logo
burger menu search Қазақша language menu
Жолсапар

Автор: ADMIN

Жолсапар 2026-06-08 15:06:00

Біз әлеуметтік желілерде:

Хаткерлік білімдері

news single

    Тіл – адамзаттың қатнас құралы екені жұртқа аян. Ал, жазу – сол жазуды бейнелейтін таңбалар жүйесі. Жазудың жараылуы адамзат мәденниетінің даму тарихындағы керемет игі іс, жазу тілді шалғай аралыққа жеткізіп, соңғы ұрпаққа жалғай алатын маңызды құралға айналды және тілге белсенді ықпал жасап, оның байып, кемелдене түсуіне түрткі болды. Жазу жарыққа шаққан соң, адмзат бір жағынан тілді ықшамды, дұрыс, жан-жақтылы бейлелеу талабын қойса, тағы бір жағынан, ретті, ашық, көрікті жазу талабын қояды. Ұзақ ғасырлар бойы ұрпақтан-ұрпаққа жалғасқан өлеңдер мен ажарлаулар нәтижесінде заманымыздағы ұлттардың және оның сан алуан көркем үлгілері жарыққа шықты. Осындай жазу үлгілерін белгілі жүйе бойынша ретке әрі көрікті етіп жазып шығу – хаткерлік депаталады. Ал жазуды көркем де әдемі жазатындарды – хаткер деп атайды. Қазақ халқы ғасырлар бойы әр түрлі жазуды қолданып келген. Көне қазақ жазуы 1913 жылы атақты ғалым Ахмет Байтұрсынов жағынан жасалып, әліппесі, граматикасы, емлесі қазіргі қазақ тілінің сөйлеу ерекшелігіне үйлестіріп қайта жасады.

 

   Сонымен Қытай қазақтары қолданып отырған, еларалық «Шалқар-2» газеті мұрагерлік етіп келе жатқан араб әліппесі негізіндегі жаңа қазақ жазуы жарыққа шықты. Әліппе мен емле ережесіндегі азын-аулақ толықтыруларды есепке алмағанда, содан бері 90 жылға таяу уақыт ішінде бұл жазуда үлкен өзгеріс болған жоқ. Арап әліппесі негізіндегі жазу қолданылған ұзақ ғасырлардағы алдыңғы буын авторлар өз шығармасының әдеби жақтағы көркемдігіне қандай көңіл бөлсе, хаткерлік өнеріне де сондай көңіл бөлді. Араптар мен парыстар жағынан жасалған араб жазуының дәстүрлі хаткерлік өнеріне жасампаздықпен мұрагерлік етті әрі оны дамытты. Алуан түрлі жазу үлгілерін асқан шеберлікпен және ғажайып талғампаздықпен қолдана білді. Хаткерлік өнерін баға жетпес асыл ретінде қастерлеп, хаткерлерге өнер пірі ретінде сиынды.

 

   Олардың хаткерлік өнеріне қатысты өлең жолдарын тыңдап көрелік: Көркем жазу – назды көңіл жыр – әні, Ол аспанның күміс айдай шырағы. Маусымы өтсе, ашылған гүл солады, Ал, бұл бақша мәңгі жайнап тұрады. Ал жуық жылдарда өмір сүрген Әсет ақын хоснихатты былай мадақтаған: Құштармын сұлу хатқа жаным төніп, Хаткерге ішім жылыр, ділім еріп. Дәриға-ай, содан артық ләззат барма, Хош хатпен жазсаң сөзден гауһар теріп. Сонымен бірге кезінде өз ортасының ғалымдары мен зиялылары бірге емлесі қате, жазуы көріксіз дүмшелерге қарғыс жаудырып, ажуалайды. «Егер хат жазушының жазуы көріксіз болса, жазудағы мағаналар оқушының түсінігін күңгіртендіреді. Жазуы көркем болғанымен, емлесі қате болса, оның қолы сал болсын!.. Жазуы көріксіз, қатесі көп болса, сақалын бояған қақпастай масқараға қалады...

 

   Ондай қатшыларға мың нәлет!» дейді Науаии. Хаткерлік – көркемөнердің бір саласы, белгілі жазу аспабынан пайдаланып орындалатын тапқырлық қызмет. Хаткерлік өзі бейнелейтін жазудың ерекшелігіне сай жасалған жазу аспаптарынан пайдаланып, сол жазудың әр алуан үлгілерін жаратады және оны қалай жазудың тәртіптерін белгілейді. Қазіргі заманғы хаткерлік кәсібіне сан алуан жазу аспаптары пайдаланып отыр. Жаппай қолданылатындардан қарындаш, метал қалам (малма және толма қалам), маржан ұшты қалам, ағаш, қыл т.б. материалдардан жасалған қаламдарды атап өтуге болады. Малма қаламның өзі де қырлы-қырсыз, жіңішкелі-жуан сызықтар тартуға лайықтанып, алуан түрлі өлшеммен шығып отыр. (1- сурет). Қазақ хаткерлігінде жоғарыда айтылып өткен жазу аспаптарын қолдануға бола береді. Дегенмен, араб әріптерін негіз еткен халықтар кеңінен қолданатын "қаури" деп аталатын жазу аспабымен ерекше таныса кетейік. Ежелгі хаткерлеріміз ұзақ замандар бойына құс қауырсыннан қиып жасалған жазу аспабын пайдаланып келді, мұны "қаури" деп атады. Бұл аспап ірі құстардың (қаз, аққу, құмай, бүркіт, т.б.) қауырсынының сояу жағынан қиғаш жонып ұштау арқылы жасалатын болған. Жазғалы отырған үлгісінің ерекшелігіне сай, қаламның қағазға тиетін ұшы шорт кесіліп те жасалған.

 

  1. Қауридың қағазға тиетін ұшы мүмкіндігінше жұқа болуы қажет. Метал ұшты қауриды барынша жұқартуға болады. Қатты ағашты жұқартуға болғанымен, жұмсақ ағаш жұқарған сайын маймиғыш болатындықтан, қаури жасауға қолайсыз келеді. Қауридың ұшы жұқа болмаса, сызықтарды қырлы шығару қиын.

 

  2. Қауридың ұшы 30 градус мөлшерінде қиғаш кесілуі керек. Сонда ғана тік сызықтарды тар, көлденең сызықтарды кең тартуға болады. Метал ұшты қаламдарды да (малма немесе толма қалам болсын) осындай өлшеммен қиғаш қию керек.  Алайда қалам ұшы кеңдігі тарайған сайын оның қалыңдығын да сәйкесті жұқартып отыруды ұмытпау керек (қалам ұшының темірі қалың болса егеп, қайрап жұқартуға болады). Қанша жұқа болса, жіңішке, нәзік сызықтарды соншама әдемі етіп шығаруға болады. Қос қарындашты қосақтап байлағанда да бірі ұзын, бірін қысқа байланып, қауридың табаны тәрізді формаға келтіріледі. Қаури табанының қиғаштық дәрежесі артқан сайын оны қолдың ішіне қарай айналдырып ұстауға тура келеді де, көлденең сызықтар кеңи береді, тік сызықтар тарыла береді.  Кейінгі кездерде мұндай жазу аспабы қамыстан, бамбыұктан, ағаштан (қайың, ырғай, тасжарған, мойыл секілді майда әрі қатты ағаштардан) және металдан жасалатын болды. Металдан жасалған малма қаламдар мен толма қаламдардың ұшын қиғаш қию жолымен де жасалып жүр. Ерекше сүйекті әріптерді жазу үшін ұзынды-қысқалы етіп қосақталған қос қарындаш та пайдалынады. 

 

    Хаткерлік құралдарды қалай пайдалану туралы келесі дәрісімізде аялдаймыз.

 

    Хаткерлік дәрісін жүргізші Әлімжан ӘШІМҰЛЫ.

Басқалармен бөлісе отырыңыз
Пікірлер

Басты жаңалықтар

img
Жолсапар 2026-06-07

AQSARAY
img
Жолсапар 2026-06-08

АТТАН ЖЫҒЫЛСАҚ ТА, ЖЕР ТАНЫМАДЫҚ-АУ!!!
img
Жолсапар 2026-06-08

АТА ЖАЗУ АЛЫСТАН СЫР ҚОЗҒАЙДЫ
news-img
overlay bottom
Жолсапар 2026-06-08
АТА ЖАЗУ АЛЫСТАН СЫР ҚОЗҒАЙДЫ

Последние новости

img
Жолсапар 2026-06-08

АТТАН ЖЫҒЫЛСАҚ ТА, ЖЕР ТАНЫМАДЫҚ-АУ!!!
img
Жолсапар 2026-06-08

АТА ЖАЗУ АЛЫСТАН СЫР ҚОЗҒАЙДЫ
img
Жолсапар 2026-06-08

Шыңжаң Түйекиігі

Все новости

news-img
overlay bottom
Жолсапар 2026-06-08
АТТАН ЖЫҒЫЛСАҚ ТА, ЖЕР ТАНЫМАДЫҚ-АУ!!!
news-img
overlay bottom
Жолсапар 2026-06-08
АТА ЖАЗУ АЛЫСТАН СЫР ҚОЗҒАЙДЫ
news-img
overlay bottom
Жолсапар 2026-06-08
Шыңжаң Түйекиігі
news-img
overlay bottom
Жолсапар 2026-06-08
Хаткерлік білімдері
news-img
overlay bottom
Жолсапар 2026-06-08
САҚ пен САҢ (商)
news-img
overlay bottom
Дерек пен дәйек 2026-06-07
Jazu gigienası
news-img
overlay bottom
Дерек пен дәйек 2026-06-07
جازۋ گيگيەناسى
news-img
overlay bottom
Жолсапар 2026-06-07
AQSARAY
news-img
overlay bottom
Жолсапар 2026-06-07
اقساراي
Международное интернет-издание "Shalqar kz"
Подписка на важную информацию международного интернет-издания "Shalqar kz" Будьте в курсе последних новостей Ваша электронная почта подписаться