Жолсапар

Автор: ADMIN

Жолсапар 2026-06-08 15:35:00

Біз әлеуметтік желілерде:

Шыңжаң Түйекиігі

Бүгінде, жербетінде 800-дей ғана қос өркешті түйекиік қалған. Дүниедегі түйекиіктің төрт фаунасы Шыңжаңда және оның Моңғолиямен, гән-су өлкесімен шегаралас өңірлерінде болып саналады. Шыңжаң Түйекиігі Авторлары: Үйән Гө-яң, Үйән Лый Ертедегі жібек жолында түйе негізгі кіре көлігі болып, адам үшін өлшеусіз көп тер төкті. Ол, қазір де адам баласының игілігіне жарап шуда-шұбат, ет-терімен қамдап келеді. Шыңжаң өңіріндегі келедегі түйе саны неше жүзмың бастай. Алайда, аталас туысы болған түйекиіктің саны бассыз аугерлік салдарынан күн санап құлдырауда. 200 жылдың алдында, түйекиік орта азияға тегіс таралған болып: батысы Кәспиден шығысы хуаң-хы иініне дейін, теріскейде Балқаштан күңгейде тибет үстіртіне дейін, сондай-ақ, Қазақ сахарасында да онмыңдап өрістеді. Олар, 1980–1985 жылдардың өзінде 2500 – 3000 дай болатын. Өкініштісі, бүгін небәрі 800 дей ғана қалып отыр. Бұл түйекиіктер, тек, Тарым ойпатындағы Такламакан шөлінің орта бөлігінде, Лоп көлінің салтүстігінде, Алтынтаудың теріскей етегінде және МХР-дың оңтүстік батыс бөлігі мен ҚХР-дың шыңжаң, гән-су, ішкімоңғол өңірлері тоқайласқан тұста ғана жасайды.

Бұдан, бүгінгі түйекиіктердің төрт фаунасы түгелдей шыңжаңда және оның моңғолиямен шекарасында, сондай-ақ, гән-су өлкесінде екендігін көріп алуға болады. Тарым түйекиігі шығыста Үй-мын қақпасынан батыста Қотан өзеніне дейінгі, терікейде Пішән ауданындағы Құмтақ тауынан күңгейде Алтынтаудың теріскей бауырайына дейінгі Лоп көлін орталық еткен байтақ елсіз өңірді мекендейді. Ал, бұл өлкенің табиғаты мейілінше қатал татырлы, сортаңды, құмайтты тіршілік белдеуі саналады. Түйекиік, ашатұяқтылар отриадының түйе тұқымдасына жататын ең ірі шөпкөректі жануар болып, қосөркешті түйе не бактриан деп те аталады. Дүниеде түйе тұқымдасының бес-ақ түрі бар. Олар, оңтүстік америкаға таралған шағын тұлғалы келетін үлкен қоймая (гуанако), кіші қоймая (альпака) және таймая, сондай-ақ, солтүстік африкадағы ірі тұлғалы келетін нар (дромадер). Бірақ, нардың жабайы түрі осыдан 600 жыл бұрын құрыған. 1878-жылы, орыс кезегері Пржевалский түйекиікті Лоп көлі өңірінен тұңғыш кездестіргенде, тағыласқан келе болса керек деп ойлаған. Оның тұлыбын апарып зоологтардың сарабынан өткізгенде барып, түйекиік деген жануардың расында болатыны мойындалы. Дала түйесін келе түйесімен салыстарар болсақ: түйекиік сыптығыр да биік болып сирақтары середек, табаны қытыңқы, мойны сұңғақ келеді. Түгі тазығыр, түсі шымқай – тек қоңырқай түсті болады. Өркеші тікше шегедек кәне келіп, әсте келе түйесіндей балабай болмайды. Келе түйесіндей емес шәушік бас, бірақ, еңіреулі де, сағақты келеді. Үнемі бұта-шеңгел жейтіндіктен тісі де ұтырлы-тетірлі әрі ірі келеді. Екеуінің тұрпаты да недәуір парықты болады.

Бәрінен де маңыздысы, олардың денкасындағы тұқым қуалағыш геннің парқы 1.7 – 2.9 пайызға дейін барады. Бізбен шипанзелердің парқы 1.5 пайыз болатынына қарап, бұл екеуін алдақашан екі түр болып кеткен деуге де болады. Жасамыс бурасының тігі 1.8 – 1.9 метр, тұрқы 3 – 4 метр; салмағы 1.5 тонна шығады. Іңгендері сәл кішірек, десе де, тоннадан асып жығылады. Түйекиік, тивтік шөл жануары. Сондықтан, «шөл түлігі» атанып кеткен. Оның қанында сусыздануға қарсы ерекше функция болғандықтан, жиырмашақты күн су ішпей жүре береді. Ол, аштыққа да төзімді. Сор жаласа облды, өркеш майын жеп айлық аштыққа мойымай заужеледі. Ол, құмды боранды елемейді. Үйткені, қос қабат қабағы мен ұзын кірпігі құмды тосады, қозғалмалы желбезегі ауаны сүзеді. Түйекиік, сор су ішіп, тораңғыл, жыңғыл, жантақ секілді сортаң өсімдіктерін жей береді. Түйекиік өте иісшіл болып, бір-екі шақырымдай жердегі суаттың иісін сезе біледі. Ол, құмды боранды да алдын ала болжай алады. Оның жалпақ табаны, орғыл құмға батырмайды. Бауыры мен сирақтарындағы жеті бөлек мүйізгек ұзақ уақыт шөгіп жатып жусауына қолайлы келеді. Түйекиіктер, көбінеки бестен, оннан шағын келе болып жасайды. Кейде, бураларының саяқ жүретіні де болады. Оқта-текте, 30 – 40 бастық үлкен келелер де ұшырасады. Қаиу кезінде, әрбір келе бір жасамыс бура мен бір қанша іңген және бота-тайлақтардан құрам табады. Әр жылдың қаңтарынан келесі жылдың көкегіне дейін жарау маусымы есептеледі. Келеге түскен буралар көбік шашып шабынысып, қиян-кескі таласады, тіпті, бірін-бірі мерт етеді. Олар, өздерінің әмек-басшы «ханымдарын» дараға иіріп алып, шығар ауызды өзі торуылдайды.

Анау бейшаралар сақ-салаңды талшық етеді. Ал, өзддері қылтан шөп, тамшы су татпайды. Бұл кезеңдегі олардың міндеті іңгенге шөгу – «әулет жалғастыру». 2 – 3 ай өтіп «ханымдар» ауыраяқ болған соқ ол да жайына кетеді. Іңгендердің іштілік мерзімі 12 ай, 12 күн болады. Келесі жылдың көктемінде көбінеки жалқы бота табады. Оны екі жыл емізеді. Түйекиік, 20 – 25 жыл ғұмыр кешеді. Олардың көбеиуі төмен болып, бір іңген 7 – 9 ғана боталайды. Лоп көлінің солтүстігіндегі Кешүм татыры, шығысындағы Аштысай аңғары және оңтүстік Алтынтаудың терікей баурайындағы құмдық түйекиіктің өрісі есптеледі. Олардың суатқа шұбыруынан ені 30 – 40 см, тереңі 10 – 20 см сүлеу түсіп қалады. Әр жылдың қазан айы қарсаңында, Такыламаканның орта бөлігңндегі түйекиіктер оңтүстіктен Лопнұр ауданына қарай ауып Тарым өзенінің оңтүстік жағалауындағы тораңғылда қыстайды. Келесі жылдың көкегінде Керия өзенінің төменгі ағарына қайтады. Бұл дағды жылдар сайын қайталанып отырады. Ал, Кешүм татырында болса, түйекиіктер ұланқыстың әр аптасында сор бұлалаққа бір соғып тұратынын байқауға болады. Албаты аулаудан әбден зәтте болған түйекиіктер, кісіден ала бөтен қорқады. Адамның қылпын көрсе, иісін сезсе болды 1 – 2 шақырым келтірместен лаға жөнеледі. Далалық бақылау кезінде, бұл біздің түйекиік пен түйені парықтайтын сенімді әдісімізге айланды. Себебі, түйе кісіден үйтіп үрікпейді. Бір қызығы, түйекиіктің бойы биік, көзі өткір болғандықтан 200 – 300 метрден тысқары, тіпті, неше шақырым жерді қалт жібермейді. Керісінше, таяудан тап бергелі тұрған кәтерді байқамай қалады. Түйекиік, бір үріксе сағаттап лаға береді. Әр сағатына 70 шақырым шамалы жерді алып отырады. Мұндайда, мен деген сәйгүлігіңнің өзі шаңына да ілеспейді. Егер, ол мекен тепкен жерінен кісінің қылпын көріп қалып үріксе, жыл даңаламай оралмайды.

Біз, біріккен ұлттар ұйымы қоршаған ортаны жобалау мекемесінің өтпіш (экс-) жауаптысы, халқаралық түйекиік қорғау қорындағы Жон Гари (JOHN HARE) мырзамен селбесіп, Лоп қатарлы төрт фаунаға алты ірет барлау жасадық. Бұл барыста, 30 мыңдай шақырым жол басып долбар санақ алып барғанымызда: Лоп көлінің сол түстігіндегі Кешүм татырында 60-80 бас; Лоп көлінің шығысындағы Аштысай аңғары мен Алтынтаудың солтүстік баурайында 280-340 бас; Такламакан құмдығының орта бөлігінде 40-60 бастай түйекиік бар екен. Оған қытай-моңғол шекарасындағы 350-400 басты қосқанда бар-жоғы 730-880-дей ғана қалыпты. Бұл, үлкен мысық аиудан да аз сандағы бағалы хаиуанат қалыптасты деген сөз. Түйекиік, ШҰАР Байынғолын моңғол ұлттық обылысының ұлттық жануары етіп белгіленді. Қытайдағы 1-дәрежелі қорғалатын жануар іретінде заң арқылы қатаң қорғалуда. 2000-жылы, БМҰ-дағы GEF-тің қолдауымен шыңжаңда 78 мың шаршы шақырымдық «Лоп көлі Түйекиік ұлттық жаратылыстық қорығы құрылды». Сүйтіп, аталмыш қорық дүние жүзіндегі қалған түйекиіктің 3/5-ін қорғауға алды. Қазыр, қорықтағы түйекиік саны орнықты түрде артуда. 2008-жылы сәуірде, «Қорықтың» басқару орталығы шарлау жүргізу арқылы 140 бас түйекиік ұшыратқан. Тіпті, бір келенің бас саны отыздан асыпты. Қуанарлығы, келеге оншақты бота ерген. Демек, олардың мұрагерлі болғаны ғой. Келешекте, олар келені балабай түйекиіктермен молықтыра түсері талассыз. (Байыды) Адарған: Тілеуберді Әбенайұлы Жібек жолы әрі буддизмнің шығысқа таралу жолы болып табылады. Сол, шығысқа таралу тарихында Көк Моғолшын, дәуір бөлгіш ұлы тұлға болып саналады. Ол, қытайдағы Шуән Заңмен иықтас тұратын үш ном аудармашысының бірі. Сондай-ақ, бұдда мәдениетін қытайға таратқан негізгі қайраткер және буддизм назариясын зерттеуші ғұлама. Ұлы аудармашы Көк Моғолшын Көк Моғолшын (Коморожуа) (б.з 344 – 413), қытайлық ұлы аудармашы. Қытай буддизм тарихында, ол Жын Ди (б.з 491 – 569), Шуән Заң (602 – 664) секілділермен қатар ном аударудың үш алыбы атанған. Ол, бұдда мәдениетін қытайға таратушы әрі буддизм танушы. Көк Моғолшын (Коморожуа) батыс өңірдегі Күшән мемілекетінде дүниеге келген (бүгінгі ШҰАР-дағы Күшәр, Шінхы аудандарының көлемінде). Оның әкесі Көк Моғоляан (Комоян), әсілі, Теңдік елінен (бүгінгі Үнді жерінде) болатын. Уәзір әулетінен шыққан ол әрі зерек әрі діндар еді. Мұрагерлік орыннан бас тартқан Көк Моғолян, тәрки дүние болып Көгарт (Памир) асып, шығыстағы шығыстағы Күшәнге келеді. Кезіндегі Күшән ханы Боз оның дақпыртын естіген соң, құрымет сезімі оянып абыздыққа ұсыныс етеді. Сонымен қатар, өз қарындасы Кер бәйбішені оған атастырады. Сопының ұлыс абыздығына ұсыныс етілгеніне қарап-ақ, Будда дінінің Күшән елінде қандай құзыретке ие болғанын көріп алуға болады. Көк Моғолшын, будда дінінің ықпалына терең ұшырайды. Жеті жасында-ақ, тәркі дүниие, тақыр бас монаққа айланған шешесіне ереді. Жоғары дәрежелі сопы Бұт Тәлімге шәкірт болып күн сайын дұға оқып, жалпысы 32 мың аят қирағат қылады.

Ұстазы тағылым еткен тәпсірді Моғолшын қағып алып отырады. Тоғыз жасында анасына еріп киелі орындарды зияраттайды. Үнді өзенінен өтіп, сол кездегі хинаяна мазғабының орталығы Кебекке (Кашмир жерінде) барады. Әйгілі ғұламаларды ұстаз тұта жүріп, хинаяна номдарын оқу арқылы өзінің дінни дүние танымының негізін қалап үлгерді. Асқан алғырлығы мен ерек тартымдылығы арқасында сол елдің патшасының және бұддашылдарының құрыметіне бөленеді. Б.з 355-жылы, Моғолшын әр елдің ұсынысына қарамастан, шешесіне еріп Күшәнге қайтады. Жолшыбай, Сұғлықта (Қашқарда) бір жыл ерулеп уағыз сөйлейді. Қыруар кітаптарды ақтарып, махаяна-хинаяна сынды буддизмдік тұғырнамаларды зерттейді. Сүйтіп, хинаянадан махаянаға өту басқышын тамамдайды. Одан, Ұнсу (Ақсу) қатарлы жерлерді аралап әрі тәлім алып әрі тағылым таратады. Солайша, атағы әлемге мәшкүр болады. Еліне келгенде, алдына қара салмайтын ғұлама тағылымшыға айланып болған еді. Б.з 382-жылдың қыркүйегінде, орта жазықтың Бөген атты ханы Лүй Гуаң санғұн (генерал) қатарлы адамдарды аттандырып Шақшы алғы тайпасымен (бүгінгі Тұрпан қаласы Жар ауылы маңы) және Шамшат (бүгінгі Чарқылық ауданы көлемі) хандарымен селбесе отырып Күшәнге шеру жасады. Жорық алдында Бөген Лүй Гуаңға былай деді: «Естуімше, аталмыш елде Көк Моғолшын деген біртуар будда ғұламасы бар екен. Мен, сол кісінің біздік болуын қалар едім. Жайсаң жанды, кемел парасатты қараша ұлыстың құты. Күшәнді жеңер күн туса, сол кісіні жеделдетіп менің құзырыма жеткіз». Екі жылдан соң Лүй Гуаң Күшәнді бағындырып, Моғолшынды ертіп шығысқа оралды.

Арада, Бөген ханның қосыны жеңіліп, өзі қаза тапты да оның алдыңғы Чін деп аталатын мемілекеті де қоса құрыды. Лүй Гуаң орайдан пайдаланып хан атанды да, осы күнгі Гән-судың У-ұй қаласы өңірінде мемілекет тіктеді. Моғолшын сол елде 17 жылдай тұрып қалды. Әкелі-балалы Лүй Гуаңдар будданы ұлықтап, Моғолшынға мән бермесе де ол қытайдың тілі мен мәдениетін ықлас қоя игерді. Сонымен бірге, ортажазыққа будда дінінің таралу жағдайын, будда номдарын аударудағы артықшылық кемшіліктерді зерделеп, кейінгі буддизм аудармасына іргетас қалай берді. Б.з 401-жылының 26-желтоқсанында, кейінгі Чін ханы Яу Шің Көк Моғолшынды Чаң-анда өзі қарсы алып, оған ұлыс ұлыс абызы іретінде мәміле жасап, ерек әспеттеді. Соның келесі жылынан бастап, 59-ды еңсерген Моғолшын Чаң-андағы Миң-гі және Шәу-йәу бақшаларында будданы жалпыластыру-аудару жұмысын бастап кетті. Ұлағатты іс, 413-жылы Шәу-йәу бақшасында бахилық болғанға дейін жалғаса берді. Ол, өтерінде 69 жаста еді. «Шетел ғұрпы бойынша сүйегі өртеліп», Шәу-йәу бақшасынан мұнара тұрғызылды. Мархұмның сарайра (сүйек күл қорабы) мұнарасы күні бүгінге дейін Шанши өлкесінің Ху-шән ауданындағы Сау-таң бұтханасына қойылып қастерленуде. Көк Моғолшынның аударған номдар саны туралы мәлімет бір келкі емес. Солардың ішінде, «Кәй-үйән тәпсірлер тізімдігі» атты кітаптың жазбасы үйлесімдірек деп қаралады.

Онда, «74 бөлтек, 380 орам деп» жазылыпты. Оның аудармасы ном нұсқасына барынша адал болды. Аудармаға болған ұстанымының қаталдығы сондай, «әр сөзді үш қайтара қадағалап отырды». Соның нәтижесінде, оның аудармасы ілгергілерден озық тұрды. Осынау құнттылықтың нәтижесінде, қытай буддизміндегі неше жүз жылға созылған пәтуәдегі алауыздық пен атаудағы қосанжарлыққа нүкте түсті. Сүйтіп, қытай тарихында тұңғыш ірет үндінің бұддалық тұғырнамасы жаппай әрі жүйелі таныстырылды. Ақырғы еспте, бұдда номдарының қытайдың идеалық шебіне орнығуына бай материалдық негіз қалап кетті. Кей біреулер Көк Моғолшынның аудармасын қытай буддизмінің жаңа дәуірге өткендігінің ескерткіші деп те қарайды. Көк Моғолшынның қытай буддизмі тарихындағы орны әйдік болғандытан, ном аудармасынан сырт тағы екі түйінді ашалай кеткен жөн. Біріншіден, оның махаяна тұғырнамасын зерттеуі мен таратуы, қытай ғұламаларының осы тағылымның ақиқат мәнін түсінуіне жол ашты. Екіншіден, ол бір шоғыр ықпалды білімпаздарды жетілдіріп берді.

Айталық, неруана ғұламасы атанып кеткен Дақсеңгі Көк Моғолшынның шәкірті еді. Тағы бір үлемі Сеңк Жау сән-лүн (буддистік ағым) ағымының атасы атанып кетті. Қортып келгенде, Көк Моғолшынның аудармасы қытай буддизмін дамуға және бұқаралық сипат алуға бастады. Сүйтіп, оңтүстік-солтүстік әулеттері кезінде гүлденген ауқым қалыптастырды.

Аударған: Тілеуберді Әбенайұлы

Басқалармен бөлісе отырыңыз

Пікірлер

Басты жаңалықтар

Дерек пен дәйек 2026-06-07

Jazu gigienası

Жолсапар 2026-06-08

АТА ЖАЗУ АЛЫСТАН СЫР ҚОЗҒАЙДЫ

Жолсапар 2026-06-08

Хаткерлік білімдері

Все новости

Жолсапар 2026-06-08

АТТАН ЖЫҒЫЛСАҚ ТА, ЖЕР ТАНЫМАДЫҚ-АУ!!!

Жолсапар 2026-06-08

АТТАН ЖЫҒЫЛСАҚ ТА, ЖЕР ТАНЫМАДЫҚ-АУ!!!

Жолсапар 2026-06-08

АТА ЖАЗУ АЛЫСТАН СЫР ҚОЗҒАЙДЫ

Жолсапар 2026-06-08

АТА ЖАЗУ АЛЫСТАН СЫР ҚОЗҒАЙДЫ

Дерек пен дәйек 2026-06-07

Jazu gigienası

Дерек пен дәйек 2026-06-07

Jazu gigienası

Дерек пен дәйек 2026-06-07

جازۋ گيگيەناسى

Дерек пен дәйек 2026-06-07

Международное интернет-издание "Shalqar kz"

Подписка на важную информацию международного интернет-издания "Shalqar kz" Будьте в курсе последних новостей Ваша электронная почта подписаться

Все категории

Автор: ADMIN

Біз әлеуметтік желілерде:

Шыңжаң Түйекиігі

Басқалармен бөлісе отырыңыз

Пікірлер

Басты жаңалықтар

Последние новости

Все новости

Международное интернет-издание "Shalqar kz"