافييالىق وچەركتەرىنىڭ اۆتورلارى (ت.ا. جدانكو باسقارعان) قاراقالپاق بالىقشىلارىنىڭ "قازا" دەپ اتالاتىن قۇرالدى قولداناتىنىن اتاپ وتەدى: "كاراكالپاكي زنالي منوگو رازنووبرازنىح سناستەي ي ورۋديي لوۆا, پريسپوسوبلەننىح دليا رىبولوۆستۆا ۆ رەكە ي پروتوكاح, ۆ مورە ي وزەراح, نو ۆسە وني بىلي دوۆولьنو پريميتيۆنىي, سووتۆەتستۆۋيا وبщەمۋ تەحنيچەسكومۋ ۋروۆنيۋ يح وتستالوگو حوزيايستۆا. دليا لوۆلي كرۋپنوي رىبى – شيپا, ۋساچا ي درۋگيح ۆ پروتوكاح دەلьتى كاراكالپاكي ۋسترايۆالي تاك نازىۆاەموە قازا – سوورۋجەنيە يز ۆىسوكيح ستەبەلەي كامىشا, كوتورىم پەرەگوراجيۆالي پروتوكي. پوسرەدينە ەتوي زاگورودكي وستاۆليالي وتۆەرستيە, چەرەز نەگو رىبا, شەدشايا پروتيۆ تەچەنييا, پوپودالا ۆ بولьشۋيۋ وكرۋجەننۋيۋ كامىشوۆوي يزگورودьيۋ زاپادنيۋ, كرۋگلۋيۋ ۆ پلانە, وتكۋدا ۋجە نە موگلا ۆىبراتьسيا, رىباكي دوستاۆليالي ەە وتتۋدا وستروگوي يلي رۋكامي" (8, ستر. 445). بىز وز ەتنوگرافييالىق زەرتتەۋلەرىمىزدە قازاق حالقىنىڭ شارۋاشىلىق داستۇرلەرىنە قاشاندا از كوڭىل بولمەيمىز. بىراق وكىنىشكە وراي قازاق بالىقشىلىعى تۋرالى ارنايى جاسالعان ەتنوگرافييالىق زەرتتەۋلەر جوق. كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا قازاقتار اۋ مەن قازادان باسقا كەرىش دەگەن بىر اسپاپتى دا قولدانادى. ول ۇزىن سىرعاۋىلداردان جاسالىپ بوگەتتىڭ تۇبىنە بەكىتىلەدى. سىرعاۋىلداردىڭ اراسى جىپتەن, نە قىلدان توقىپ قوسىلادى. بالىق, اسىرەسە, جايىن بالىق, بوگەتتىڭ تۇبىنە, سۋدىڭ يىرىمىنە جاتقاندى جاقسى كورەدى دە, قۇرىلعان كەرىشتى كورمەي قالادى. سونىمەن كەرىش دەگەنىڭىز سۇزگى سيياقتى اسپاپ دەپ بىلەمىز. ال وزەن جاعاسىندا مەكەندەگەن بالىقشىلار قارماقپەن بىرگە شانىشقىنى دا پايدالاناتىنىن ەكىنىڭ بىرى بىلەدى. شانىشقىنىڭ بىر تۇرى "ىلمە" قىستى كۇنى جىلىمنان بالىق اۋلاۋعا قولدانىلادى. ارنايى جىلىم قازىپ وعان كىشكەنە سۇزگى سالاتىن دا داستۇر بار, ونداي سۇزگىنى "جىلىم" دەپ اتايدى. بالىقشىنىڭ داستۇرى كەڭ تاراعان جەرلەردە قايىقتىڭ وزى دە بىرنەشە تۇرلى بولىپ كەلەدى. تىپتى بالقاش پەن ارال, ەرتىس, سىر, جايىقتىڭ وزىن ايتپاعاندا سارىارقاداعى قورعالجىن سيياقتى كولدەردە بىز قايىقتىڭ قۇس قايىق, تابان قايىق سيياقتى تۇرلەرىن كەزدەستىرەمىز. قۇس قايىق امەريكا ۇندىلەرىنىڭ كانوە دەپ اتالاتىن قايىعىنان اۋمايدى, ونى اسىرەسە اعىسقا قارسى جۇزۋگە پايدالانادى. وسى سيياقتى كوپشىلىك قاۋىمعا بەلگىسىز قازاق بالىقشىلىعىنىڭ نە بىر بەلگىلەرى الى كۇنگە دەيىن كەزدەسىپ قالادى. سول سيياقتى ەندى كەلمەسكە كەتتى, جوعالدى دەپ جۇرگەن قازانى دا بىز ويدا جوق جەردە اقكول-جايىلما جەرىنەن كەزدەستىردىك. اۋليەلى اقكول جاعاسىنا ورنالاسقان ەكىباستۇز اۋدانىنىڭ قاراجار اۋىلىنىڭ قازاقتارى الى كۇنگە دەيىن بالىقتى قازانى پايدالانىپ اۋلايدى. ەرتەدە قازانى جازى-قىسى بىردەي پايدالانسا كەرەك (اقساقالداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا), بۇگىنگى كۇنى تەك قىستىڭ باسىندا عانا, كولدىڭ بەتى قابىرشىق مۇز بولىپ قاتا باستاعاندا قۇرادى. اۋليەلى اقكول قازاقتارى قازانى بيىك قامىستان جاسايدى دا, كولدىڭ ادام بويىنان اسپايتىن تۇستارىنا اپارىپ قۇرادى. ۇلكەن قازالار ۇي اۋماعىنداي جەردى الادى. بىر قۇرعان قازا بىرەر اپتا تۇرادى دا, بالىقشىلاردى بالىققا كانى قىلادى, تەك ار كۇنى تاڭەرتەڭ قولىڭا سۇزگىڭدى الىپ قازاعا تۇسكەن بالىقتى جيناۋدى بىل. بالىقشىلىقتىڭ بۇل تۇرىن قازاق "قازا سالۋ" دەپ اتايدى. قاراجار قازاقتارى قازانىڭ قابىرعاسىن "جەلى" دەپ اتايدى, وسى جەلىنىڭ بىر تۇسىن ساڭىلاۋ قىلىپ اشىپ قويادى. ونى "كومەي" دەيدى. بالىق وسى كومەيدەن قازانىڭ ىشىنە كىرىپ, اقىرى بالىقشىنىڭ داستارحانىنا تۇسكەنىن بىلمەي دە قالادى.

 

    ەرتە ۋاقىتتا قازانى ازداعان اعىنى بار جەرلەرگە قۇرىپ, قازانىڭ كومەيىن اعىسقا قارسى قويسا كەرەك. دەگەنمەن بۇگىنگى كۇنى قازانى اۋليە كول بالىقشىلارى سۋى تۇيىق كولدىڭ ىشىنە دە قۇرا بەرەدى. مىنە, وسى قازاق جەرىندەگى قازالى اتتى جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ پايدا بولۋىنا بىردەن-بىر سەبەپ. كونە داۋىرلەردە, تىپتى ورتا عاسىرلىق ۇلى تۇرىك يمپەريياسى زامانىندا ەرتىس پەن سىردارييانىڭ بويىنداعى ەل وزەن جاعاسىنداعى كولدەرگە, وزەكشەلەرگە وسى قازانى قاپتاتىپ قۇرىپ, بالىققا كەنەلگەن. كولدەردىڭ "قازالى" اتانۋىنا داستۇرلى بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ تىكەلەي اسەرى سوزسىز. قازالى اتاۋىنىڭ سىر مەن ەرتىستە قاتار كەزدەسۋى وعىز تايپالارىنىڭ تاريحىنا تەرەڭ بويلاساڭ عانا تۇسىنىكتى بولادى. ەندى "قازا" سوزىنىڭ ماعىناسىنا كەلەيىك. بۇل كونە ۇعىم بولۋعا تيىس دەپ ويلايمىز. وتە ەرتە زاماندا, تىپتى تاس داۋىرىندە وزەن-سۋ جاعاسىنداعى ەل قامىستان توقىپ "قازا" جاساي باستاعان سيياقتى. ول كەزدە ەرتىس بويىندا ورال-التاي تىل سەمьيالارىنا جاتاتىن بىزدىڭ اتا-بابالارىمىز ومىر سۇرگەن. وسى سەبەپتەن "قازا" اتاۋى قازىرگى ورال تىلدەس (ۋگرو-فين) ەلدەرىندە ۇي, وتان دەگەن ماعىنا بىلدىرەدى. ەرتىس وڭىرى وسىدان بىر ميلليون جىل بۇرىن تازا بالىقشىلار مەن اڭشىلاردىڭ وتانى بولعان سيياقتى.

Басқалармен бөлісе отырыңыз
Пікірлер

Басты жаңалықтар

img
Дерек пен дәйек 2026-06-11

اتتان جىعىلساق تا, جەر تانىمادىق-اۋ!!!
img
Дерек пен дәйек 2026-06-11

ATTAN JIĞILSAQ TA, JER TANIMADIQ-AU!!!
img
Общество 2026-06-12

Двигатель экономики: как 500 крупнейших компаний формируют будущее Казахстана
news-img
overlay bottom
Общество 2026-06-12
Двигатель экономики: как 500 крупнейших компаний формируют будущее Казахстана

Последние новости

img
Өнер 2026-06-12

С а х н а с а ң л а ғ ы
img
Өнер 2026-06-12

Өнерлі өрге жүзеді
img
Дерек пен дәйек 2026-06-08

Qazaqiya tañba etnopsihologiyalıq üni közkaras qwblısı

Все новости

news-img
overlay bottom
Өнер 2026-06-12
С а х н а с а ң л а ғ ы
news-img
overlay bottom
Өнер 2026-06-12
Өнерлі өрге жүзеді
news-img
overlay bottom
Дерек пен дәйек 2026-06-08
Qazaqiya tañba etnopsihologiyalıq üni közkaras qwblısı
news-img
overlay bottom
Дерек пен дәйек 2026-06-07
قازاقييا تاڭبا ەتنوپسيحولوگييالىق ۇنى كوزكاراس قۇبلىسى
news-img
overlay bottom
Общество 2026-06-12
Двигатель экономики: как 500 крупнейших компаний формируют будущее Казахстана
news-img
overlay bottom
Дерек пен дәйек 2026-06-11
ATTAN JIĞILSAQ TA, JER TANIMADIQ-AU!!!
news-img
overlay bottom
Дерек пен дәйек 2026-06-11
اتتان جىعىلساق تا, جەر تانىمادىق-اۋ!!!
news-img
overlay bottom
Қоғам 2026-06-12
Экономиканың қозғаушы күші: 500 ірі компания ел болашағын қалай өзгертеді?
news-img
overlay bottom
Жолсапар 2026-06-11
ODESSAĞA JETİ KÜN QWDİRETTİ ÖNERİN SIYLAĞAN ALMATI
Международное интернет-издание "Shalqar kz"
Подписка на важную информацию международного интернет-издания "Shalqar kz" Будьте в курсе последних новостей Ваша электронная почта подписаться