logo
burger menu search Қазақша language menu
Жолсапар

Автор: ADMIN

Жолсапар 2026-06-07 20:12:48

Біз әлеуметтік желілерде:

AQSARAY

news single

   Ertis boyındağı köne qonıstardıñ biri Aqsaray dep ataladı. Sovet ükimeti uaqıtında bwl jer Kirov atındağı sovhozdıñ ekinşi ferması bolğan. Äp ädemi, kişkentay ğana qazaq auılı edi deydi biletinder. Aqsaray attı ğajap tarihtıñ belgisin de saqtap qalğan osı kişkentay auıl. Bügingi küni şarua baqqan birneşe ğana otbası qalıptı bwl eski qonısta. Ortasında Jorıq degen qariyası bar eken, biraq sözge joq, ömir boyı mal soñında ketken adam. Däl osı jerlerden biz 2001 jılı ekspediciya jasap öttik, biraq ol jolı köbinese Qalabalğaswnmen äure bolıp Aqsarayğa moyın bwra almadıq. Aqsaray atı qaydan şıqtı, osı ataudıñ tarihı bar ma dep ülkenderden swrasañ mardımdı jauaptarı joq. Bireuleri bwl jerde kolhoz qwrılıp jatqan uaqıtta, yağni 20 ğasırdıñ 30-şı jıldarı bir qwrılıs salınğan eken-mıs deydi. Ne klub, ne mektep, eşkim anıqtap ayta almaydı. Järäydi, Aqsaray sovet zamanında-aq ornasın, al onıñ janındağı Jaña saray, Küygen saray qay zamanda ornadı deseñ, oğan da jauap joq.

 

    Jergilikti el patşa zamanında bir, sovet zamanında eki taptalğannan keyin, tarihtan, eski äñgimeden ajırap qalğan. Ayaysıñ, ayaysıñ da qınjılasıñ. Tarih tärbieniñ qwralı emes pe, öz tuğan jeriniñ tarihın bilmegen bügingi jastardan erteñgi küni dwrıs azamat şığuı mümkin be? Ärine, joq. Tarihtıñ üstinde otırıp, sol tarihtı bilmeymiz. Bwl jazasız ketpeydi ğoy. Eldiñ jağdayı jañağı, eñ bolmağanda osı eldi basqarıp otırğan azamattardıñ kökireginiñ säulesi bolsa eken dep tileysiñ. Aqsaray, Jaña saray, Küygen saray atauları Sovet ükimeti bilik qwrğan zamanda bwl eldi-mekenderge qoyıluı mümkin emes. Oğan bastı sebep, ol kezde eldi-mekenderdiñ t.b. sovettik idiologiyağa säykes reesteri boldı. Onıñ mısalın däl osı Ertis boyınan da köruge boladı. Mañayıñızğa qarasañız, äli künge deyin sol ataular sıñsıp twr: Stalin tuı – Jwmısker, Qızıl eñbek, Sputnik, Jañatañ, Jaña twrmıs, Jañaauıl, Il'iç, odan qaldı Ermak t.b. Bwl reestrde Aqsaray atı joq. Ol reestrge Aqsaray atı kirui de mümkin emes, sebebi Aqsaray tarihi atau, patşalardıñ, hanzadalardıñ mekeni, taq qwrğan jeri degendi bildiredi. Aqsaray atı Edil boyınan bastap Auğanstandağı türik taypaları qonıstanğan jerlerdiñ bärinen de osı soñğı mağınada kezdesedi.

 

   Men Edil boyındağı Aqsaray degen jerde boldım, Astrahannan beri 100 şaqırım bolmaydı. Ertede Altın Orda handarınıñ jazğı qonıstarı, jäyli qonıs, ata-baba qorımı. Edil boyındağı Aqsaray auılında orıs pen noğay aralasa otır. Soñğısınıñ qazaqtan ayırmaşılığı joq, qariyaları tarihtı sayrap otır, Aqsaray noğaylınıñ qalası bolğan, bwl jerde Edige bi bilik qwrğan deydi. Qazirgi Atırau (Gur'ev-Üyşik) qalasınan alpıs şaqırım Sarayşıq qalası Altın Orda handarına da, noğaylınıñ bilerine de, odan bergide qazaqtıñ handarına da orda bolğan. Basqasın aytpağanda, Deşti-Qıpşaqtı bilegen handardıñ işinde Joşıdan keyingi mıqtısı qazaqtıñ Qasım hanı sol Sarayşıqta jerlengen. Altın Orda handarınıñ ülken ordasın Saray-Batu, Saray Berke (Saray-äl Jädid, yağni Jaña Saray) atalğan. Osınşama saraylardı bilip otırıp, otarşıl ükimet qazaq jerinde osı ataudı qayta jañğırta ma?! Aqsaraydıñ qazirgi ülkeni Jorıq. Bwl jerdegi ziratta qasietti ülken kisiler jatır, maşinamen jürgende bayqap jüriñizder deydi. Osı mañdağı el bwl äñgimeni erteden biledi. Beyit janınan zulap ötemiz dep talaylar öz sazayın tartsa kerek. Qazaq beyitiniñ janında qimaq (kemek) däuiriniñ zäulim qorımı jatır.

 

   Diametri 100 metrge jaqındaydı, biiktigi 7-8 metrdey. Mañında tolıp jatqan wsaq qorğan. Qorğannıñ basın geologtar bwrğılap tastağan, solardıñ da tespey, bwzbay jürgen jeri joq şığar. Ertistiñ eski arnasınıñ jiegine ornalasqan Aqsaray auılın, oğan tayau qazaq-qimaqtıñ aralas qorımın twtas alıp qarasaq, bwl jerdiñ nege Aqsaray atalğanı belgili boladı. Osıdan mıñ jıl bwrın Aqsaray mañında qimaq (kemek) eliniñ iri sayasi ortalığı jäne patşaları jerlenetin qorımı twrdı. Qimaq qorğandarınıñ basında saqtalğan sıntastardıñ izi de osını nwsqaydı. Ärine, bügingi ol sıntastardan qalğan eşteñe de joq. Men bwl jerge 2001 jılı kelgende osını oyladım. Joldıñ şetinde twrğan qimaq qorğanınan bastap Ertistiñ jağasına deyin tolıp jatqan zirat izderi, qwrbandıq şalatın orındar, qonıs belgisi, Ertis boyında tas az bolğandıqtan bäri de şım, ne samannan salınğan siyaqtı. Biraq adamnıñ jolı bolayın dese oğan eşteme de böget bola almaydı. Biz ğayıptan swray-swray bwrın osı Aqsaray auılında twrğan, qazir osı Aqsudıñ mañında Eñbek auılın meken etip jatqan Bauırjan degen azamattı kezdestirdik.

 

   – Mine, nağız Aqsaraydıñ iesi osı jigit eken. Bala kezimde Aqsaraydıñ irgesinde jol jöndeuşiler jer qazıp jattı,- deydi Bauırjan. Jas bala bolsa da, ekskovatordıñ küregine ilikken erekşe tas müsindi körip qalıp, ağalarına jalınıp, üyge süyretip alıp kelipti. Kädimgi köne türik däuiriniñ tas müsini, salmağı jüz kilo bolar, kök granitten jasalğan. Qazaqtıñ atama kök tas qoydım degeni esime tüsedi. Adamnıñ beynesi naqtı jasalğan: közi, qwlağı, mwrnı men auzı, eki qolı, wstağan tostağanına deyin tasta ayşıqtalğan. Bwl tas Aqsarayğa alıs ölkelerdiñ birinen kelgen, tipti arnayı tapsırıspen Bwhar, nemese Samarhandta da jasatuı mümkin degen pikirdemiz. Sebebi tastıñ özi erekşe, jergilikti Bayan men Qarqaralınıñ, nemese Qalmaq qırğannıñ granitine wqsamaydı. Eger siz Kerekuden Semeyge qaray özenniñ sol jağasımen jürseñiz, Aqsu audanınıñ şekarasınan da joğarıda aytılğan tarihi orındarğa kezdesesiz. Bwl May audanınıñ jeri dep esepteledi. Eki ortada May audanınıñ ortalığı Köktöbe auılı jatır. Bir ğajabı, Ertis boyına May men Köktöbe atauları qanşalıqtı jat bolsa, Aqsaray, Jañasaray, Küygen saray atauları sonşalıqtı jaqın. Sebebi dwrıs bilimi bar tarihşı bwl ataulardıñ qalay şıqqanın, sol zamandı, ataqtı handarı men bileriniñ isin bayan qılıp aytıp bere aladı. Aqsaray men Jañasaray Malaysarı auılınan şığa joldıñ sol jağasınan kezdesedi. Bwl Ertistiñ eski jiegi, al wlı özenniñ özi bwl jerden ondağan şaqırım soltüstikke qaray jatır. Onıñ esesine Ertistiñ jarınıñ işinde qarasular mol.

 

    Köne türik zamanında el bileuşilerdiñ osı jerdi tañdauına da bwl mäsele tikeley äser etse kerek. Küygen saray qonısınıñ ornın biz joldıñ oñ jağınan kezdestiremiz. Qzirgi uaqıtta Küygen saraydıñ üstinen Aqsu-Degeleñ temir jolı ötedi. Bwdan basqa qırğa qaray jürseñiz siz Qazılıq köline jolığasız. Onıñ arğı tarihı "Bayan aula-Qazılıq”, "Qarqaralı-Qazılıq” ataularında jatır. Qazaq "Üş Qazılıq” dep Qarqaralı, Kent, Qu tauların aytadı, odan basqa bes Qazılıq dep te ataydı, oğan Bayan kiredi. Bwqar jırau "On eki Qazılıq – oy Tüñdik”- deydi. Tündigi soltüstikke qaray ağıp jatır, ol da Aqsarayğa alıs emes. Är jerde Sovet däuirinde, Qayta qwru zamanında salınıp, odan keyin qirap qalğan qwrılıstar jatır. Bir qarağanda bwl jerde qimaq (kemek) patşalarınıñ izi de joq siyaqtı, al şın mäninde olardıñ atı mäñgilik. Adam bolıp ömir sürgennen keyin jaqsı isiñdi, jaqsı atıñdı qaldırğanğa ne jetsin?! Aqsaray, Jañasaray say bolayıq jaqsı ağayın!

 

   AQTOĞAY

Ertistiñ sol jağasındağı qazir Aqtoğay auılı ornalasqan jer tarihta erteden belgili. E. I. Maksimova, F. H. Arslanova siyaqtı arheologtardıñ 20 ğasırdıñ 50-60 jıldarı jürgizgen arheologiyalıq barlau jwmıstarı Aqtoğay mañındağı köptegen eskertkişterdiñ kartağa tüsuine jol aştı. Biraq bir ökiniştisi äli künge deyin bwl tarapta tiyanaqtı zertteu jwmıstarı, salmaqtı monografiya jasalğan joq. Birinşiden bwl şaruağa ğılımi deñgeyi bar, ekinşiden erinbey-jalıqpay izdenetin, osı istiñ soñınan tüsetin adam kerek. Aqtoğay atauına baylanıstı ğalımdardıñ arasında birneşe pikir bar. Olardıñ köpşiligi bwl ataudı özen jağasına ösken ağaş, jayqalğan şöp degen mağınada tüsindiredi. Birneşe sözdikterge negizdelingen jerles ğalımdardıñ kitapşasında bılay dep jazılğan: "Aqtoğay - (belıy, çistıy, svetlıy) gustoy les s lugavoy rastitel'nost'yu" (1,s.59). Degenmen ädebiette "Aqtoğay" tarihı tım könege ketetini jäne onıñ toğaymen tikeley baylanıstı emes ekeni eskertiledi: "Aqtoğay- oyıs jerlerdiñ, su jağalaularınıñ attarı. Tım köne ataular. Atau qwramındağı aq jäne toğay sözderi qazirgi mağınalarınan qaşıqta qalğan komponentter. Aq söziniñ "su" mäninde keletin kezekterin eske saqtap, toğay sözin qısqaşa şolayıq.

 

    Toğay sözi leksika nemese topoleksema türinde qilı fonetikalıq variyaciyalarda (tuğay, toqoy, tohoy, tuqay) bükil türki jäne monğol tilderi toponimiyasın bılay qoyğanda jalpı slavyan (tuğay), ugor (tokay) tildes halıqtar ataularınan da, ädebi normadağı terminderi qatarınan da berik orın alğan tım köne forma. Sondıqtan da onı türki-monğol tilderi şeñberinen artıp, "altaistika" ayasına engen forma deuge boladı. Orıstıñ ğılımi jäne basqa terminologiyasınıñ törkinin qarastırğandar (K. R. Babaev, E. N. Şipova t.b.) bwl leksemanıñ nemese alğaşqı tüsiniginen alıstap ketken tokay prototipiniñ berer mağınasın "iilme", sözbe-söz "şıntaq" (or. "lokotı") dep qaraydı (219,328; 17, 73)". Qazirgi qazaq tili normasına keltirgende bwl sözdiñ töleuin, jobamen "saysala" nemese "eski arna" mändes wğım beredi" (2, 36-37 bb.). Tilşi ğalımnıñ bwl jazğanında, ärine, oyğa qonımdı pikirler bar. Tek eskeretin mäsele qazirgi Pavlodar oblısınıñ Aqtoğay auılı Ertistiñ negizgi arnasına jaqın ornalasqan. Soñğı kezge deyin ol jerde keme toqtaytın ülken aylaq boldı. Ertisti ärli-berli boylap jürgen kemeler osı auıldıñ twsında toqtap, at şaldıratın.

 

    Jalpı bir eskertetin mäsele Ertis qanşa jerden wlı özen bolğanımen twraqtı keme, yağni su qatınası Kerekuden tömengi jerde ğana bar. Kekrekuden joğarı jazdıñ ortasına qaray su tartılıñqırap, kemeler qayrañğa otırıp qaluı jii kezdesedi. Biz surettep otırğan Aqtoğay aylağı Kerekuden tömen ornalasqan, küni büginge deyin bwl twstan kemeler qinalmay öte beredi. Tağı bir este bolatın jağday Aqtoğay auılınıñ twsında Ertistiñ jarı öte biik. Ädette biz biik jarlardı Ertistiñ oñ jağalauınan kezdestiremiz, Aqtoğaydıñ erekşeligi sol jağalaudağı jarda. Meniñ oyımşa naqtı Aqtoğay atalğan jer qazirgi osı attas auılğa şığıstan kelip kiligedi. Pavlodardan Aqtoğaydı betke alıp şıqqan uaqıtta joldıñ oñ jağınan Qaraobadan bastalıp qalıñ toğay, şalğındı alqaptar köp kezdesedi. Eger şamalap aytsaq Tülkisudıñ Ertiske qatarlasqan twsınan Aqtoğay auılına deyingi alqap nu, şaruaşılıqqa da, adamğa da qolaylı qonıs. Mine osı jer G. Q. Qonqaşpaevtıñ "Aqtoğay – poema reki s bogatoy leso-lugavoy rastitel'nost'yu" degen anıqtamasına keledi. Endi Aqtoğay auılınıñ naqtı özine keleyik. V. N. Popova revolyuciyağa deyingi statistikalıq mälimetterge süyenip qazirgi Aqtoğay auılı twrğan jerde 1915 jılı krest'yan poselkası orın tepti deydi. Onıñ nomeri 77 bolğan (qazaq şarualarınan alğan şwraylı jerlerdi zemlemerler nomerlep, Pereselen basqarması Reseyden kelgen mwjıqqa bölip bergen). V. N. Popova poselka ornıqqan jer bwrın Vetlova gora (1907 j.) dep ataluşı edi deydi (5, s. 266). Bizdiñ qolımızdı "Vetlova gora" atauınıñ qaydan şıqqanı turalı mälimet joq. Onıñ ornında eski kartalarda Tülkiniñ jarı degen silteme bar, osı Aqtoğaydan şığısqa qaray biik jarlar ertede solay ataluı mümkin degen joramal jasauğa boladı. Tülkiniñ üş jarınan keyin Allaberdi jarı kezdesedi. Qalay bolğanda da osı jarlardıñ jağasına ornıqqan orıs şarualarınıñ Krasnokutsk derevnyası 1993 jılğa deyin äkimşilik atau (audan atı), auıl atı t.b. kartadan da, aqparattan da qalmay qoydı. V.N. Popova "Krasnokutsk atauı jergilikti jer erekşeliginen şıqtı deydi: "Krasnokutsk" (ot krasno) plyus sode. Glasnogo o plyus kut-ugol, tupk, konec gluhogo zaliva, zavodi, mıs" (5, s.266). Eger de bwl atau osı mağınada qazirgi Aqtoğaydan 50 şaqırım ne äri ne beri jolıqsa men daulaspas edim, al qazirgi auıldıñ ornalasqan jeri osı anıqtamağa kelmeytin siyaqtı. Joğarıdağı kümän bizdi Krasnokutsk atauınıñ mağınasın qalmaqtıñ "Ulan obkud" atauınan izdeuge itermeleydi. Qalmaqtıñ dini basşısı Zaya-Panditanıñ ömirbayanında onıñ 1644 jılı Darhan-Cordji hramınan (ğibadathanasınan) attanıp Ulan- Obkud degen jerge toqtağanı aytıladı. Darhan-Cordji qazirgi Semey qalasınıñ ornında bolğan qalmaqtıñ dini ortalığı: "V Darhan-Cordji Zaya-pandita zaderjalsya na 7-8 dney i otpravilsya v put'. Kogda on provel v puti 4 dnya, nastupil Cagan Saar t. e. Novıy god. V etom Belom mesyace on pribıl v mestnost' Ulan-Obkud" (6, s.46). Zaya-pandita Edilge, torğauıt eline jüredi. Endeşe onıñ toqtağan jeri qazirgi Aqtoğay auılı ornalasqan jer boluı kädik. Eger bizdiñ joğarıdağı gipotezamız şındıqqa janasatın bolsa, onda orıstıñ Krasnıy kut degeni qalmaqtıñ Ulan-Obkudınıñ audarması. Sonımen birge bwl atauğa negiz bolğan köne toponim de osı jerde kezdesui mümkin. Qalmaqtan audarğanda "ulan" sözi qızıl degendi bildiredi, qazaq tilinde de "ulan/wlan"-jas jigit, bozbala wğımın beredi, al "kut/hwt, qwt"-bay qonıs, jäyli qıstau, üy degenge jaqın. Endeşe erte zamanda Aqtoğay auılınıñ ornında qimaq (kemek) eliniñ qızıl kirpişten soqqan qwrılısı bolsa kerek. Qazirgi Ertis audanınıñ jerinde (Sileti boyı) Qızıl oba degen jer atı bar. Qızıl saray degen qonıs bar. Olardıñ bäri de keşe men bügingi eskertkişter emes köne zamannıñ jädigeri. Sol siyaqtı Aqtoğay da öz tarihımen köne zamannıñ qoynına jaqındaydı degen pikirdemiz. 19-20 ğğ. Basında Ertistiñ sol jağasındağı aşı kölderden twz öndiruge baylanıstı birneşe jaña ataular payda boldı. Sonıñ biri "Twz üygen" Aqtoğay auılı ornalasqan jerde, özen jağasında bolğan deydi bizdiñ informatorlarımız. Adam tirşiligin qaşanda künköris bileydi, bir uaqıt Aqtoğay bärin wmıtıp "Twz üygen" bolsa kerek. Bwl Ertistegi aylaqqa jaqın jer boluı tiis. Sonımen Aqtoğay eñ aldımen Ertis jağasındağı ülken alqaptı qamtitın atau degen qorıtındığa kelemiz. Bwl özenniñ jayılma twsı, jayılımğa, şabındıqqa bay jerler. Naqtı eldi-meken ornalasqan jer ertede Qızıl saray (üy) atanğan, keyinnen Krasnokut atalğan Ertis jağasındağı aylaq mañı.

 

   QAZALI

 

 Ertis boyındağı wmıtılıp barıp qayta jañğırğan köne ataulardıñ biri – Qazalı. 20 ğasırdıñ 90-şı jıldarı qazaq eli öziniñ köpten kütken täuelsizdigine qol jetkizgen uaqıtta Wlı Ertistiñ işki salası Aqsu özeniniñ sol jağalauında Qazalı attı jer bar ekenin biletin adam öte sirek edi. Bügingi künge deyin tüpkilikti mağınası jergilikti elge äli tüsiniksiz bolıp twrğan Qazalı atauınıñ tarihı öte qızıqtı. Patşa zamanında qazirgi Qazalı auılı ornalasqan jer Gryaznov degen kazak-orıs oficeriniñ menşigine berilgen eken. Resey imperiyası Ertistiñ oñ jağasındağı orıs bekinisterin qorğaymız degen sıltaumen özenniñ sol jağalauındağı on şaqırımdıq jerdi 18 ğasırdıñ 50-şi jıldarınan bastap iemdengen (10 verstnaya polosa). Şabındıqqa bay, jeri şüygin, qazaq qıstauları mol ornalasqan osı keñ-baytaq alqap orıs-kazak oficerlerine (oficerkie uçastki) jäne orıs bekinisteriniñ (yurtovoy nadel) menşigine bölip berilgen. 1903-şi jılı Voronej qalasında basılğan "Materialı po kirgizskomu zemlepol'zovaniyu" kitabınıñ törtinşi tomında (ekspediciya po issledovaniyu stepnıh oblastey pod rukavodstvom F. Şerbinı. Povlodarskiy uezd) Gryaznovtıñ uçaskesi Qwm qarasu men Qazalı köliniñ arasına ornalasqan delinedi. Onımen qatar Qwrtoğay degen jerde oficer Kutşevtıñ, Aqşat toğay degen jerde Kalaçevtiñ, Barqı toğay degen jerde Desyatovtıñ t.b. uçaskeleri körsetilgen. Kazak – orıstıñ alpauıttarınıñ qolına köşken öz jerin qayta arendağa (jalğa) alıp otırğan Basentin-Küşik ataları.

 

   Şerbina zertteulerine qarağanda Aqsu bolısınıñ 1-6 auıldarınıñ qazaqtarınıñ köbisi Basentinder (6, 51-62 bb). Osı derekterdiñ negizinde Qazalı atauınıñ eñ aldımen Aqsu özenine tayau ornalasqan kölge qatıstı ekenin anıqtaymız. 1900-şı jılı Semey oblısınıñ statistikalıq komiteti volostnoy upravitel'derge (bolıs) hat jazıp jergilikti jerdegi eskertkişter turalı mälimet jinastıradı. Povlodar uezine bağınıştı 19 qazaq bolısınıñ işinde 11-nen osı saualnamağa jauap tüsken eken. Sonıñ biri Aqsu bolısınan kelip tüsipti. Onıñ mazmwnı mınaday: "V Aksuyskoy volosti bol'şoy kurgan nahoditsya na levoy storone Irtışa, v 5 saj, vlevo ot dorogi, iduşey iz Semipalatinska v Petropavlovsk, v 1 ver. Vverh ot ozera Kazalı. Kurgan imeet v okrujnosti ne menee 15 saj. v vısotu nad urovnem zemli – 1 arş. Na verhuşke kurgana bol'şoe uglublenie. Neskol'ko let tomu nazad kto to postupil bılo, k roskopke etogo kurgana, no vırıv yamu v 1 arş. brosil rabotu. Saj. v 150 ot bol'şogo kurgana nahoditsya 5 malen'kih, s uglubleniyami na verhuşkah" (4, s. 12). Bügingi küni Qazalı köliniñ ornı osı attas auıldan şığısqa qaray ornalasqan. Köldiñ bwrınğı ülken aumağı, aydın şalqar suı joq, är jerin qamıs basıp ketken şwqanaqqa wqsaydı. Bwrınğı uaqıtta (20 ğasırdıñ 70-şi jıldarına deyin) köldiñ şığıs betkeyinde Ermak sovhozınıñ Sırlıqala bölimşesi ornalasqan eken. Resmi qwjattarda "2-şi bölimşe" dep ataladı. Keyinnen Sırlıqala (yağni 2-şi bölimşe) Povlodardan Semeyge qaray tartqan qara joldıñ arğı jağına köşirilgen. Ertis boyındağı Qazalı köliniñ jağdayı osı. Järäydi, Ertis boyındağı qazaq Qazalı atınıñ mağınasın wmıtsın deyik, däl osı atau qazaq dalasınıñ oñtüstigin wzınnan ayqara kesip ötetin Sırdariya jağasında da bar emes pe?! Sır boyındağı Qazalı qalası Sırdariyanıñ işki bir salası Qazalı özeniniñ boyında ornalasqan. Wlı dariya köktemde tasığan uaqıtta tolıp, jazdıñ soñına qaray oyrım-oydım kölşikterge aynalatın Qazalı özeni (derekterde köl dep ataladı) boyında Orınbor ölkesin basqarğan general Perovskiy 1953-şi jılı bekinis saluğa bwyrıq beripti. Sırdıñ Aralğa qaray jaqındaytın osı twsı Resey müddesin qorğaytın strategiyalıq nüktelerdiñ biri bolıp biraz jıl qızmet atqardı. Tipti generaldıñ osı jerge Aral bekinisin (Raim dep ataladı) köşirgisi de kelgen. Resey patşalığı zamanında Qazalı bekinisi "fort №1" – atalıp, keyinnen kişigirim qalağa aynaldı.

 

   General Perovskiydiñ Qazalını tañdau sebepteri ne? Bizdiñ oyımızşa eñ aldımen ol jerdiñ tabiği jağınan öte qolaylı jerge ornalasqanı. Ekinşiden, bwl jerde Sırdan äri qaray ötetin köne ötkeldiñ orını, köne sauda jolınıñ sorabı jatır. Tarihi jağınan qarasaq Qazalı qalası ornalasqan jer orta ğasırlıq Oğız memleketiniñ astanası. Sebebi oğızdardıñ Orda qalası Jankent Qazalı qalasınan bar-joğı 20 şaqırım ornalasqan. Türktiñ ataqtı ğalımı Mahmwd Qaşqari Jankent qalasınıñ oğızdarğa deyin Jezroin atanğanın jazadı. Qalanıñ qabırğaları mıstan (jez) soğılğan eken-mıs deydi. Rasında da qola däuirinde (b.z.d. 2-şi mıñjıldıq) Jankent qazaq jerinde öndirilgen mıs pen jezdiñ oñtüstikke qaray (Bwqar, odan äri Parsı, Mısır t.b.) attandıratın iri ortalıqtardıñ biri bolğanı sözsiz. Ortalıq Qazaqstannıñ Bayanaula, Qarqaralı, Ortau, Qızıltau, Jezqazğan öñirinde, odan keyin Altay ölkesinde öndirilgen jez Sarısu özeniniñ jağalağan köş jolımen Jezroinğa jetkizilip, odan keyin äri qaray jiberilgen. Endi Qazalı atauınıñ mağınasına keleyik. Qazaq tilşileriniñ işinen Qazalı atauına arnayı şağın maqala jazğandardıñ biri A. Äbdirahmanov "Toponimika jäne etimologiya" kitabında bılay dep jazadı: "Qazalı-Qızılorda oblısındağı audan, audan ortalığı (qala) atı. Bwl atau, bizdiñşe arabtıñ gazal (orısşa –gazel, qazaqşa-kiik) degen sözi men köne türki tiliniñ tuındı sın esim jasap, sol närseniñ barlığın bildiretin- lı jwrnağı qosıluı arqılı jasalğan, Gazal arab sözi ekenin M. Fasmer körsetken (Etimologiçeskiy slovar' russkogo yazıka, 1, M, 1964, str. 382). Gazal – kiik mağınasında türik tilinde bar (D.A.Magaznik. Tureckogo-ruskiy slovar'. M, 1945, str. 201). Bwl sözdiktiñ avtorı gazal sözi arab tilinen engenin körsetedi.

 

    Özbek toponimiyasın zertteuşi H. Hasanov Taşkent taularında kiik köp bolğandıqtan, bwl ölkede Bwğwstan, Ğazalkent (qarañız), Suqoq (aq kiik) siyaqtı ataular köp ekenin körsetken (H. Hasanov, Urta Osie joy nomalari tarihidan. Toşkent, 1965, 17 beti). Al Gazal-lı atauınıñ Qazalı türine köşuine sebep bolğan tildik sebep: 1) qazaq tilinde ğajap, ğılım, ğasır, ğıbrat siyaqtı biren-saran sözder bolmasa, ğ – dıbısınan bastalatın söz az; 2) söz ayağındağı l – dıbısı men jwrnaqtağı l dıbısınıñ qatar twruı qazaq tiline tän qwbılıs emes. Söz ayağındağı l dıbısı türki tilderinde tiyanaqsız. Ol jöninde prof. N. K. Dmitriev bılay dep jazğan bolatın: "Sonornıe r, l, i n v tyurkskih yazıkah prinadlejat k çislu neustoyçivıh. YAvlenie eto otliçaetsya v nekotorıh sovremennıh yazıkah, no, po-vidimomu, voshodit k drevnim" (n. K: Dmitrtev. Neustoyçivoe polojenie sonornıh r, l, n v tyurkskih yazıkah. Issledovaniya po sravn. Grammatike tyurkskih yazıkov 1, fonetika, M, 1955, str. 279). Mine, osı jağdaylar Ğazallı atauınıñ Qazalı (kiikti) türine köşuine sebepşi bolğan. Şınında da Qazalı qalası ornalasqan Aral teñiziniñ jağası ertede kiikke, qwlanğa öte bay bolğan (Ğazalkent, Qartalı atauların salıstırıñız)" (2, str. 115-116). Äbdirahmanovtıñ "Qazalı" atauın arabtıñ "gazel" sözimen baylanıstıruına ekinşi bir ğalım E. Qoyşıbaev kelispeydi: "Qazalı –qala, t.j. st.-nıñ, audan attarı (Qızılorda obl.), eki variantta taldanadı: 1) tür. Qaz jäne alı etnonimderiniñ qosarlanğan türi; 2) qaz. qazeli atauınıñ iran tilinde assimiliyaciyalanğan türi. Al arabtıñ gazel ("kiik") sözine tañudıñ eşbir qisını joq, ol mümkin emes" (5, s. 140). Eki ğalımnıñ da Qazalı atauına bergen anıqtaması bizdiñ köñilimizge qonbaydı. Qazalı atauına "gazeldiñ" de, "qazeliniñ" de qatısı joq siyaqtı. Sol siyaqtı jergilikti jerde aytılıp jürgen "Qazalı-atauı arabtıñ "qaza", "qaza bolu" (ölimge baylanıstı) degen topşılaularımen kelisuge bolmaydı. Qazalı söziniñ mağınası bizdiñ pikirimizşe osı özen-köl mañında erte zamanda qalıptasqan şaruaşılıq dästürlerine tikeley qatıstı. Ärine, bügingi küni ol dästürlerdiñ köpşiligi joğalğan, degenmen qazaq jeriniñ keybir qadirli ölkelerinde saqtalğan dünieler bar. Solardıñ biri balıq aulaytın qwraldıñ erekşe bir türi – qaza. Endi osı qwral turalı äñgime qozğayıq. "Qaza" turalı tilşi ğalımdardıñ işinen birinşi ret jazğan S. Amanjolov edi. Ol – 1940-1950-şi jıldarı el arasında dialekt sözderdi jinaqtağan ekspediciyalardıñ jwmısına qorıtındı jasay otırıp Aral, Torğay, Irğız boyında osı käsiptik sözdiñ kezdesetinin jazadı (1, 426 b.). Ğalımnıñ jazuına qarağanda "qaza" – balıq aulaytın qwraldıñ biri. Qazanı qamıstan toqidı. 1962 jılı jariyalanğan "Narodı Sredney Azii i Kazakstana" etnografiyalıq oçerkteriniñ avtorları (T.A. Jdanko basqarğan) qaraqalpaq balıqşılarınıñ "qaza" dep atalatın qwraldı qoldanatının atap ötedi: "Karakalpaki znali mnogo raznoobraznıh snastey i orudiy lova, prisposoblennıh dlya rıbolovstva v reke i protokah, v more i ozerah, no vse oni bıli dovol'no primitivnıy, sootvetstvuya obşemu tehniçeskomu urovnyu ih otstalogo hozyaystva. Dlya lovli krupnoy rıbı – şipa, usaça i drugih v protokah del'tı karakalpaki ustraivali tak nazıvaemoe qaza – soorujenie iz vısokih stebeley kamışa, kotorım peregorajivali protoki. Posredine etoy zagorodki ostavlyali otverstie, çerez nego rıba, şedşaya protiv teçeniya, popodala v bol'şuyu okrujennuyu kamışovoy izgorod'yu zapadnyu, krugluyu v plane, otkuda uje ne mogla vıbrat'sya, rıbaki dostavlyali ee ottuda ostrogoy ili rukami" (8, str. 445). Biz öz etnografiyalıq zertteulerimizde qazaq halqınıñ şaruaşılıq dästürlerine qaşanda az köñil bölmeymiz. Biraq ökinişke oray qazaq balıqşılığı turalı arnayı jasalğan etnografiyalıq zertteuler joq. Keybir derekterge qarağanda qazaqtar au men qazadan basqa keriş degen bir aspaptı da qoldanadı. Ol wzın sırğauıldardan jasalıp bögettiñ tübine bekitiledi. Sırğauıldardıñ arası jipten, ne qıldan toqıp qosıladı. Balıq, äsirese, jayın balıq, bögettiñ tübine, sudıñ iirimine jatqandı jaqsı köredi de, qwrılğan kerişti körmey qaladı. Sonımen keriş degeniñiz süzgi siyaqtı aspap dep bilemiz. Al özen jağasında mekendegen balıqşılar qarmaqpen birge şanışqını da paydalanatının ekiniñ biri biledi. Şanışqınıñ bir türi "ilme" qıstı küni jılımnan balıq aulauğa qoldanıladı. Arnayı jılım qazıp oğan kişkene süzgi salatın da dästür bar, onday süzgini "jılım" dep ataydı. Balıqşınıñ dästüri keñ tarağan jerlerde qayıqtıñ özi de birneşe türli bolıp keledi. Tipti Balqaş pen Aral, Ertis, Sır, Jayıqtıñ özin aytpağanda Sarıarqadağı Qorğaljın siyaqtı kölderde biz qayıqtıñ qws qayıq, taban qayıq siyaqtı türlerin kezdestiremiz. Qws qayıq Amerika ündileriniñ kanoe dep atalatın qayığınan aumaydı, onı äsirese ağısqa qarsı jüzuge paydalanadı. Osı siyaqtı köpşilik qauımğa belgisiz qazaq balıqşılığınıñ ne bir belgileri äli künge deyin kezdesip qaladı. Sol siyaqtı endi kelmeske ketti, joğaldı dep jürgen qazanı da biz oyda joq jerde Aqköl-Jayılma jerinen kezdestirdik. Äulieli Aqköl jağasına ornalasqan Ekibastwz audanınıñ Qarajar auılınıñ qazaqtarı äli künge deyin balıqtı qazanı paydalanıp aulaydı. Ertede qazanı jazı-qısı birdey paydalansa kerek (aqsaqaldardıñ aytuına qarağanda), bügingi küni tek qıstıñ basında ğana, köldiñ beti qabırşıq mwz bolıp qata bastağanda qwradı. Äulieli Aqköl qazaqtarı qazanı biik qamıstan jasaydı da, köldiñ adam boyınan aspaytın twstarına aparıp qwradı. Ülken qazalar üy aumağınday jerdi aladı. Bir qwrğan qaza birer apta twradı da, balıqşılardı balıqqa käni qıladı, tek är küni tañerteñ qolıña süzgiñdi alıp qazağa tüsken balıqtı jinaudı bil. Balıqşılıqtıñ bwl türin qazaq "qaza salu" dep ataydı. Qarajar qazaqtarı qazanıñ qabırğasın "jeli" dep ataydı, osı jeliniñ bir twsın sañılau qılıp aşıp qoyadı. Onı "kömey" deydi. Balıq osı kömeyden qazanıñ işine kirip, aqırı balıqşınıñ dastarhanına tüskenin bilmey de qaladı.

 

    Erte uaqıtta qazanı azdağan ağını bar jerlerge qwrıp, qazanıñ kömeyin ağısqa qarsı qoysa kerek. Degenmen bügingi küni qazanı Äulie köl balıqşıları suı twyıq köldiñ işine de qwra beredi. Mine, osı qazaq jerindegi Qazalı attı jer-su ataularınıñ payda boluına birden-bir sebep. Köne däuirlerde, tipti orta ğasırlıq Wlı Türik imperiyası zamanında Ertis pen Sırdariyanıñ boyındağı el özen jağasındağı kölderge, özekşelerge osı qazanı qaptatıp qwrıp, balıqqa kenelgen. Kölderdiñ "Qazalı" atanuına dästürli balıq şaruaşılığınıñ tikeley äseri sözsiz. Qazalı atauınıñ Sır men Ertiste qatar kezdesui oğız taypalarınıñ tarihına tereñ boylasañ ğana tüsinikti boladı. Endi "qaza" söziniñ mağınasına keleyik. Bwl köne wğım boluğa tiis dep oylaymız. Öte erte zamanda, tipti tas däuirinde özen-su jağasındağı el qamıstan toqıp "qaza" jasay bastağan siyaqtı. Ol kezde Ertis boyında Oral-Altay til sem'yalarına jatatın bizdiñ ata-babalarımız ömir sürgen. Osı sebepten "qaza" atauı qazirgi oral tildes (ugro-fin) elderinde üy, otan degen mağına bildiredi. Ertis öñiri osıdan bir million jıl bwrın taza balıqşılar men añşılardıñ otanı bolğan siyaqtı.

Басқалармен бөлісе отырыңыз
Пікірлер

Басты жаңалықтар

img
Дерек пен дәйек 2026-06-11

اتتان جىعىلساق تا, جەر تانىمادىق-اۋ!!!
img
Жолсапар 2026-06-11

ODESSAĞA JETİ KÜN QWDİRETTİ ÖNERİN SIYLAĞAN ALMATI
img
Қоғам 2026-06-12

Экономиканың қозғаушы күші: 500 ірі компания ел болашағын қалай өзгертеді?
news-img
overlay bottom
Қоғам 2026-06-12
Экономиканың қозғаушы күші: 500 ірі компания ел болашағын қалай өзгертеді?

Последние новости

img
Өнер 2026-06-12

С а х н а с а ң л а ғ ы
img
Өнер 2026-06-12

Өнерлі өрге жүзеді
img
Дерек пен дәйек 2026-06-08

Qazaqiya tañba etnopsihologiyalıq üni közkaras qwblısı

Все новости

news-img
overlay bottom
Өнер 2026-06-12
С а х н а с а ң л а ғ ы
news-img
overlay bottom
Өнер 2026-06-12
Өнерлі өрге жүзеді
news-img
overlay bottom
Дерек пен дәйек 2026-06-08
Qazaqiya tañba etnopsihologiyalıq üni közkaras qwblısı
news-img
overlay bottom
Дерек пен дәйек 2026-06-07
قازاقييا تاڭبا ەتنوپسيحولوگييالىق ۇنى كوزكاراس قۇبلىسى
news-img
overlay bottom
Общество 2026-06-12
Двигатель экономики: как 500 крупнейших компаний формируют будущее Казахстана
news-img
overlay bottom
Дерек пен дәйек 2026-06-11
ATTAN JIĞILSAQ TA, JER TANIMADIQ-AU!!!
news-img
overlay bottom
Дерек пен дәйек 2026-06-11
اتتان جىعىلساق تا, جەر تانىمادىق-اۋ!!!
news-img
overlay bottom
Қоғам 2026-06-12
Экономиканың қозғаушы күші: 500 ірі компания ел болашағын қалай өзгертеді?
news-img
overlay bottom
Жолсапар 2026-06-11
ODESSAĞA JETİ KÜN QWDİRETTİ ÖNERİN SIYLAĞAN ALMATI
Международное интернет-издание "Shalqar kz"
Подписка на важную информацию международного интернет-издания "Shalqar kz" Будьте в курсе последних новостей Ваша электронная почта подписаться