حىح عاسىردىڭ اياق شەنىندە بولسا كەرەك, بۇرىلتوعايدىڭ قىزىلكيىك دەگەن جەرىندە جۇبانار دەگەن كىسىنىڭ شاڭىراعىندا بىر ۇل دۇنيەگە كەلەدى. ونىڭ ەسىمىن الدىڭعى بالاسى جوپايعا ۇيقاستىرىپ, توپاي دەپ اتايدى. قالامپىر سۋىمەن شومىلدىرىپ, ميمەن سىلاپ, «وس-وس» دەپ كەرگىلەپ-سوزعىلاعاندا, نارەستە ىڭگالاپ جىلاۋدىڭ ورنىنا بىلق ەتپەي جاتا بەرەدى ەكەن. مۇنى كورگەن ايەلدەر قايتەرىن بىلمەي اڭتارىسىپ قالسا كەرەك.

قىرقىنان شىعا قويماعان نارەستەنىڭ «اللالاپ» جىلاعانىن ەستىگەن جۇبانار مەن ونىڭ ايەلى بۇنى جاقسىلىقتىڭ نىشانىنا جوريدى. «سۇقتى كوز, سۇمدىق تىلدەن ساقتا», – دەپ تىلەك قىلىپ, سابيدى كوپ جىلاتپاۋعا, بەسىگىنە باسقانى جولاتپاۋعا تىرىسادى. ۇش جاسىندا سارناپ تىلى شىققان توپايدى اكەسى جەتى جاسىندا اۋىل مولداسىنا ساباققا بەرەدى. اپتيەكتى ەكى ايتقىزباي ۇعىپ الاتىن توپاي اعالارىنان بۇرىن حات تانىسا دا, بەيتانىس قۇران تىلىن ۇعا الماي, باسى قاتادى. كوڭىلىندەگىنى ىرىكپەي اقتارا سالاتىن ول بىر كۇنى مولداعا:

– تاقسىر مولدا, وسى بىزدى وزىمىز ۇعاتىن قازاق تىلىمەن وقىتساڭىز, – دەپ تىلەك قىلىپتى. بىراق دۇمشە مولدا:

 – بۇل – اللانىڭ تىلى, وعان شەت بولىپ بۇرمالاۋعا بولمايدى! – دەپ توپايعا زەكىپ تاستايدى.

  مولدادان كوڭىلى شايلىققان توپاي وقۋدى قويىپ, ەل كەزگەن دارۋىشكە اينالادى. ول يەنگە بارىپ, باستاۋ بۇلاقتان دارەت الىپ:

– جۇباناردىڭ ۇلىمىن,

مەن قۇدايدىڭ قۇلىمىن.

 ۇمىتىم – ۇجىماق,

 قورقىنىشىم – توزاق.

 توپاي – ۇجىماقتىكى,

 جاۋىزدار – توزاقتىكى.

 اۋەلى قۇداي ەلدى امان قىل,

زۇلماتتان جەردى امان قىل.

توپايدىڭ كوڭىلى سوندا تىنار, – دەپ قازاقشا تاقپاقتاپ ناماز وقىپ, ەكى قولىن قۋسىرىپ تۇرىپ, قارعىپ-قارعىپ كەتەدى ەكەن. مۇنى كورگەندەر تاڭىرقاپ سۇراسا, توپاي:

 – اللا اۋىزعا سەنبەيدى, عيباداتتىڭ بارى – جۇرەكتە. قۇدايعا قازاق تىلىمەن دە قۇلشىلىق ەتۋگە بولادى, – دەيدى ەكەن.

  بىرەۋلەر توپايدى «جىندانعان» دەپ جازعىرسا, ال كەيبىرەۋلەر شاراپاتتى, اۋليە ادام دەپ قادىر تۇتاتىن بولىپتى. توپاي التايدىڭ كۇن بەتىندەگى ون ەكى اباق كەرەيدىڭ ۇلكەن-كىشى شاڭىراعىن بەس ساۋساعىنداي بىلەدى ەكەن. ەل كەزىپ, جەر كەزىپ جۇرگەن وسى شايقىنىڭ مىناداي بىرقانشا شاراپاتتى قاسيەتتەرى بولىپتى: ول قانشا جول باسىپ ەل ارالاسا دا, بىردە-بىر كولىكتىڭ ۇستىنە شىقپاپتى. وز ومىرىندە ۇيلەنۋدى ويىنا دا الماعان. بۇل تۋرالى سوز قوزعاعاندارعا توپكەڭ: «حايۋانعا بۇت ارتپايمىن, ايەل قوينىنا جاتپايمىن, ارام استان تاتپايمىن», – دەپ تاقپاقتايدى ەكەن.

بىردە قۇلتاي بولات سەيسەكە بيدىڭ ۇيىندە قازاقشا مىناجات قىلىپ وتىرعان توپاي شوقاي مىرزانىڭ قاجىلىق ساپارىنا سات تىلەپ, ەگىلىپ جىلايدى. وسىنى ەستە ساقتاعان جۇپاي شوقاي بايتۇلاعا بارىپ, اركىم سۇيگەن قۇلىنا توپىراق ۇيىپ, «قاجى» اتاندىرىپ جاتقاندا, وزىنىڭ ىلىك-شاتىس تۋىسى ەمەس توپاي اۋزىنا تۇسىپ, سوعان ارناپ توپىراق ۇيىپتى (ساۋاپتى ىس جاساپتى). سونىمەن شايقى توپاي «توپاي قاجى» اتانىپ كەتكەن ەكەن.

1938 جىلى التايدىڭ ورمەگەيتى دەگەن جەرىندە ۇلكەن توي وتىپ, بايگە بولادى. بايگە توبەگە مانكەيدىڭ كەجىمدەلگەن جۇيرىك اتىن اكەلە جاتقان جىگىتتەر جاياۋ كەلە جاتقان توپايدى كورىپ:

– قاجى, اتقا مىنىپ الىڭىز, – دەپ قولقالايدى. كونە قويماعان توپاكەڭدى جاس جىگىتتەر ەركىنە قويماي, كەجىمدى اتقا كوتەرىپ سالىپ, جەلە جونەلگەندە, «حايۋانعا تاقىم تيمەسىن» دەپ ەكى تىزە, ەكى شىنتاعىمەن ات ساۋىرىنا شورايا قالعان توپاي جىعىلماپتى. بايگە توبەگە جەتىپ, اتتان تۇسىپ جاتقان قاجى: «وسى ات بايگەدەن كەلەدى», – دەپ كۇبىرلەيدى. توپايدىڭ ايتقانى كەلىپ, مانكەيدىڭ اتى بايگەدەن بىرىنشى بولىپ كەلەدى.

  1940 جىلداردىڭ بىرىندە ەرتىس بويىندا بىر ۇلكەن توي بولىپ, بىر توپ ايەل جەر وشاق باسىندا شاي قايناتىپ ابىگەر بولىپ جاتقاندا, توپاي جاستاۋ بىر ايەلدى تۋ سىرتىنان قاپسىرا قۇشاقتاي الىپ, وقىرانىپ-وقىرانىپ جىبەرەدى. بۇعان كەيبىرەۋلەر تاڭدانسا, كەيبىرەۋلەر جاتىپ كەپ كۇلەدى. الگى ايەل شارشى توپتا وزىن ماسقارالاپ, قورلاعان بۇل ادامعا بۇرقىراپ شامدانادى. ال توپايدى تانيتىندار:

 – قاراعىم, اشۋ شاقىرما. توپاي قاجى دەگەن شايقى اعاڭ وسى, سالەم بەرىپ باتاسىن ال, تىلەگىڭ ەندى قابىل بولار, – دەپ اقىل ايتادى.

سويتسە, الگى ايەلدىڭ تۇرمىس قۇرعانىنا 7-8 جىل بولسا دا, بالا كوتەرمەگەن ەكەن. جۇرتتىڭ اقىلىن العان جاس ايەل توپايدىڭ الدىنا بارىپ سالەم ەتىپ, باتا تىلەسە, شايقى:

 – سەن ەندى بالا كوتەرەسىڭ, ۇل تاباسىڭ, ول – توپايدىڭ بالاسى, – دەپتى. ايتقانىنداي-اق, كوپ وتپەي جۇكتى بولعان الگى ايەل ۇل تاۋىپ, اتىن توپاي قويادى. ودان سوڭ تاعى بىر ۇل تاۋىپ, ونىڭ اتىن قارجاۋباي قويعان ەكەن. قارجاۋباي توپايمەن تۇستاس وتكەن, بىراق توپايدى ۇنەمى كۇندەۋمەن بولاتىن پاناسىز ادام ەكەن. سوندىقتان توپەكەڭ «مەن قارجاۋباي جۇرگەن جولمەن جۇرمەيمىن» دەپ كەيبىر مىناجاتتاردا: «توپاي – ۇجىماقتىكى, قارجاۋباي – توزاقتىكى», – دەپ دۇعا قىلادى ەكەن.

 جارىم عاسىر التاي وڭىرىن ارالاپ, جاقسى-جامانىن سارالاپ, ىزگى جاندارعا جۇرەگىنەن جارىلا اق دۇعا وقىپ, پاسىق جاندارعا اщى قارعىسىن اياماي باعىشتاپ وتكەن وسى بىر پاك سەزىمدى شاراپاتتى جان 40-جىلداردىڭ باس شەنىندە توسقۇدىق دەگەن بوكتەر تاۋدا و دۇنيەگە كوشەدى. تۋىس-تۋعان, ەل-جۇرتى وز وسيەتى بويىنشا سول جەرگە جەرلەيدى. 40-جىلداردىڭ سوڭىنداعى قان كەشتى سوعىس مەزگىلىنىڭ بىرىندە ۇش ايماق ارميياسىنىڭ بىر جاۋىنگەرى جاۋ قورشاۋىندا قالىپ, قاشا سوعىسىپ, يەندەگى شايقىنىڭ زيراتىنا جەتىپ پانالاپ اتىسادى. جاۋ اسكەرىن ماڭىنا قاراتپايدى. وسى ورايدا كومەكشى قوسىن كەلىپ ۇلگەرىپ, جاۋ ارميياسى تىپ-تيپىل بولادى دا, الگى اسكەر امان قالادى.

  بەرتىنىرەكتە تور ايەلدىڭ كوزى ىلىنىپ كەتسە, بەيتانىس بىر قارت تۇسىنە كىرىپ: «اي, قاراعىم, ورنىڭنان تۇر, بالاڭ وڭشالدى», – دەپتى. سەلت ەتىپ ويانعان ايەل باسىن كوتەرگەن زاماتتا نارەستە شىرقىراپ جەرگە تۇسەدى.

   ەل ىشىندەگى ۇلكەندەر توپايدى قازىرگە دەيىن «اۋليە» دەپ باس قويادى (قۇرمەتتەيدى).

جايلاۋدا تولعاتقان بىر تۇمسا ايەلدىڭ بالاسى تەرىس كەلىپ, اۋىر قاتەرگە تاپ بولادى. تومەندەگى ۇلكەن اۋرۋحاناعا جەتكىزۋگە تۋرا كەلىپ, سوتكەلەپ جول جۇرىپ, توسقۇدىقتاعى شايقىنىڭ زيراتىنىڭ باسىنداعى باستاۋعا تۇسىپ, دامىلداپ سۋسىندايدى. قينالىپ جاتقان