(KÖRKEM JAZU ÖNERİ)

Til – adamzattıñ bastı qatınas qwralı ekeni jwrtqa ayan. Al jazu – sol tildi beyneleytin tañbalar jüyesi. Jazudıñ payda boluı adamzat mädenietiniñ damu tarihındağı wlı jañalıq boldı. Ol tildi şalğay aralıqtarğa jetkizip, keyingi wrpaqqa amanattaytın mañızdı qwralğa aynaldı. Sonımen qatar, tildiñ işki qwrılımına belsendi ıqpal etip, onıñ bayıp, kemeldene tüsuine türtki boldı.
Jazu payda bolğannan keyin adamzat bir jağınan tildi ıqşam, dwrıs äri jan-jaqtı beyneleudi maqsat etse, ekinşi jağınan, onı jüyeli, tüsinikti jäne körkem jazu talabın qoydı. Ğasırlar boyı wrpaqtan-wrpaqqa jalğasqan izdenister men öñdeuler nätijesinde, älem halıqtarınıñ san aluan körkem jazu ülgileri jarıqqa şıqtı. Osınday jazu ülgilerin belgili bir jüye boyınşa, retpen äri ädemi etip jazıp şığu öneri – hatkerlik (kalligrafiya) dep ataladı. Al jazudı körkem de äsem jazatın şeberlerdi – hatker deydi.
  Qazaq halqı ğasırlar boyı ärtürli jazu jüyelerin qoldanıp kelgen. Köne qazaq-arab jazuın 1913 jılı ataqtı ğalım Ahmet Baytwrsınwlı retke keltirip, onıñ älipbiin, grammatikası men emlesin qazirgi qazaq tiliniñ dıbıstıq erekşelikterine üylestirip, qayta jasap şıqtı. Sonımen, büginde Qıtay qazaqtarı qoldanıp otırğan, elaralıq «Şalqar» gazeti de mwragerlik etip kele jatqan arab grafikası negizindegi jaña qazaq jazuı («töte jazu») qalıptastı. Älipbi men emle erejesindegi azın-aulaq tolıqtırulardı esepke almağanda, sodan bergi 90 jılğa tayau uaqıt işinde bwl jazu nwsqasında ülken özgeris bolğan joq.

Arab älipbiine negizdelgen jazu qoldanılğan wzaq ğasırlarda aldıñğı buın avtorlar öz şığarmalarınıñ ädebi körkemdigine qanday köñil bölse, hatkerlik (hosnihat) önerine de sonday män bergen. Olar arab jäne parsı halıqtarı qalıptastırğan dästürli hatkerlik önerin jasampazdıqpen qabıldap, onı arı qaray damıttı; aluan türli jazu ülgilerin asqan şeberlikpen jäne ğajayıp talğampazdıqpen qoldana bildi. Hatkerlik önerin bağa jetpes asıl qazına retinde qasterlep, hatkerlerdi önerdiñ piri sanadı.
Olardıñ hatkerlik önerine qatıstı qaldırğan mına bir öleñ joldarına üñilip körelik:

Körkem jazu – nazdı köñil jır-äni,

Ol aspannıñ kümis ayday şırağı.

Mausımı ötse, aşılğan gül soladı,

Al bwl baqşa mäñgi jaynap twradı.Al bertin kele ömir sürgen Äset aqın hosnihattı (körkem jazudı) bılayşa madaqtağan:

Qwştarmın swlu hatqa janım tönip,

Hatkerge işim jılır, dilim erip.

Däriğa-ay, sodan artıq läzzat bar ma,

Hoş hatpen jazsañ sözden gauhar terip.

Sonımen birge, kezinde öz ortasınıñ ğalımdarı men ziyalıları emlesi qate, jazuı köriksiz dümşelerdi sınğa alıp, ajualap otırğan.

«Eger hat jazuşınıñ tañbası köriksiz bolsa, jazudağı mağına oqırmannıñ tüsinigin küñgirttendiredi. Jazuı körkem bolğanımen, emlesi qate bolsa, onıñ qolı sal bolsın!.. Jazuı köriksiz, qatesi köp bolsa, saqalın boyağan qaqpastay masqarağa qaladı... Onday hatşılarğa mıñ nälet!» – deydi Älişer Nauai.
Hatkerlik – körkemönerdiñ bir salası, belgili bir jazu aspaptarınıñ kömegimen orındalatın şığarmaşılıq qızmet. Hatkerlik özi beyneleytin jazudıñ erekşeligine say arnayı qwraldardı paydalana otırıp, sol jazudıñ är aluan ülgilerin jasaydı jäne onı jazudıñ tärtipterin belgileydi.
Qazirgi zamanğı hatkerlik käsibinde san aluan jazu aspaptarı paydalanıladı. Jappay qoldanılatındardıñ qatarına qarındaş, metall qalam (malma jäne tolma qalam), marjan wştı qalam, ağaş jäne qılqalam siyaqtı materialdardı jatqızuğa boladı. Malma qalamnıñ özi de qırlı-qırsız, jiñişkeli-juan sızıqtar tartuğa layıqtalıp, aluan türli ölşemmen şığarıladı.
Qazaq hatkerliginde de joğarıda aytılğan jazu aspaptarın erkin qoldanuğa boladı. Degenmen, arab äripterin negiz etken halıqtar keñinen qoldanatın, ejelgi hatkerlerimiz wzaq zamandar boyı paydalanğan «qauri» dep atalatın jazu aspabımen bölek tanısa ketkenimiz jön. Ejelgi hatkerler bwl aspaptı iri qwstardıñ (qaz, aqqu, qwmay, bürkit t.b.) qauırsınınıñ soyau jağın qiğaş jonıp, wştau arqılı jasağan. Jazılatın jazu ülgisiniñ erekşeligine say, qalamnıñ qağazğa tietin wşı şort kesilip te dayındalatın bolğan.
Qauri qalamdı dayındau men qoldanudıñ bastı şarttarı:
Wşınıñ jwqalığı: Qauridıñ qağazğa tietin wşı mümkindiginşe jwqa boluı qajet. Metall wştı qauridı barınşa jwqartuğa mümkindik bar. Qattı ağaştı jwqartuğa bolğanımen, jwmsaq ağaş jwqarğan sayın mayısqaq keletindikten, qauri jasauğa qolaysız. Qauridıñ wşı jwqa bolmasa, sızıqtardı qırlı äri ayqın şığaru qiınğa soğadı.
Qiğaştıq ölşemi: Qauridıñ wşı 30 gradus mölşerinde qiğaş kesilui kerek. Sonda ğana tik sızıqtardı jiñişke, al köldeneñ sızıqtardı keñ (juan) tartuğa mümkindik tuadı. Metall wştı qalamdardı da (malma nemese tolma qalam bolsın) osınday ölşemmen qiğaş qiyu kerek. Alayda qalam wşınıñ keñdigi tarılğan sayın, onıñ qalıñdığın da säykesinşe jwqartıp otırudı wmıtpau kerek (qalam wşınıñ temiri qalıñ bolsa, egep, qayrap jwqartuğa boladı). Wşı qanşalıqtı jwqa bolsa, jiñişke, näzik sızıqtar soğwrlım ädemi şığadı.
Qos qarındaştı qoldanu: Erekşe süyekti (iri, juan) äripterdi jazu üşin wzındı-qısqalı etip qosaqtalğan qos qarındaş ta paydalanıladı. Qos qarındaştı qosaqtap baylağanda da biri wzın, biri qısqa etip baylanıp, qauridıñ tabanı tärizdi formağa keltiriledi. Qauri tabanınıñ qiğaştıq därejesi artqan sayın, onı qoldıñ işine qaray aynaldırıp wstauğa tura keledi de, köldeneñ sızıqtar keñi tüsip, tik sızıqtar tarıla beredi.
Keyingi kezderde mwnday jazu aspaptarı qamıstan, bambukten, qattı äri mayda ağaştardan (qayıñ, ırğay, tasjarğan, moyıl) jäne metaldan jasalıp jür.

Älimjan ÄŞİMWLI

 2009 jıl