(كوركەم جازۋ ونەرى)

تىل – ادامزاتتىڭ باستى قاتىناس قۇرالى ەكەنى جۇرتقا ايان. ال جازۋ – سول تىلدى بەينەلەيتىن تاڭبالار جۇيەسى. جازۋدىڭ پايدا بولۋى ادامزات مادەنيەتىنىڭ دامۋ تاريحىنداعى ۇلى جاڭالىق بولدى. ول تىلدى شالعاي ارالىقتارعا جەتكىزىپ, كەيىنگى ۇرپاققا اماناتتايتىن ماڭىزدى قۇرالعا اينالدى. سونىمەن قاتار, تىلدىڭ ىشكى قۇرىلىمىنا بەلسەندى ىقپال ەتىپ, ونىڭ بايىپ, كەمەلدەنە تۇسۋىنە تۇرتكى بولدى.
جازۋ پايدا بولعاننان كەيىن ادامزات بىر جاعىنان تىلدى ىقشام, دۇرىس ارى جان-جاقتى بەينەلەۋدى ماقسات ەتسە, ەكىنشى جاعىنان, ونى جۇيەلى, تۇسىنىكتى جانە كوركەم جازۋ تالابىن قويدى. عاسىرلار بويى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسقان ىزدەنىستەر مەن وڭدەۋلەر ناتيجەسىندە, الەم حالىقتارىنىڭ سان الۋان كوركەم جازۋ ۇلگىلەرى جارىققا شىقتى. وسىنداي جازۋ ۇلگىلەرىن بەلگىلى بىر جۇيە بويىنشا, رەتپەن ارى ادەمى ەتىپ جازىپ شىعۋ ونەرى – حاتكەرلىك (كالليگرافييا) دەپ اتالادى. ال جازۋدى كوركەم دە اسەم جازاتىن شەبەرلەردى – حاتكەر دەيدى.
  قازاق حالقى عاسىرلار بويى ارتۇرلى جازۋ جۇيەلەرىن قولدانىپ كەلگەن. كونە قازاق-اراب جازۋىن 1913 جىلى اتاقتى عالىم احمەت بايتۇرسىنۇلى رەتكە كەلتىرىپ, ونىڭ الىپبيىن, گرامماتيكاسى مەن ەملەسىن قازىرگى قازاق تىلىنىڭ دىبىستىق ەرەكشەلىكتەرىنە ۇيلەستىرىپ, قايتا جاساپ شىقتى. سونىمەن, بۇگىندە قىتاي قازاقتارى قولدانىپ وتىرعان, ەلارالىق «شالقار» گازەتى دە مۇراگەرلىك ەتىپ كەلە جاتقان اراب گرافيكاسى نەگىزىندەگى جاڭا قازاق جازۋى («توتە جازۋ») قالىپتاستى. الىپبي مەن ەملە ەرەجەسىندەگى ازىن-اۋلاق تولىقتىرۋلاردى ەسەپكە الماعاندا, سودان بەرگى 90 جىلعا تاياۋ ۋاقىت ىشىندە بۇل جازۋ نۇسقاسىندا ۇلكەن وزگەرىس بولعان جوق.

اراب الىپبيىنە نەگىزدەلگەن جازۋ قولدانىلعان ۇزاق عاسىرلاردا الدىڭعى بۋىن اۆتورلار وز شىعارمالارىنىڭ ادەبي كوركەمدىگىنە قانداي كوڭىل بولسە, حاتكەرلىك (حوسنيحات) ونەرىنە دە سونداي مان بەرگەن. ولار اراب جانە پارسى حالىقتارى قالىپتاستىرعان داستۇرلى حاتكەرلىك ونەرىن جاسامپازدىقپەن قابىلداپ, ونى ارى قاراي دامىتتى; الۋان تۇرلى جازۋ ۇلگىلەرىن اسقان شەبەرلىكپەن جانە عاجايىپ تالعامپازدىقپەن قولدانا بىلدى. حاتكەرلىك ونەرىن باعا جەتپەس اسىل قازىنا رەتىندە قاستەرلەپ, حاتكەرلەردى ونەردىڭ پىرى سانادى.
ولاردىڭ حاتكەرلىك ونەرىنە قاتىستى قالدىرعان مىنا بىر ولەڭ جولدارىنا ۇڭىلىپ كورەلىك:

كوركەم جازۋ – نازدى كوڭىل جىر-انى,

ول اسپاننىڭ كۇمىس ايداي شىراعى.

ماۋسىمى وتسە, اشىلعان گۇل سولادى,

ال بۇل باقشا ماڭگى جايناپ تۇرادى.ال بەرتىن كەلە ومىر سۇرگەن اسەت اقىن حوسنيحاتتى (كوركەم جازۋدى) بىلايشا ماداقتاعان:

قۇشتارمىن سۇلۋ حاتقا جانىم تونىپ,

حاتكەرگە ىشىم جىلىر, دىلىم ەرىپ.

داريعا-اي, سودان ارتىق لاززات بار ما,

حوش حاتپەن جازساڭ سوزدەن گاۋھار تەرىپ.

سونىمەن بىرگە, كەزىندە وز ورتاسىنىڭ عالىمدارى مەن زييالىلارى ەملەسى قاتە, جازۋى كورىكسىز دۇمشەلەردى سىنعا الىپ, اجۋالاپ وتىرعان.

«ەگەر حات جازۋشىنىڭ تاڭباسى كورىكسىز بولسا, جازۋداعى ماعىنا وقىرماننىڭ تۇسىنىگىن كۇڭگىرتتەندىرەدى. جازۋى كوركەم بولعانىمەن, ەملەسى قاتە بولسا, ونىڭ قولى سال بولسىن!.. جازۋى كورىكسىز, قاتەسى كوپ بولسا, ساقالىن بوياعان قاقپاستاي ماسقاراعا قالادى... ونداي حاتشىلارعا مىڭ نالەت!» – دەيدى الىشەر ناۋاي.
حاتكەرلىك – كوركەمونەردىڭ بىر سالاسى, بەلگىلى بىر جازۋ اسپاپتارىنىڭ كومەگىمەن ورىندالاتىن شىعارماشىلىق قىزمەت. حاتكەرلىك وزى بەينەلەيتىن جازۋدىڭ ەرەكشەلىگىنە ساي ارنايى قۇرالداردى پايدالانا وتىرىپ, سول جازۋدىڭ ار الۋان ۇلگىلەرىن جاسايدى جانە ونى جازۋدىڭ تارتىپتەرىن بەلگىلەيدى.
قازىرگى زامانعى حاتكەرلىك كاسىبىندە سان الۋان جازۋ اسپاپتارى پايدالانىلادى. جاپپاي قولدانىلاتىنداردىڭ قاتارىنا قارىنداش, مەتالل قالام (مالما جانە تولما قالام), مارجان ۇشتى قالام, اعاش جانە قىلقالام سيياقتى ماتەريالداردى جاتقىزۋعا بولادى. مالما قالامنىڭ وزى دە قىرلى-قىرسىز, جىڭىشكەلى-جۋان سىزىقتار تارتۋعا لايىقتالىپ, الۋان تۇرلى ولشەممەن شىعارىلادى.
قازاق حاتكەرلىگىندە دە جوعارىدا ايتىلعان جازۋ اسپاپتارىن ەركىن قولدانۋعا بولادى. دەگەنمەن, اراب ارىپتەرىن نەگىز ەتكەن حالىقتار كەڭىنەن قولداناتىن, ەجەلگى حاتكەرلەرىمىز ۇزاق زاماندار بويى پايدالانعان «قاۋري» دەپ اتالاتىن جازۋ اسپابىمەن بولەك تانىسا كەتكەنىمىز جون. ەجەلگى حاتكەرلەر بۇل اسپاپتى ىرى قۇستاردىڭ (قاز, اققۋ, قۇماي, بۇركىت ت.ب.) قاۋىرسىنىنىڭ سوياۋ جاعىن قيعاش جونىپ, ۇشتاۋ ارقىلى جاساعان. جازىلاتىن جازۋ ۇلگىسىنىڭ ەرەكشەلىگىنە ساي, قالامنىڭ قاعازعا تيەتىن ۇشى شورت كەسىلىپ تە دايىندالاتىن بولعان.
قاۋري قالامدى دايىنداۋ مەن قولدانۋدىڭ باستى شارتتارى:
ۇشىنىڭ جۇقالىعى: قاۋريدىڭ قاعازعا تيەتىن ۇشى مۇمكىندىگىنشە جۇقا بولۋى قاجەت. مەتالل ۇشتى قاۋريدى بارىنشا جۇقارتۋعا مۇمكىندىك بار. قاتتى اعاشتى جۇقارتۋعا بولعانىمەن, جۇمساق اعاش جۇقارعان سايىن مايىسقاق كەلەتىندىكتەن, قاۋري جاساۋعا قولايسىز. قاۋريدىڭ ۇشى جۇقا بولماسا, سىزىقتاردى قىرلى ارى ايقىن شىعارۋ قيىنعا سوعادى.
قيعاشتىق ولشەمى: قاۋريدىڭ ۇشى 30 گرادۋس مولشەرىندە قيعاش كەسىلۋى كەرەك. سوندا عانا تىك سىزىقتاردى جىڭىشكە, ال كولدەنەڭ سىزىقتاردى كەڭ (جۋان) تارتۋعا مۇمكىندىك تۋادى. مەتالل ۇشتى قالامداردى دا (مالما نەمەسە تولما قالام بولسىن) وسىنداي ولشەممەن قيعاش قييۋ كەرەك. الايدا قالام ۇشىنىڭ كەڭدىگى تارىلعان سايىن, ونىڭ قالىڭدىعىن دا سايكەسىنشە جۇقارتىپ وتىرۋدى ۇمىتپاۋ كەرەك (قالام ۇشىنىڭ تەمىرى قالىڭ بولسا, ەگەپ, قايراپ جۇقارتۋعا بولادى). ۇشى قانشالىقتى جۇقا بولسا, جىڭىشكە, نازىك سىزىقتار سوعۇرلىم ادەمى شىعادى.
قوس قارىنداشتى قولدانۋ: ەرەكشە سۇيەكتى (ىرى, جۋان) ارىپتەردى جازۋ ۇشىن ۇزىندى-قىسقالى ەتىپ قوساقتالعان قوس قارىنداش تا پايدالانىلادى. قوس قارىنداشتى قوساقتاپ بايلاعاندا دا بىرى ۇزىن, بىرى قىسقا ەتىپ بايلانىپ, قاۋريدىڭ تابانى تارىزدى فورماعا كەلتىرىلەدى. قاۋري تابانىنىڭ قيعاشتىق دارەجەسى ارتقان سايىن, ونى قولدىڭ ىشىنە قاراي اينالدىرىپ ۇستاۋعا تۋرا كەلەدى دە, كولدەنەڭ سىزىقتار كەڭي تۇسىپ, تىك سىزىقتار تارىلا بەرەدى.
كەيىنگى كەزدەردە مۇنداي جازۋ اسپاپتارى قامىستان, بامبۋكتەن, قاتتى ارى مايدا اعاشتاردان (قايىڭ, ىرعاي, تاسجارعان, مويىل) جانە مەتالدان جاسالىپ جۇر.

الىمجان اشىمۇلى

 2009 جىل