Дерек пен дәйек

Автор: ADMIN

Дерек пен дәйек 2026-06-08 16:12:00

Біз әлеуметтік желілерде:

АТА ЖАЗУ АЛЫСТАН СЫР ҚОЗҒАЙДЫ

Үш құрлықтың өзегін жалғап, алты алуан өркениеттің тамырын тұтастырып жатқан Ер Түрікті – ежелгі Түрікті ештеңеден еншісіз қалтыру: ешкімге де игілік әкелмейді. Дегенмен, “Түрік боданның” ұрпақтары түгел бодан болған соңғы екі ғасырдың көлемінде, “бассыз үйдің қонағы билейді” деп атам Қазақтың айтқаны, айнымай-ақ келді. Өз қолымыз өз ауызымызға жетпей, өксіп жүрген күндерімізде: біздің тарихыызды басқалар “жазып берді”. “Тілемшінің сүйер асын кім береді” демекші: Тарихымыздағы жылтырасын атаулының барлығына өзгенің ені салынып, жаттың таңбасы басылды да: біздің сыбағамызға “көшпенді”, “надан”, “кіріптар” дегендер гәне тиді. Бұны – қайтып ғана “тарих жазу” дерсің?! Бетіңе қарап күліп тұрып, жеті атаңды жездей қақтап боқтау ғой – онысы. Қосарыңда келе жатып, атаңнан қалған алтын құймалы құйсқаныңды қиып әкеткен жырындыны қалайша жолдас тұтарсың!?

Әрине, таз баланың болмаса да, таза баланың көңілі бар деген: біздің мұраларымызды жеті қабат жер астынан қазып алып, айдай әлемге әйгілеген; шығыс пен батысқа тентіреп жүріп мәліметтерімізді түйірден теріп тау қылған еңбеккер ғалымдарға мың қайтара алғыс айтсақ та аздық етер. Алайда, осынау аз санды адал ғалымдардың есесіне қарап: Түрік тану ғылымының іргесі, тұнық ғылыми мақсат үстіне құрылып еді десек ақиқаттың алдында айпкер боламыз. Атыңнан айналайын, осынау нұрлы ілімнің қабырғасының өзі отаршылдықтың ордасында қаланды емеспе. “Тюркология”-ның әр қадамының артынан қылқылдаған қорқау, құңқылдаған құзғын еріп жүрді. Шынын айтқанда: Түрки ұлттарды танып-білу – олардың жоғын түгендеу үшін емес, қайта оларды отарлаудың оңай әрі ұтымды жолын қарастыру үшін керек болды. Сондықтан, осы “ілім үшін” сарып болған әр теңге, тек кәне, отаршылдық үшін жұмыс істеуі шұрым еді. Өзінен өзі түсінікті болып тұрғандай: Түріктің даласы мен қаласын, санасы мен саласын “зерттейтындер” – ең алдымен әскери қосынның адамдары еді. Демек, жаулаушы топ өкілдері болатын. Істің сыйпаты қалай болса, мақсаты не болса, әлбетте, нәтижесі де соған орай болады-да. Әлгіндегідей– көз аясы кең, көкірегі сарай бірлі-жарым жандар болмаса, көп санды зерттеушілер отаршыл өкіметтерінің көк тыйынын ақтау жолында ғана көз майларын тауысты.

Бұндайлардың ең өзекті мақсаты – Түркі ұлттардың осал жерлерін дәп басып, оларды құлдануға оңайлық тудыру болды. Сондықтан, бұл түрдегі “зерттеушілердің” қаламынан Түріктерді надан, тұрдаусыз, бытыранды, жәйі келсе, көршілерінің іиегі астында малтап келе жатқан – елге де, жергеде іиелігі жоқ тайпалық тобыр етіп көрсететін “шығармалар” туындады. Үйтпей нетсін？ Мұндайларға: бір жағынан өз өкіметінің жауыздығын басқаларға жайма шуақтап көрсету міндет болса, тағы бір жағынан Түрік халықтарының рухын жасытып, үмітін өшіріп не ғұрлы құлдыққа қарай ұмсындыруға айла жасау парыз болды. Олар, бір айтулы ғалым, әлде, салихалы саясаткер болса: пәлен жерде туып-өсіп, түген “мәдениетті халықтың” ықпалында тәрбіие алған етіп көрсетті. Әлем назарын тартарлық мәдениет жетістігі атаулыны, батыс пен шығыстың қайдағы бір «өркенійетті елінен» жұғысты болған ғып шығаратын. Тіпті, Түркі отырықшы мәдениетінің өзегі болған Тарым өңірін, Әму мен Сыр өлкесін, әркім келіп, әр кім кеткен – керуен жол бойындағы бассыз-баусыз ұсақ-түйек қала, қорғандардың жинтығы етіп көрсетеді. Содан барып, қала өркениеті атаулының баршасы, басқа жақтан келгендердің бәсіресіне тиеді де, Түркілердің үлесіне “көшпенділер” деген сүреңсіз атақ қана қалады. Ал сол “атақтың” өзін жырмалап Моңғол мен Түрікке бөледі. Соның өзінде де “көшпенділер өркениетінің” қомақты жағын Моңғол ұлтының үлесіне береді. Себебі: жалғанның жартысын (дұрысы тұтас) билеген ұлы Шыңғысхан сол ұлттың өкілі есептелетін（Біз, Шыңғысханның Түрік текті болғанын «Жұлдыз» журналының 2006-жылғы 1-санында шыққан «Шыңғысхан және ежелгі Қазақ түсінігі» деген еңбегімізде ортаға қойған едік）. Сүйте келе көшпенділер өркениеті деген “қораш өркниеттің” өзінің бір пұшпағы ғана Түркі жұртының үлесіне әрең тиеді. Іс, шынымен-ақ осылай ма? Мүмкін емес! Мыңдаған жылдар бойы Азия, Европа және Африка сынды үш құрлықты ашса алақанында, жұмса жұдырығында ұстап талай-талай ұлы қағанаттар құрған ұлттың– адамзат тарихының көш басында болған халықтың, өз заманындағы өркениетке үлес қоспай қалуы теккәне қолдан жасалған “шындыққа” сыятын шығар.

Онымен қоймай, Түркілер өркениеттің “жауы” екен, мыс. Онысы– құдыретті деген сөзді қимағанда тапқан “баламасы” шығар. Егер, шындықтың бетіне тура қарауға кімде кімнің дүзі шыдаса, Ілкі Түрктің адамзат өркениет көшінің ілесушісі емес, қайта, басшысы екенін көріп алу онша қинға соқпайды. Амал қанша! Алдыда тұрған ақиқатпен аймаласа кетуге, екі-ақ түрлі болмыс кедергі болып тұр: Соның әуелгісі, бір бөлім зерттеушілердің түріктануға деген ниеті дұрыс емес. Ондайлардың ертеректегілері: өз өкіметінің Түркі ұлттарын отарлауына, керек десе, жойуына назарялық негіз жасап беруді мақсат тұтты. Қолына түскен құнды мәлімет атаулыны қапасқа қамады. Одан қалса, күшпен бұрмалап “түп нұсқа” жасап шықты. Бертіндегілері, аттан түссе де үзеңгіден түскісі келмей – тарихты жоққа шығаруға амалы қалмай бара жатқанда шындықты орағытып, сөз саптау әдісін құйтырқыландыратынды шығарды. Айталық, бір ұлы тұлғаның еңбегін айтудың орнына оның жаулары жағынан жазылған нәлет, қарғыстарды көбірек тілге алды. Сөйтіп, Түркій ұлттардың тарихын жоққа шығару үшін ең соңғы мүмкіндікке дейін пайдаланып қалуға тырысты. Енді бір бөлім зерттеушілердің әдістемесі дұрыс емес. Мұнда да, бір азымыз бұрынғы бұрмалаудың ширынан шыға алмай жүрміз. Әйтеуір, өзгенің қаламынан қалғанның бәрі ақиқат болып көрінеді.

Ұлы пәлен халыхтың түген екесі бүйдеген екен деп үзінді келтіруге үйірміз. Аңғары өзгелердің“ақиқат” тұжырымын қоспасақ, өз ойымыз шикі қалатын секілді. Одан қалғанымыз, тарихқа ен салып, таңба басып бас-басымызға іиемденуге әуеспіз. Бұл да– өнімі жоқ берекесіз тірлік. Атадан қалған алтын балдақты қылыш, қай балаға болса да ортақ асыл мұра. Өз төрімде ілулі тұр екен деп, өзге бауырдан қызғанудың не жөні бар. Менің тұсымда ілулі тұрмаған соң қайтейін деп керексіз қылу да, кісілік емес. Түркістәндегі Тайғазан, Алматыдағы Алтынадам, Самарқандағы сараилар, Тарымдағы Мыңүйлер барлығы да исі Түрік баласына теңдей ортақ құндылықтар. Себебі, атамыз Түрік әмбемізге ортақ. Ондай болса, ала қойды бөле қырқудың қажеті қанша? Үйте берсек жүнгеде, жөнгеде жарымай қаламыз. Төтесінен айтқанда, арыда жатқан құндылықтарымызға бірге сүйініп, бірге күйінбесек: түбі, Түркій ұлттардың тарихын жалғап тұрған тамырлар қыйылады, арадағы бауырластық сұйылады. Айналаның бәрінен қауып-қатер анталаған мына заманда, бұл деген– «жер астынан жік шықты, екі құлағы тік шықты» дейтін зауал ғой. Ұлтқа, ұлысқа бөлінуге түсіністікпен қарауға да болатын шығар. Алайда, руға тартуды қалай кешіруге болсын. Таяудағы 10-15 жылдан бері қолына қалам алған бәз біреулер: өзі шыққан ұрудың иті мен құсына дейін марапаттап, өзге （әсіресе, қанаттас отырған） ұрудан шыққан белгілі тұлғаларды келсе-келмес ғайбаттайтын пәс әдет қалыптасты. Әлгі қаламиенің сондағы бар мақсаты– ең әуелі, өзін текті атадан шыққан етіп көрсету. Онан қалса, ұруының даңқын асырып, аталастарының “бізден де бір мықты шыққан екен ғой!” дейтін желғабыз марапатына бөлене қалу. Сонымен қабаттасқан тағы бір жымысқылық– “ана жақтың” кемтігін түгендеп, қотырын тырнау арқылы: сол жақтан шыққан «әлгі біреудің» құнын түсіріп, сағын сындыру. Абай атамыз айтқандай: мықты жігіт пен жақсы ат үнемы бір рудан шыға бере ме?! Айланып келгенде «жақсы мен жақсы күндес, бақсы мен бақсы күндес» деп Қазекем айтқандай, қанша дегенмен бақастық сынды ылас пендешіліктен арыла алмағандық қой, бұл. Осындай «еңбектердің» ел арасында тез өнім беретінін көріп жүрміз. Әрекеге бейім кейбіреулер: соған бола бірі мақтанып, бірі ақталып қызыл кеңірдек болып қызарақтасып жатады. Қандайда бір ақыл-ой туындысы, тек ұлтқа қызмет еткенде гәне құнды. Тіпті, елдікке шет келсе, дін екеш діннің де қымбаты көк тиын. Солай болғандықтан да, дана Қазақ Аллаға Арапша емес, Қазақша сенген. Тарихнамалар да бұдан тыс қала алмайды. Ол, теккәне ұлттың рухын биктетіп, абыройын асқақтату үшін жұмыс істеуі керек. Бастан ақыр еш жаңылмастан езілген ұлттың еңсесін көтеруге, елдікке жеткен ұлттың ынтымағын күшейтіп, тәуелсіздігін баянды етуге бірінші болып үлес қосуы шарт.

Үйте алмаған тарихнама, мүлде тарихнама емес. Қайта, ұрпақтың жұлынына жіберілген жегі. Рухсыз тарихнама, ұлттық сананы іштей жеп күндердің бірінде құртары қақ. Бір елдің ұлттық санасы жойылды деген сөз бен сол ел жер бетінен жойылды деген сөз мүттемій (абсолюттік) тең ұғым. Ендеше біз, халқымызды құртуға арналған жегіні – жауларымыздың қолымен жазылған «тарихнама» сымақтарды тездетіп аластап, орнына Көк Түріктің көк сүлігін – ақихат тарихымыздың жас өркенін жеделдетіп егуге міндеттіміз. Әдістемеміз, әлі де оң бағытқа беттей қойған жоқ деп жоғарыда айттық қой. Сол сөзімізді ашалай түссек және баста айтылған ойымызды түйіндесек, мына бір неше жаққа жинақталады екен.

1.Түріктің адамзат тарихындағы орнына сәл қарау. Мұнда бастысы: қазырғы қалыптасқан ұғым бойынша, адамзаттың мәдениет тарихының бастау кезеңі есептелетін соңғы бес-алты мың жылдың (шынында ең кемі он мың жыл) көлемінде, Ілкі Түріктер жер орта теңізінен тынық мұхитқа дейінгі ендікте, Сіберден (сібірден) Үндіге дейінгі бойлықта өмір сүретін алып бір тұтас ел болғандығы ескерілмейді. Осынша, ұлы кеңістікті алып жатқан елдің Азия, Африка және Европадағы барша мәдени қимылдарға бастамашы болғанын мүлде мойындамау. Одан қала берді, осынау бір тұтастықты моиндамау салдарынан қазыргі күнде Қытай өркениеті, Үнді өркениеті, Қосөзен өркениеті, Мысыр өркениеті және Грек өркениеті саналып жүрген мәдениет жетістіктерінде Ілкі Түріктердің айқын ізі бар бола тұра, олардың үлесін барынша жоққа шығрады. Бәрінен де адамды тіксіндіретін жері – төл тарихшыларымыз да, Түріктану сынды қасиетті ғылымға осындай ауқымды арнамен келуден тайсақтайды.

2.Сақия Мони (Сакьямони) заманынан Мұхаммед пайғамбар заманына дейінгі адамзаттың құдай тану санасында сапалық өзгеріс болған мың жылдан артық уақытта, байырғы Түркілер ақыл-ойының төркіндік мәнге ие болғанын әлі ешкім ауызға алған жоқ. Бұл да түрктануда орны өгейсіп тұрған бір арна.

3.Ілкі Түрік жөнінде сыңар жақтылы көзқарас. Мұнда, бірінші Түрік қағанатының құрылуын, Түрік халқының бірден бір қалыптасу кезеңі деп қарау; көне Түрік жазуын қамтыған Түркі мәдениет жетістіктерін, қысқа ғана уақыттың жемісі деп қарау; сондай-ақ, 1– 2-Түрік қағанаттары дәуірін қоспағанда, Түрік халқы бастан-аяқ бытыранды, әлсіз күйде болды деп қарау секілді дүмбілез пікірлер ғылымый ақихат ретінде қалыптасып қалған.

4.Ең үлкен мәндік қателіктің бірі: Алаша хан – Шыңғысхан құрған ұлы Алаш қағанатын, сонымен бірге оның мұрагерлері және Әмір Темір әулеті жалғастырған хандықтарды Түрік тарихынан ойып алып тастау. Бұл туралы біз, өткендегі «Шыныңа көш, тарих! Шыңғысхан кім?» («Жұлдыз» 2006-жыл 1-сан) деген еңбегімізде толығырақ айтқан едік. Бұл жерде еш жалықпастан қайталайтын бір сөз бар – басқалар мұны, Түрік тарихын жоққа шығару үшін мақсатты түрде жасаған. Амал нешік, осындай шиырға соқтрулардан адасқанымызды әлі де мойындағымыз келмейді.

5.Бас-басына тартушылық. Қазырғы бар Түркі ұру-арстарымыз (ұлыт-ұлыстарымыз), түптеп келгенде бір тектен тараған. Жеке-жеке ұлыт болып бөліне бастағанымызға ең ары кетсе бес ғасыр болды. Тіл, мәдениет жағынан түбегейлі алшақтай бастағанымызға, тіпті бір ғасырға да жете берген жоқ. Бұндай барыс-келістің сиреуі өзійлік (стихиялық) барыс емес еді. Қайта, отаршылардың зорлық-зомбылығынан туындаған жасанды ауқым болатын. Сол себепті біз мейлі қайсы ұлттан шығайық, қай арыстан туайық қолымызға қалам алады екенбіз осы тамырластықты түртпелеп бөлмей, кестелеп шымайтуға борыштымыз. Сүйткенде гәне: біздің болашаққа қалдыратын тарихнамаларымыз ұлы арнадан бастау алып, байтақ даламыздың кенен құшағына қарай жөңкіле ағатын болады. Әйтпесе, отаршылдардың әуенін қайталаған шатуық (попугай) болып қала береміз.

6.Түрік жеріндегі өркениет жетістіктерін сыртқы күштердің әсерінде қалыптасқан деп, немесе, сырттағы әлде бір “өркениетті елден” жұғысты болған деп қараушылық. “Ақыл ауыс, ырыс жұғыс” дейді, дана Қазақ. Мұндағы ақыл дегені – қазырғы ұғыммен айтқанда рухани байлық; ырыс дегені – заттық байлық. Екеуін қосқонда, өркениет – ұлттық жетістік. Демек, Қазақ (Түрік) пәлсәпәсі бойынша: адамзат жетістіктері біреуден біреуге таралады, оны біреу тағыда одан ары байыта түседі. “Алаған қолым береген” дейді жәнеде Қазақ даналығы. Бұл да – алу бар жерде, беру де болаы деген пәлсәпәуій анықтама (аксиома). Яғыни, ерте замандағы Түріктер, шығыс пен батыстың өркниет жетістіктерін қабылдай да білген. Сонымен бірге, адамзат өркениетіне өшпес үлес қоса да білген.

7.Түрік тарихын зерттеудегі тар өрістілік. Нақтырақ айтқанда: уақыт, кеңістік және мәлімет көзі жағында мейілінше тар шеңбердің ішіне тығылып алушылық. Жоғарыдағы түйіндемелерден жинақтай келгенде, Түрік тануды уақыт жағынан ұзап кеткенде жыл санаудың алдындағы 3-4 ғасырдан асырғысы келмейді. Кеңістік жағынан да қарық болып тұрғаны белгілі. Арқа （Моңғол үстірті）, шығыс Түркістан және қазырғы орта Азиядағы Түркі елдері көлемінен ешбір асырмайды. Мәлімет көзінің қайнары, әлде қашан өлшеп-тамалып қойылған. Салған жерден көне Қытай деректері айтылады. Одан қалса Арап, Парсы саяхатнамалары, Латын, Грек естеліктері тілге орала кетеді. Шындап келгенде, осынау “бастау хаттардың” бір талайы өте сыңар жақтылы. Маңызды тарихи шындыққа қатысты мәліметтер мүлде бұрмаланған. Айталық “Қытай деректері” қистыру мен бұрмалаудың жинтығы. Ондағы Түрікке қатысты мәліметтерден шындық табу “қыста жылан, жазда мұз табудан” да қиын. Басқаны қойғанда, Түркі қағанаты мен тұстас жасаған Сүй-Таң әулеті мәліметтерінде “Түріктерде жазу жоқ” делінген. Кәнеки, басқасының шын екеніне шүбәленбей көріңіз. Бұл бір гәне мысал. Іс жүзінде, бұндай бұрмалаулар біздің тарихымызға қатысты барлық “өркениетті ел” жазбаларында аяқ алып жүргісіз. Бізше, бұзып жазылған тарихнамалар мынадай бірнеше жағдайда өмірге келген: Соның алдыңғысы, әлдеқалай ұрылар жағынан өзгертілген тарихи арнаулы еңбектер мен батырлар жыры сяқты туындылар. Мұндай ұрлық, екі түрлі жағдайда жасалған. Бірі, бұрынғы туындыны өз заманының, өз халқының талғамына қарай бейімдеу үшін ондағы кейіпкер, жер-су аттары өзгертілген. Немесе, жеңуші мен жеңілушінің орны ауыстырылған. Екінші бір ұрлық: әлде нендей дарынсыз жазушы жағынан өз атын шығару пиғылымен келсе-келмес, қарама-қайшы және дөрекі, нанымсыз етіп бұрмаланған.

Осы айтқан ұрлықтардың қай-қайсы да, белгілі тарихи жаңғыру барысындағы аудару жасампаздығы етек алған тұста жүз берген деп кесіп айтуға болады. Тарихи мәліметтерді бұрмалаудың ең сұмдығы – жоспарлы, сатылы және кең көлемде жүргізілген “қайта жазулар” болды. Мұндай ауқымды “қимыл”: Түріктер, билеушіден жаппай құлға айланған, ал ежелде Түрік қарастылығында болған елдер түгел дерлік батыс отаршылдарының теліміне түскен кезде болды. Әсіресе, XIXғасырдың екінші жартысынан XXғасырдың алдыңғы жартысында өте қауырт жүрілді. Осы дәуірде, батыс оқымыстыларының шығыстың мәдениеті мен тарихына деген «қызығушылығы» жоғары өрлеуге көтерілді. Алайда, олардың мұлде басым сандағылары жерлік ұлт тілін білмеді. Біледі дегендерінің өзі, сол тілдің жалпы заңдылығы көлемінде түсінік қалыптастырудан, күнделікті жұмыс қатынасы үшін ең төменгі деңгейде тіл сындырулардан аспады. Керісінше, жергілікті ұлттардан Ағылшын және басқа шет тілін жақсы білетін, тіпті көптеген тіл білетін адамдар шоғыры пайда болды.

Бәрінен де маңыздысы – тап осы тұста олардың ұлттық қалыптасу кезеңі ақырласып, ортақ ұлттық сана пайда болудан өрлеу сатысына өткен еді. Осындай ортадан шыққан оқымысты, хаткерлер өзін жалдаған батыстықтарға тарихи аңыздарды бұрмалап түсіндірді, құнды жазбаларды өзгертіп көшіріп берді. Олардың барлығында: жеңімпаздың орны алмастырылды, аты өзгертілді. Сонымен қатар, әйгілі адамдардың ұлты өзгертіліп көрсетілді. Осы кезеңнің тағы бір ерекшелігі – пайда үшін, құнды кітәптерді сауатсыз түрде аударып, немесе, шалағай көшіріп көптеп базарға салу болды. Ал, түп нұсқалар пайда көзі ретінде қараңғы түкпірлерде қамап ұсталды. Сөйтіп шығыс тану саласында ұрлық, барымта, қарақұрық көбейді. Содан басталған жаман әдет – ауыл үйдің моншағын күндіз ұрлап түнде тағатын суық қолдылық әлі қалмай келеді. Осының дәл керісінше: сол дәуірде, орта Азия Түріктерінің жері тұтасымен сыртқы әлемнен бөлектеніп, алып абақтыға айланды. Есті азаматтары, есіл ерлері ұлы Шоқаннан тартып арт-артынан мезгілсіз, тұйықсыз мерт болып жатты. Жерінің асты-үстінде тоналмаған нәрсе некен-саяқ қалды. Ақшаға жарайтындары астыртын жоғалды.

Қалғандарының көбіне жат елдің ені салынып, танымайтын жұрттың таңбасы басылды. Түк болмағанда, әуелдейміз (реставрациялаймыз) деп өзегерте-өзгерте «өзінікіне» айландырып алды. Бұлары аз болғандай, қазба жәдігерліктерімізге қыш құты, қола жармақ, қағаз қырдасындарды араластырып жіберіп, бұл жердің ежелден “өзінікі” болғанын “дәлелдейтін” болды. “Ұрысы кұшті болса, иесі өледі” деп дана бабамыз айтпақшы: жүздеген жылдар бойы, қарақшылар көзімізді бақырайтып қойып асылымызды тонап жатқанда “таста!” деп айтуға дәтіміз бармады. Басқа, басқа-ау! Тасқа ойып жазылған тарихымыз – Көне Түрік мәңгі тастарындағы, жақұттай жарқырап тұрған жазуларымыздың өзі, ғылымнан әліде болса ойып орын алалмай келеді. Егер, Томсомдай ғалым болмағанда, осынау қасиетті мұрамыз – Түрік жазуы да отаршылдардың ойншығына айланып “ит қуды, қоян қашты” болып жоғалар еді. Не болмаса, әлде бір “мұражайдың” түкпрінде жарық жалғанды көре алмай – біздің осынау азат күнімізге жете алмай мәңгілікке көз жұмары анық болатын. Өйткені, XVIғасырдан бастап серпіле бастаған батыс отаршылдары: ең алдымен өздерін өркениетті елміз, асыл текті ариандармыз деп халқының құлағына сіңірді. Одан соң, жастары мен жасақтарын “жабайыларды” аямауға қайрап Амреика мен Африканың тұрғындарына айдап салды.

Ал, Азияда олар барлық сұғын орта Азия Түріктеріне қадады. Олардың орасан кеңістікті иелеп жатқан бай мекенін түбегейлі басып қалу үшін ежелгі “өркениетті ел” және “Евразия көшпенділері” сынды тәліметтерді (теорияларды) жасап шықты. Сол арқылы Азия халықтары арасындағы тарихи шаруашылық байланысты бір жола үзіп: “мәдениетті елдерді” өздеріне базар қылып, «көшпенділерді» біртіндеп құртып, бай да ұлан қайыр кең жерін қаратып алуды, сөйтіп жер бетінде ариан ұрпақтары ғана алшысынан басып жүретін бақытты заман орнатуды көкседі. Әйтседе, олар Түріктердің әлде қалай көшпенді емес, шынында, әлмнің ежелгі қожасы екенін әбден білетін. Өйткені, өзгені ұмытса да ҰЛЫ ОСПАН (Осман) ҰЛЫСын естен шығаратындай сумый емес еді, олар. Үндістәннің бұрынғы қожасы кім екенін де білмей қалуы мүмкін емес (бұрынғыны «ұмытып» қалсын-ақ, дейік).

Бірақ, тағдыр батыс отаршылдарының арам ойына жеткізбеді. Құлдықтан құтқарған Қытайы мен елемеген Орысы олардың алдын орап кетті. Әрі “зейінді шәкірт” екенін көрсетті. Түрік жұртының барша тарихын тонап, оны өзінікі қылуға келгенде “ұстаздарынан” неше есе асып түсті. Олар, тіпті Түріктің жер-су, аң-құстарына дейін өз фамиляларына көшіріп алды. Бара-бара, ұстаздары шәкірттерінің қолдан жасаған “тарихнамаларына” жүгінетін болды. Тіпті, оны Түркі тарихын анықтайтын параметрге айландырып алды. Осылайша, ер Түріктің қара шаңырағы – қара ормандай Қазақ елі күн сайын қансырап, жыл сайын сансырап зауалға бет алды. Жері күннен күнге апшып – шұрайлы Еділінен, салқын Сіберден, байтақ Түркістәннен айырылды. Тарихы түгіл, тағдыры алма-ғайып заманға душар болды. Тәубә, тәубә! Көк аспанда Тәңір, айғаз (байтақ) жерде ер Түріктің аруағы қолдады. Түркі жұры жойылмасын, өскелең өркениеті, бай тарихы із-тозсыз кетпесін деді. Даңықты Көлтегіннен соң, тура 1263жыл өткенде: Алшынның (А-шы-наның) ұрпақтары, Алаштың асыл азаматтары Иманғалый, Мырзатай, Қаржаубай қатарлы басшылар мен ғалымдар Оң Арқаның ар жағында қалған бабамыздың белгі тасын, Сарарқаның төсіндегі күн сәулетті Астанаға алып келді. “Дәтіңді Абылай ханның қасында айтбағанда, атаңның басында айтасың ба?” демекші, осындайда жазбаған қаламның көмейіне күл толмай ма.

КӨЛТЕГІН ҚҰЛЫПТАСЫНДАҒЫ АТА ӘЛІППЕМІЗ

Ең алдымен, осы құлыптастың тарихына тоқтала кеткен абзал. Сонда барып істің мән-жәйі жалпы оқырманға түсінікті болады. Тарихшылар Қытай деректеріне негізделіп, Түрік қағанаты ең алғаш VIғасырдың ортасында құрылған деп қарайды. Сол тұста қаған тұқымынан шыққан Бұман （кейде, Түмен деп те кездеседі） Алтынтаудағы (Алтайдағы) темір қортушы Түріктерді бастап, қарсыластарын – Тұрандарды (бұрын Жужань деп аударылған) жеңіп бір тұлғаланған мемлекет құрады. Өзін “қаған” деп жарялайды. Сөйтіп, ол Бұман қаған аталды. Қазырғы тарихшылар осы Түмен қаған құрған мемлекетті “Түрік қағанаты” дейді. Осы мемлекет, бір мезгіл дәурендеп барып, VIIғасырдың басына келгенде бытыранды күйге түсті. Кейін – VIIғасыр мен VIIIғасырдың өл-арасына жеткенде, Түріктер қайта күшейіп Құтлық атты қағанзада жағынан тағы бір ірет, тұтас ұлыстың басын біріктірген ұлы қағанат құрылды. Тарихшылар, бұл қағанатты “екінші Түрік қағанаты” деп атады. Осылайша, Түмен қаған құрған Түрік мемілекетінің алғашқы бір тұлғалануы – шартты түрде “бірінші Түрік қағанаты” деп аталды. Алайда, бұл екі қағанатты да Алшын（Қытай жазбаларында, А-шы-на – 阿史那деп берілген. Бұл, Алшын деген атаудың Қытайша баламасы еді） әулеті құрған болатын. Ол, іс-жүзінде “Түрік” атты ұлы мемілекеттің екі реткі кемелдену кезеңі еді. Шындығында, Алшын әулеті 200 жылдай тақта отырып, VIIIғасырдың 40-ыншы жылдарына келгенде Яғлағыр (Жалайыр) әулеті жағынан тақтан аударылды. Былайғы заманда, қағанат аты “Ұйғыр” деп өзгертілді. Біздің ойымызға арқау болып отырған мәңгі тастың иесі, дәл осы екінші Түрік қағанатының құрушысы Құтылық қағанның кіші (екінші) ұлы – дана қолбасы Көлтегін батыр еді. Ол, ағасы Білгі қағанмен дізе қоса күресіп, Түрік халқының ішкі-сыртқы жауларын аластап, мемлекеттігін нығайтуға өшпес үлес қосқан ұлыс қайраткері болатын. Көлтегін, әсілі тұтас Түрік ұланының бас қолбасысы еді. Шығыста Шан-тұң (Шан-дұң), батыста Темір қапық (Темір қақпа) күнгейде Төпөтке（Төбет, Тибет） дейін болған ұлы жорықтарда “басы барды бұғындырған, тізесі барды жүгіндірген” кемеңгер, 47жасында 731-жылы өз ажалынан әлемнен озған екен. Батырдың ағасы Білгі қаған Табғашқа (Қытайға) және төңіректің төрт бұрышына сауын айтып: тасшы, бітікші шақыртады. Шеберлер, жыл уағында батырдың басына зәулім күмбез тұрғызып, Көлтегін мен қатұнының мәрмәр мүсінін шауып шығыпты. Күмбез қабырғаларына неше алуан сурет салып, жан тебірентерлік арнаулар жазылған екен. Амал нешік! Осынау сәулет туындысының бізге теккәне нұрандысы жолығып отыр. Қуанарлығы – құлыптас біздің заманымызға әупірмдеп болса да аман-есен жетті. Оны баспа сөз бетіне тұңғыш шығарған Россиялық Н.М.Ядыринцев деген адам делінеді. Ол, Көлтегін құлыптасын 1889-жылы Моңғолядағы Көше-сайдам деген көл бойынан ұшыратқан. Құлпының биіктігі 3.15м, ені 1.24м, қалыңы 0.41м екен. Жоғарыда айтқанымыздай: үшбу мәңгі тас көшірмесі қазыр Астанадағы Евразия университетінің бас ғимаратының серуен күмбезінде еңсе көтеріп тұр. Осынау, мәңгілік тас құбыланаманың оң беткейінде 40жол Түрки жазу бар. Ол, ғалымдар жағынан “үлкен жазу” деп аталған. Сол бетінің төменгі жағында 13жол Түрки жазу бар, бұл “кіші жазу” деп аталады. Осы арада, қыстыра кететін сөз бар. Ол – осы “үлкен жазу”, “кіші жазу” деген атау туралы кейбір зерттеушілер арасында қалыптасқан қате ұғым жәйлі. Жүйеден, Қытайдағы көптеген зерттеушілер көне Түрікше мәтін “бір үлкен” және “бір кішкене” екі мәңгі тасқа жазылған деп қарайды. Бұндай ұғым шатастығы ғалымдарды мәндік қателіктерге ұрындырған. Бұл да – өз асылымызды өзгенің қолынан ғана көріп, басқаның аузынан ғана естіп телмеңдеп өткен күндердің белгісі ғой. Көлтегін мәңгі тасының бетінде (оң, сол және жан бетінде), Түрки мәлімет болудан сырт: сол жақ бетінің жоғарғы жағында көне Қытайша мәлімет бар. Оны, сол кездегі Таң әулетінен шыққан табғаш патшасы Таң Шуән-зұң атынан ақтық сала келген елшілік құрамындағы шеберлер ойған. Онда екі елдің билік басындағы екі әулеті – Алшын мен Таң арасындағы қарым қатынастың жақсы жағы, Білгі және Шуән-зұң арасындағы жеке достық, сондай-ақ, даңсалы батыр, дана қолбасы Көлтегін қазасына байланысты көңіл айту сөздері жазылған. Біз «Қазақстан заман» гәзетінің 2003-жылғы 18-шілде (№29 (436), 14-бет) санында және 2004-жылғы 27-ақпандағы (№9 (468) 4-5 бет) санында жарйаланған шағын мақаламызда Қытайша мәтіннің толық аудармасын, сонымен бірге онда қолданылған сөздер мен тіркестердің Қытайша-Қазақша шағын сөздігін жасаған едік. Соны қайталау негізінде осы еңбегіміздің соңын ала Қытайша мәтінге тағы бір рет толығырақ тоқталамыз. Ал, әуелгі кезекте: ескерткіштегі көне Түрік мәтіні мен әліппесіне аялдап, олар туралы өзіміздің дербес ойларымызды ортаға саламыз. ТҮРІК ӘЛІППЕСІ ҚАЛАЙ ПАЙДА БОЛҒАН Көлтегін бітігін өз ішіне алған Орқон-Енесей（Орхон-Енесей）жазуы, ғалымдардың бір шама ортақ көз-ғарасы бойынша: 40 таңбадан (әріптен) құрам тапқан. Бұлардың төрт таңбасы даусты дыбыс та, қалғаны дауыссыз дыбыстар мен күрделі дыбыстар. Осындағы 4 әріп қазырғы Түркій ұлтар тіліндегі сегіз дауыстыға, Қазақ тіліндегі тоғыз дауысты дыбысқа өкілдік етеді. Олардың қос жұмыс атқаруы: езулік даустыларды бір жуан, бір жіңішкеден екі-ақ таңба және еріндік дауыстылар бір еркін, бір сығылыңқыдан екі гәне таңбаға жүктелуінен болған. Ал, оларға тіркескен дауыссыз дыбыстардың жуан, немесе, жіңішке болуы: осы даусты дыбыстың қалай оқылуын белгілеген. “Дауыссыз дыбысың жуан-жіңішке болуы” деген сөз, бүгінгі оқырманға тосын сезілуі мүмкін. Бірақ, көне Түркі әлпесімен таныса келе, мұның мүлде табиғи заңдылық екенін білетін боласыз. Осынау, жуан және жіңішке болып екі түрлі таңбамен өрнектелген дауыссыз дыбыстар қазырғы Қазақ тіліндегі мына әріптерге тура келеді. Олар: б, д, й, л, н, р, с, т қатарлы сегіз әріп. Көне Түрік әліппесінде бұлар: жуан дыбысты сегіз таңба, жіңішке дыбысты сегіз таңба жиыны он алты таңбамен белгіленген. Бұлардан басқа, табиғи жуан дыбыс қ-ның үш түрлі таңбасы, табиғи жіңішке дыбыс к-нің екі түрлі таңбасы кездеседі. ғ,з, м, ң, п және ш қатарлы дыбыстар бір гәне таңба арқылы бейнеленген. Жоғарыдағылардан сырт, көне Түркі әліппесінде күрделі дыбыстарды өрнектейтін алты таңба бар. Олар жеке-жеке: нй, лт, нч, нт, аш және баш дыбыс тіркестеріне сәйкес келеді. Бұлар сөз ішінде осындай дыбыс тіркестерінің басқаша оқылып кетіп ұғым шатастығын тудырыуынан сақтану үшін қабылданған. Сонымен қоса, ықшамдылық, тездік үшін де тамаша қолайлылық жасай алады. Осылардың өзінен-ақ, Түркі әлппесінің әрі жүйелі әрі күрделі, сонымен бірге өзіне тән төтенше қатаң заңдылығы бар, дара ұлттқ жазу екенін көріп алуға болады. Осылар мен қатар, бұл жазудың қалыптасқанына ұзақ заман болғанын, тек ғасырлар бойғы біртіндеп даму нәтижесінде ғана осындай кемелді орфографиялық жүие қалыптасатындығын тұспалдау қиын емес. Ендігі жерге осынау ата жазудың өзімен тіке танысып көрелік. 1.ДАУЫСТЫ ДЫБЫСТАРДЫ БЕЙНЕЛЕЙТІН ТӨРТ ТАҢБА Мұнда, езулік дыбыстарды бейнелейтін екі таңба, бірде жуан (тіл атры), бірде жеңішке (тіл алды) болып қос қызымет атқара отырып, қазыргі Қазақ тіліндегі бес дауысты дыбысты бейнелейді. Ал, еріндік дыбыстарды бейнелейтін екі таңба керісінше: жуан (тіл арты) екі дыбысты бір таңба, жіңішке (тіл алды) екі дыбысты бір таңба көрсеткен. Сөйтіп, осы төрт таңба, қазырғы Түркі тілдеріндегі сегіз дыбысты, ал, қазырғы Қазақ тіліндегі тоғыз дыбысты өз үстіне алады. Көне Түрік әліппесіндегі, дауысты дыбыстарды бейнелейтін төрт таңба мыналар: 1. ( ) – а және ә, кейде, е дыбысын бейнелейді. 2. – ы және і, кейде е дыбысын бейнелейді. Бұлар, езулік бес дыбысты（а және ә, ы және і, сондай-ақ, е）бейнелейтін екі таңба яғыный екі Түркілік әріп болып табылады. 3. .（кейде ）– о және ұ сынды еріндік екі жуан дыбысты бейнелейтін таңба. 4. .（кейде ）– ө және ү сынды еріндік екі жіңышке дыбысты бейнелейтін таңба. Ослайша, бұл екі таңба, яғыни, екі Түркілік әріп қазырғы тіліміздегі: о және ұ, ө және ү сынды еріндік төрт дыбысты бейнелейді. Бұл жерде, назарды еріксіз өзіне баурайтын құбылыс – “ы” дыбысының көне Түркі тілінде айқын бейнеленуі. Үшбу дыбыс, қазыргі Түрки тілдердің ішінде, тек, Қазақ тілінде ғана айқын сақталған. Басқаларында, ол: “і” немесе “е” дыбыстарының бұрындысы (варианты) іретінде кездеседі. Және де, бұл – “ы” дыбысы тек кәне Түрки тілге тән фонетикалық құбылыс. 2. ДАУЫССЫЗ ДЫБЫСТАРДЫ БЕЙНЕЛЕЙТІН ОТЫЗ ТАҢБА 1) Егіз-екі дауыссыздарды бейнелейтін таңбалар. Жоғарыда айтқанымыздай, көне Түркі әліппесіндегі: б, д, й, л, н, р, с, т қатарлы сегіз әріптің жуан және жіңшке болып екі түрлі дыбысталуынан қалыптасқан. Сондықтан, біз де осыған сәйкес шартты түрде, әрбір әріпке “ы” және “і”-ні қосып оқу арқылы, осы 16 таңбаның оқылуын қалыптасырмақшымыз. Төменде, 16 егіз-екі таңба мен танысалық.

КӨНЕ ТҮРКІ ЖАЗУЫНЫҢ ӘЛІППЕЛІК КЕСТЕСІ

1. ( ) оқылуы: – а және ә, кейде – е.

2. оқылуы: – ы және і, кейде – е.

3. (кейде ) – оқылуы: – о және ұ.

4. (кейде ) – оқылуы: – ө және ү.

5. оқылуы: – бы (бойын, бұғ).

6. (кейде ) – оқылуы: – бі (биік, еб).

7. (кейде ) – оқылуы – ды (долқын).

8. оқылуы: – ді (дійек).

9. оқылуы: – ый (ай).

10. (кейде ) – оқылуы: – ій (йіг).

11. оқылуы: – ыл (ал).

12. оқылуы: – іл (ілік).

13. оқылуы: – ны (нан).

14. оқылуы: – ні (нән).

15. ( ) оқылуы: – ыр (ұр, ұра).

16. оқылуы: – ір (ер).

17. (кейде ) оқылуы: – сы (су).

18. оқылуы: – сі (сел).

19. (кейде ) оқылуы: – ты (тау, тағ).

20. (кейде ) – оқылуы: – ті (тік).

21. ( ) оқылуы: – қы (қарақ).

22. ( ) оқылуы: – оқ .

23. ( ) оқылуы: – ық (-қ).

24. ( ) оқылуы: – ғы (ғылап).

25. ( ) оқылуы: – кі (көр).

26. ( , ) оқылуы: – үк .

27. ( ) оқылуы: – гі (гүл).

28. ( , ) оқылуы: – мы (масақ, мық).

29. оқылуы: – ың (оң).

30. оқылуы: – пы (пәс, пас).

31. ( ) оқылуы: – зы (зыт, зымыра).

32. оқылуы: – шы (ұшпақ).

33. оқылуы: – іч (ічіре).

34. оқылуы: – чы (чығық).

35. оқылуы: – нй (нар-йа).

36. оқылуы: – лт (ілті, алты).

37. оқылуы:– нч (енчі, анчы).

38. ( , ) оқылуы: – нт (анта, енте).

39. оқылуы: – аш (еш).

40. оқылуы: – баш (бәш, бас, бес).

ЕСКЕРТУ: жақша ішіндегі оқылуы, негізінен сол әріптің келіп шығуын көсетеді. Оған алдағы жерде көз жеткізесін.

КӨНЕ ТҮРКІ ЖАЗУЫНЫҢ КЕЛІП ШЫҒУЫ

Қазақ жерінен “таңбалы”, “таңбалы тас”, “таңбалы сай”, “таңбалы жұрт” сяқты жер аттары төтенше жиы кездеседі.Соның бәрі: “таңбаға” – жартас жазуына байланысты қойылған. Демек, жартас суреттері Қазақ отанында, яғыный, ежелгі Түрік жұртында айырықша көп ұшырайды. Басқаша айтқанда, Ілкі Қазақтар – көне Түріктер, өзі қоныстанған жердің барлығына байырғы жазумен– жартас суреттерімен мәңгілік естелік қалтырып отырған. Олар, әрине тасқа ғана жазу жазып қойған жоқ, басқада нәрселерге жазу жазғаны анық. Бірақ, темір екеш темір болсада, сол заттар уақыт өте келе химялық, физикалық өзгерістерге ұшырап, немесе, көміліп жоқ болған. Тек, мәңгіліктің нышанасы болған жартастар ғана, бабаларымыздың қол таңбасын бізге жеткізе алды. Сондықтан да, атамыз Қазақ мәңгілік жатта қалатын нәрсені, алжастырмас айқындықты “тасқа басқан таңбадай” деп теңейді. Демек, “тасқа таңба басу” арқылы – сурет салу, жазу жазу арқылы мәңгілік белгі, өсиет қалдыру дәстүрі: Қазақ өмірінде де жақсы сақталғаны осы тіркестен анық көрінеді. Екінші қырынан айтқанда, тастағы таңбалардың – жартас суреттерінің маңыздылығын ежелгі Қазақтар жете түсінген. Осы қисыннан ой сабақтағанда, тасқа таңба салу мәдениеті: кемінде, сонау он неше мың шамалы жылдан, тура ХІХ-ХХ ғасырларға дейін: жартас суреттері (петроглиф), бейнелі жазу (пикограмма) және түрлі жазу, сондай- ақ, кескіндеу өнері (скульптура) болып үзілмей жалғасып келеді. Бұл бір жағынан Түріктердің жазу тарйқының кемелиеті (еволюциясы) болса, кең мағынадан тұтас адамзат жазу мәдениетінің кемелиеті есептеледі. Адамзат, тубаста ойын естелікке алуды, сол ойын ишәрәлейтін нобай суреттерді белгілі тәртіппен әлде бір нәрсенің бетіне сызып қалдырудан бастаған. Қазырғы, біз көріп жүрген жартас суреттерінің ішінде ең байырғыдан келе жатқаны ең жалпыласқаны – майда қара жартас бетіне салынған нобай сызбалар. Олар, сырттай қарағанда, әлде қандай қатты нәрсемен тырнап жазған секілді әсер қалдырады, кісіге. Егер, анықтап қарасаңыз: тескіш , немесе, біз секілді үшкір сайманды тас бетіне тақап тұрып, үстінен тоқпақ тәріздес құралмен ұрып шеку арқылы салынғаны білінеді. Осылай салынған әрбір суретке қыруар уақыт және төтенше ыждағаттылық керек болары даусыз. Осы тұрғыдан талдағанда, бұл суреттерді заманында арнаулы адамдар – баламалы түрде айтқанда бітікшілер, немесе, хатшылар салғаны анық. Дәл осы шекіме суреттердің алғашқы кезеңдегі тобына аңдар мен адамдардың нобай кескіні жатады. Мұнда, сызушылық өнерінің жұқанасы (элементі) болса да, көркемдік талапқа мәнберу мақсат етілмеген. Қайта, өзі тұрғысынан ойын жеткізу, басқалар тұрғысынан ұғым алу көзде ұсталған. Міне, осы мақсатқа жету үшін , сызылған нәрселерді басқалардың жыға тануы алғы шарт болды. Осы алғы шартты орындаудың бірден-бір жолы – “кейіпкерлердің” өкілдік мүшелерін көрнектілендіру еді. Айталық: қоңыр аңдардың мүйізі, жыртқыш аңдардың аузы мен құлағы және құйрығы, адамның тік кұйдегі сұлбасы, сондай-ақ, еркек жаратылыстардың жыныс мүшесі қатарлылар барынша көрнектілендіріліп, мейілінше әсіреленіп сызылған.

Әрине, мұндай тәсілмен “естелік жазудың” сол замандарда белгілі әдістемелік жүйесі болғаны шүбәсіз. Алайда, осындай жолмен адамдар арасындағы жазбаша ой алмасу айтарлықтай жүзеге асты деуге келмейді. Деседе, осы “жазбалар” арқылы сол заман “оқырмандары” белгілі бір ірі уақыйға жәйлі қаламиенің ойын жорамалдап ұға алған. Осы дәуірден кейінгі жартас суреттері, тіпті де абстракттана бастайды. Мысалы: көлікке шегілген арбаны бейнелеген сызбада, өгіздің тұсынан қаралған нобайы берілген. Ал, арба жазысының төбесінен қараған нобайы тұсіріліп, керісінше, екі дөңгелегі өз-өз тұсынан қаралған көрнісімен, біліктің екі жақ басына ұштастырыла бейнеленген. Арба айдап келе жатқан көшір болса, бір қолы жазыға тұтасқан қалпы, тағы бір қолын құлаштай сермеген бейнеде, тік жұріп келе жатқан кескінде көрсетілген. Бұлайша сызу тәсілі, қазырғы ойлау жұйесі тұрғысынан ретсіз, қым-қиғаш сезілгенімен, заманындағы “қаламие” көліктің өгіз екенін, оған шегілген құралдың арба екенін, сондай-ақ, оны бір адамның айдап келе жатқанын анық емексіте білген. Сүйтіп адамдарға белгілі бір уақиғаны “байандап” берген. Мүмкін, ол – арба сынды қатынас-тасымал құралының өмірге келгендігін және оны қалай пайдаланатынын “жарнамалап” тұрған шығар? Келесі кезеңде, жартас суреттрінде бейнеленетін нұсқалар барынша қарапайымдасып, таңба саны барған сайын молайа түсті. Ендігі жерде, жануарлардың орнына оның белгілі бір мұшесі, арбаның орнына дөңгелегі гәне алынды. Адамның болса жыныстық парқы көрсетілді. Бүлардан сырт алақан табы, табан ізі, от және құрал-сайман суреттері секілді көптеген таңбалар жарыққа шықты. Осынау жартас суреттерінен, адамзат жазу тариқының әрбір басқыштарын көруге болады. Ол: дара нәрселерді ғана көрсете алатын – нобай сурет; күрделі нәрсені жіктеп көрсете алатын– жайма сурет; нәрселердің ерекше бөлігі арқылы сол нәрсені ұқтыра алатын – өкілдік таңба; абстракт ұғымды бейнелей алатын– шартты таңба болып бейнелі жазуға қарай дамып отырған. Осыдан кейінгі дәурде – мөлшермен жыл санаудан 3000-2500жылдар бұрын адам баласы пішік (иероглиф) жазуына қадам басты. Осыдан былайғы жерде, жартастағы нобай суреттер мен шартты таңбалар, қолдануға ыңғайлы, саны жағынан мол, тұрақты таңбаларға – қазырғы күнде өзіміз иероглиф деп атап жүрген пішік жазуына қарай бір жолата көшті. Айталық: “су” деген сөз, бұрын деген таңбадан, 水 деген таңбаға; “ай” деген сөз, бұрынғы деген таңбадан月 деген таңбаға дамытылып барынша қолайлы бола түсті. Бұл, адамзаттың бітік жазуына яғный, әліппелік жазуға қадам басуының өтпелі кезеңі еді. Нақтырақ айтқанда, бейнелік жазу мен пішік жазу әліппелік жазудың атасы мен анасы еді. Сонау жартастағы нобай сурет заманынан тартып пішік жазуы пайда болған кезеңге дейін, адамзаттың жазу пайдалану тарихының әр сатысы, шаруашылық дамуындағы мәлім бір ұлы төңкерістің туындысы болатын. Айталық, мал шаруашылығының дамуы, көліктен пайдалана білудің жарыққа шығыуы, арбаның тапқырлануы қатарлы даму сатыларының жемісі – ұрухани өмірдегі бейнесі есептеледі. Бұл жерде, «адамзат» деген жалпылама атауды алып отыруымыздың өзгеше мәнісі бар. Бізше, қазыр айтылып жүрген ғаламят(жаһандану) бүгін гәне емес, қайта, бұдан сан мың жылдар бұрын пайда болған. Ол, ең алғаш рет мал шаруашылығының өркендеу кезеңінде жарыққа шыққан. Атап айтқанда: ат, өгіз, атан сяқты көліктерді пайдалану етек алып, олардың нәсілі жақсартылып,сондай-ақ, оларға салатын түрлі әбізелдер кемелденіп, арбамен тасымалдау дамыған тұста, адамдарға әлемнің алыс түкпіріне жорық жасау, қоныс аудару арманы пайда болған. О замандағы көлік, әсіресе жылқы – қазырғы қатынас құралдарының, сымсыз хабарласудың, озық қару-жарақтың баламасы болған. Мұздай қаруланған атты жасағы бар ел – сол заманда сөзсіз түрде әлемнің қожасы-тұғын. Олар, дүниенің бір түкпірінен аттанып, тағы бір шалғайын басып алумен қатар: шығыстағы жаңалықтарды батысқа, керісінше, батыстағы жетістіктерді шығысқа тасмалдап отырды. Адамзат тарихында, амалсыз мойындалатын бір ашты шындық бар. Ол – соғыстың алға басарлық әсері. Ерте замандағы соғыс, дәл тұсында аласапырандық әкелгенімен, жеңілуші үшін апат тудырғанымен, жеңімпаз бен қалыс жақ үшін шаруашылық пен мәдениетке ашылған тың өріс еді. Ол, бейне тәбиғаттағы өрт, не дауыл сяқты қысқа уақыттық ойрандаудан кейін, ұзақ уақыт гүлденуге жүкті болып отырды. Алайда, соғыстың “пайдалы коэффиценті” қоғам дамыған сайын азайып отырған. Бара-бара нөлге түсіп, қазырғы заманда әлде қашан теріс мәнге өтіп кеттті. Осынау байырғы ғаламят қозғалысыныың көш басында “Евразия көшпенділері” деп аталатын ел – шын атымен атағанда, ең ежелгі Түріктер – Ілкі Түріктер тұрды. Олар, өскелең дәрежеде дамыған малшаруашылығына таянып: шығыста тынық мұқит жағасынан, батыста сонау солтүстік Африкаға дейін; теріскейде мұзды мұқит жағалауынан, күнгейде Суматыра аралдарына тұтасқан ұлы кеңістікте Алып Ұлыс құрды. Сөйтіп, “Евразия көшпенділері” күллі әлемді сонау есте жоқ ескі заманнан күні кешегі Шыңғыс, Темір (Алаш, Моғол) әулеті кезіне дейін тұтастырып тұрды. Мәдениет алмасу: шығыс пен батыс арасында, сан-алуан ұлттар ортасында ешбір толассыз баяу жылысып жүріп жатты. Ілкі Түріктер, бейбіт уақытта жыл маусымына сай бойлықты жағалап жылжымалы шаруашылық жүргізді. Жазда солтүстіктегі салқын, шұрайлы аймақтарға жайлап, күзге таман қоңыржай белдеуге қарай жоспарлы, жүйелі түрде қоныс аударып отырды. Ал, қыста әр түлік малды өз ыңғайына қарай отарлап тастап, қарапайым ел жылы қыстауларына жайғасты. Хан-сұлтан мен бай-бектер қаладағы сарайларында салтанат құрды. Көшпенділердің мұндай дағдылы қозғалысы, бейне қантамыр сыяқты тұтас ұлыстың түкпір-түкпіріне дейін тіршілік бағыштап отырды. Белгілі әлеуметтік, болмаса, жаратылыстық себеп салдарынан шаруашылық ойрандалған кезде, орда бір бойлықтан екінші бойлыққа ауысты. Осыған ере адамзаттың мәдениет өзегі де орын жаңалуға мәжбүр болып отырды. Себебі: мәдениеттің жаны, мәйегі шаруашылық еді. Тепе-теңдік бұзылған кезде: мәдениет те бір жерде күйреп, екінші орынға барып қайта гүлдеп жерлік құнармен толығып отырды. Міне осылайша, адамзат ақыл-ойы қай жерде тоғысса сол жерде өркениет жетістігі жарыққа шығыушы еді. Алайда, өркениет еш қашанда бір нүктеге тыянақтап көрген емес. Ол, ең бастысы “Евразия көшпенділері” деп аталатын елдің қозғалысына бағынышты болды. Қорта келгенде, әлдекімдер айтып жүргендей “көшпенділер өркениеттің жауы” емес еді. Бұл күнде “ғылыми ақиқатқа” айналып кеткен ұғымдағыдай “адамзаттың кенже қалған саласы” тіпті де емес. Қайта, айтып өткеніміздей – күллі адамзат өркениетінің көш басшысы. Соның анық бір дәлелі – көне Түрік жазуы. Бас жақта айтып өткеніміздей, ғалымдар көне Түркі жазуының шығу тегін сан-саққа жорыйды. Бәрінің емеуріні – бұл әйтеу Түріктің төл тумасы емес, дегенге саяды. Оны басқа “өркениетті” елдің жазуынан өзгертіп қабылдаған деп қарайды. Бұл қайдан шыққан уәж десеңіз: айналып келгенде және әлгі – “Түріктерде мәдениет болмаған” дейтін “тұжырымының” салқыны. Ендеше, Түріктер расында осы жазуды басқалардан алған ба? Әлде, өздерінің төл туындысы ма? Қайдан бастау алған, жалғасы қайда? Төменде, осы сұрақтарға жауап қарастырып көрелік. 1 . КӨНЕ ТҮРКІ ӘЛІППЕСІНІҢ ОҚУ ӘДІСІ Айтып өткенімізей, біз адамзаттың жазу тарихын мына бір неше басқышқа жинақтадық. （1） Нобай сурет басқышы. （2） Жәймә сурет басқышы. （3） Уәкілдік және шартты таңба басқышы. （4） Бейнелік жазу (пиктограмма) басқышы. （5） Пішік жазу（иероглиф） басқышы. （6） Өтпелі кезең (бейнелік және пішік жазуларының мағынасы тасталып, дыбысы ғана пайдаланылған, бітік жазуға негіз қалаған кезең). （7） Бітік (әліппе) жазу басқышы. Осы көрсеткеніміздей, шамамен жетінші кезекте бітік (әліппелік) жазу пайда болған. Жазу тарихындағы бұл жеті басқыш, барған сайын адам ойын бейнелеуге ійкемді бола түскен. Соңғылары алдыңғыларына қарағанда айтар ойы жағынан не ғұрлы абстрактты, не ғұрлы бай болды. Бірақ, алдыңғы алты басқыштың бәрі ой жеткізу жақтағы шектемеліктен, пайдалану барысындағы икемсіздіктен құтыла алмады. Ал, пішік (иерогллиф) ой жеткізу жағынан бұрынғылардан әлде қайда орамды, қолдануға не дәуір ебдейлі бола алды. Алайда, тілдің дамуына байланысты оның да алдынан шешімі қиын кедергілер шықты. Ең әуелі, адамдардың таным аясы кеңіген сайын пішіктің де саны молайып отырды. Жүзден мыңға, одан неше мыңға еселеп көбейе берді. Сонымен қатар, пішік тілдің жаңа кезеңдегі дамуына сай пайда болған: үндестік заңы, жалғау және жұрнақ сыяқты ерекшеліктерді бейнелеуге амалсыз қалды. Осындай дағдарыс бітік (әліппелік) жазуын жасау зәрулігін туындатты. Бітік те, ту баста мәлім бір затты, не болмаса, қимылды сипаттайтын ұқсатпалы, шартты таңба болған.

Мұнда. бір қолымен әлде біреуді тік көтеріп, тағы бір қолымен және біреуді сүйреп алған нән (алып) адамның сұлбасы қарапайымдастырылып көрсетілген. Содан барып, әліппелік жазуға ауысқанда “нән” сөзінің бас әріпіне айналған. ( ) – ыр (ұр, ұра) деп оқылады. Тегінде “ұр”– соқ, саба; ұра – айқасқа шық, ұжымға өт деген мағыналарды білдіретін бейнелі жазу болған. Ол – қолымен мәлім қаруды серт ұстап, не болмаса сермеп тұрған адамның сұлбасы. Содан өзгере келе бас әріпке айланған. – ер деп оқылады. Бастапта “ер” деген сөзді білдіретін мағыналы таңба боған. Оның мәнісі, өте ертеде: жер (жер беті) еді. Кейін келе: “ер” (ертоқым) деген мағынаны да білдірген болуы мүмкін. Қалай болған күнде бұл таңба, сонау Шумер заманнан жалғасып келе жатқан тарихымыздың куәсі іспетті қасиетті белгі. Кейін “ер” сөзінің өкілдік таңбасы ретінде әріп болып қабылданған. (кейде ) – сы (су) деп оқылады. Бұрын “су” – ағын су деген ұғымды білдіретін мағыналы таңба болған. Оның пішіні, ирелеңдей ағып келіп қосылып жатқан екі судың құйғанына (құйылысына) ұқсайды. Бара-бара “су” сөзінің бас әріпіне айланған. – сі (сел) деп оқылады. Ол үздіксіз ағып тұрған суға – селге ұқсайды. Бұрын осы сөзді білдіретін мағыналы әріп болған. Соңынан басқы әріпке өзгерген. (кейде ) – ты (тау, тағ) деп оқылады.“Тау” дегенді білдіретін мағыналы жазу болған. Содан барып тау (тағ) сөзінің бас әріпіне айналған. (кейде ) – ті (тік) деп оқылады. Бастабында: “тік”– тік, қада, орнат дегенді, яғыный, биік жерге ту, бағана секілді нәрселерді орнат дегенді білдіретін мағыналы жазу болған. Содан барып, осы сөздің басқы дыбысы ретінде әріп болып қабылданған. – ый (ай) деп оқылады. Бұл әріп жарты айға ұқсайды. Әсілі “ай” деген сөзді білдіретін мағыналы таңба болған. Кейін, қазырғы Қазақ әліппесіндегі “й” әрпінің жуан дауыстылармен қосылып келетін – “ай”, “ый”, және “йа” қатарлы буындарының жұмысын атқаратын әріпке айланған. (кейде ) – ій деп оқылады. Ту баста, ол: ій, иіг – ій, ійу деген мәндерді білдіретін мағыналы жазу болған.

Алғашында, ол: “үк” – үк, уқала, қасы, тырна дегенді білдіретін мағыналы таңба болған. Бұл таңбада: бір нәрсені үгіп, үйкеп жатқан көрініс қарапайымдастырылып бейнеленген. Кейін келе, бұл да әліппелік таңбаға айланған. Көбінде “ө” және “ү” әріптерімен орайласып қолданылады. Осы таңбаны, кәдімгі ағаш майдалайтын – «сүргі» деп аталатын сайманның көлденең қыймасына да ұқсатуға болады. Бұдан да осы сайманның қызметін – «үк», немесе, «үгу»-ді ишаралап тұрғанын байқауға болады. ( ) – гі (гүл) деп оқылады. Алғашында: “гүл” – гүл, шешек деген мағына беретін бейнелік жазу болған. Онда, гүл қауашағы мен сағағының қима кескіні нобайланған. Бұл да жоғардағылар секілді, кейін келе мағынасын қалтырып, әліппелік таңбаға айланған.

Аударылған 2009 жыл

Басқалармен бөлісе отырыңыз

Пікірлер

Басты жаңалықтар

Спорт 2026-10-21

Әлемдік теннистің болашағы Алматыда талқыланады,-деп хабарлайды “Shalqar.kz” “ҚТФ баспасөз” сайтына сілтеме жасап.

Жаңалықтар 2026-10-21

Qızılordada drondar mıñğa juıq jol erejesin bwzu deregin anıqtadı

Әлем 2026-10-21

Tramp Izrail'diñ Iranğa soqqı beruine qarsı — BAQ

Әлем 2026-10-21

Tramp Izrail'diñ Iranğa soqqı beruine qarsı — BAQ

Әлем 2026-10-21

Tramp Izrail'diñ Iranğa soqqı beruine qarsı — BAQ

Все новости

Общество 2026-10-21

Qızılordada «Anağa tağzım» İİİ respublikalıq forumı ötti,-dep habarlaydı “Shalqar.kz”.

Общество 2026-10-21

Qızılordada «Anağa tağzım» İİİ respublikalıq forumı ötti,-dep habarlaydı “Shalqar.kz”.

Общество 2026-10-21

قىزىلوردادا «اناعا تاعزىم» ىىى رەسپۋبليكالىق فورۋمى وتتى,-دەپ حابارلايدى “Shalqar.kz”.

Общество 2026-10-21

قىزىلوردادا «اناعا تاعزىم» ىىى رەسپۋبليكالىق فورۋمى وتتى,-دەپ حابارلايدى “Shalqar.kz”.

Общество 2026-10-21

Қызылордада «Анаға тағзым» ІІІ республикалық форумы өтті,-деп хабарлайды “Shalqar.kz”.

Общество 2026-10-21

Қызылордада «Анаға тағзым» ІІІ республикалық форумы өтті,-деп хабарлайды “Shalqar.kz”.

Спорт 2026-10-21

Әлем 2026-10-21

Tramp Izrail'diñ Iranğa soqqı beruine qarsı — BAQ

Әлем 2026-10-21

Tramp Izrail'diñ Iranğa soqqı beruine qarsı — BAQ

Әлем 2026-10-21

ترامپ يزرايلьدىڭ يرانعا سوققى بەرۋىنە قارسى — باق

Әлем 2026-10-21

ترامپ يزرايلьدىڭ يرانعا سوققى بەرۋىنە قارسى — باق

Мир 2026-10-21

Трамп выступил против новых ударов Израиля по Ирану — СМИ

Мир 2026-10-21

Трамп выступил против новых ударов Израиля по Ирану — СМИ

Әлем 2026-10-21

Трамп Израильдің Иранға соққы беруіне қарсы — БАҚ

Әлем 2026-10-21

Трамп Израильдің Иранға соққы беруіне қарсы — БАҚ

Жаңалықтар 2026-10-21

Qızılordada drondar mıñğa juıq jol erejesin bwzu deregin anıqtadı

Жаңалықтар 2026-10-21

Qızılordada drondar mıñğa juıq jol erejesin bwzu deregin anıqtadı

Международное интернет-издание "Shalqar kz"

Подписка на важную информацию международного интернет-издания "Shalqar kz" Будьте в курсе последних новостей Ваша электронная почта подписаться

Все категории

Автор: ADMIN

Біз әлеуметтік желілерде:

АТА ЖАЗУ АЛЫСТАН СЫР ҚОЗҒАЙДЫ

Басқалармен бөлісе отырыңыз

Пікірлер

Басты жаңалықтар

Последние новости

Все новости

Международное интернет-издание "Shalqar kz"