اۆتورلارى: ۇيان گو-ياڭ, ۇيان لىي

اۋدارعان: تىلەۋبەردى ابەنايۇلى

بۇگىندە جەر بەتىندە 800-دەي عانا قوس وركەشتى تۇيەكيىك (جابايى تۇيە) قالعان. دۇنيەدەگى تۇيەكيىك مەكەندەيتىن تورت نەگىزگى ارەال (فاۋنالىق ايماق) شىڭجاڭدا جانە ونىڭ موڭعولييامەن, گانьسۋ ولكەسىمەن شەكارالاس وڭىرلەرىندە ورنالاسقان.

ەرتەدەگى جىبەك جولىندا تۇيە نەگىزگى كىرە كولىگى بولىپ, ادام بالاسى ۇشىن ولشەۋسىز قىزمەت اتقاردى. ول قازىر دە ادامزاتتىڭ يگىلىگىنە جاراپ, شۋداسىمەن, شۇباتىمەن, ەتى مەن تەرىسىمەن قامتاماسىز ەتىپ كەلەدى. شىڭجاڭ وڭىرىندەگى قولعا ۇيرەتىلگەن تۇيە سانى بىرنەشە جۇز مىڭ باسقا جەتەدى. الايدا ونىڭ اتالاس تۋىسى بولىپ تابىلاتىن تۇيەكيىكتىڭ سانى باقىلاۋسىز اۋلاۋ مەن بەيبەرەكەتتىكتىڭ سالدارىنان كۇن ساناپ قۇلدىراۋدا.

وسىدان 200 جىل بۇرىن تۇيەكيىك ورتالىق ازيياعا تەگىس تارالعان ەدى: باتىسى كاسپييدەن شىعىسى حۋانحە يىنىنە دەيىن, تەرىسكەيدە بالقاشتان كۇڭگەيدە تيبەت ۇستىرتىنە دەيىن, سونداي-اق قازاق ساحاراسىندا دا ون مىڭداپ ورىستەدى. ولاردىڭ سانى 1980–1985 جىلداردىڭ وزىندە 2500–3000-داي بولاتىن. وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە نەبارى 800-دەيى عانا قالىپ وتىر. بۇل تۇيەكيىكتەر تەك تارىم ويپاتىنداعى تاكلاماكان شولىنىڭ ورتا بولىگىندە, لوبنور كولىنىڭ سولتۇستىگىندە, التىنتاۋدىڭ تەرىسكەي ەتەگىندە جانە محر-دىڭ (موڭعولييا حالىق رەسپۋبليكاسى) وڭتۇستىك-باتىس بولىگى مەن قحر-دىڭ شىڭجاڭ, گانьسۋ, ىشكى موڭعول وڭىرلەرى تۇيىسكەن تۇستا عانا ومىر سۇرەدى. بۇدان بۇگىنگى تۇيەكيىكتەردىڭ تورت ارەالى تۇگەلدەي شىڭجاڭدا جانە ونىڭ موڭعولييامەن شەكاراسىندا, سونداي-اق گانьسۋ ولكەسىندە ەكەنىن كورۋگە بولادى.

تارىم تۇيەكيىگى شىعىستا يۋيمەنь قاقپاسىنان باتىستا قوتان وزەنىنە دەيىنگى, تەرىسكەيدە پىشان اۋدانىنداعى قۇمتاگ تاۋىنان كۇڭگەيدە التىنتاۋدىڭ تەرىسكەي باۋرايىنا دەيىنگى لوبنور كولىن ورتالىق ەتكەن بايتاق ەلسىز وڭىردى مەكەندەيدى. ال بۇل ولكەنىڭ تابيعاتى مەيىلىنشە قاتال, تاقىرلى, سورتاڭدى, قۇمايتتى تىرشىلىك بەلدەۋى سانالادى.

تۇيەكيىك — اشاتۇياقتىلار وتريادىنىڭ تۇيە تۇقىمداسىنا جاتاتىن ەڭ ىرى شوپقورەكتى جانۋار. ول «قوسوركەشتى جابايى تۇيە» نەمەسە «باكتريان» دەپ دە اتالادى. دۇنيەدە تۇيە تۇقىمداسىنىڭ بەس-اق تۇرى بار. ولار: وڭتۇستىك امەريكاعا تارالعان, شاعىن تۇلعالى كەلەتىن گۋاناكو, الьپاكا جانە ۆيكۋنьيا (تايمايا), سونداي-اق سولتۇستىك افريكاداعى ىرى تۇلعالى بىر وركەشتى نار (درومادەر). بىراق ناردىڭ جابايى تۇرى وسىدان 600 جىل بۇرىن قۇرىپ كەتكەن.

1878 جىلى ورىس ساياحاتشىسى پرجەۆالьسكيي تۇيەكيىكتى لوبنور كولى وڭىرىنەن تۇڭعىش رەت كەزدەستىرگەندە, ونى قولدان قاشقان, تاعىلاسقان تۇيە بولسا كەرەك دەپ ويلاعان. ونىڭ تۇلىبىن اپارىپ, زوولوگتاردىڭ ساراپتاماسىنان وتكىزگەندە بارىپ, تۇيەكيىك دەگەن دەربەس جانۋاردىڭ راقاتتى بار ەكەنى مويىندالدى. جابايى تۇيەنى قول تۇيەسىمەن سالىستىرار بولساق: تۇيەكيىك سىپتىعىر ارى بيىك, سيراقتارى ۇزىن, تابانى قىسىڭقى, موينى سۇڭعاق كەلەدى. تۇگى تاقىر, تۇسى شىمقاي تەك قوڭىرقاي بولادى. وركەشى تىك, كىشىرەك كەلەدى, استە قول تۇيەسىنىكىندەي سالبىراپ تۇرمايدى. باسى دا قول تۇيەسىنىكىندەي ەمەس, شاۋشىك باس (شاعىن), بىراق ەڭىرەۋلى دە ساعاقتى كەلەدى. ۇنەمى بۇتا-شەڭگەل جەيتىندىكتەن, تىسى دە وتكىر ارى ىرى بولادى. ەكەۋىنىڭ تۇرپاتىندا نەداۋىر ايىرماشىلىق بار. بارىنەن دە ماڭىزدىسى, ولاردىڭ اعزاسىنداعى تۇقىم قۋالايتىن گەننىڭ ايىرماشىلىعى 1.7% – 2.9%-عا دەيىن بارادى. ادام مەن شيمپانزە گەنىنىڭ ايىرماشىلىعى 1.5% ەكەنىنە قاراساق, بۇل ەكەۋىن الدەقاشان ەكى بولەك تۇرگە جاتقىزۋعا بولادى. جاسامىس بۋراسىنىڭ بيىكتىگى 1.8 – 1.9 مەتر, تۇرقى 3 – 4 مەتر, سالماعى 1.5 تونناعا جەتەدى. ىڭگەندەرى سال كىشىرەك, دەسە دە سالماعى توننادان اسىپ جىعىلادى.

تۇيەكيىك — ناعىز شول جانۋارى. سوندىقتان «شول تۇلىگى» اتانىپ كەتكەن. ونىڭ قانىندا سۋسىزدانۋعا قارسى ەرەكشە قاسيەت بولعاندىقتان, جيىرماشاقتى كۇن سۋ ىشپەي جۇرە بەرەدى. ول اشتىققا دا توزىمدى. سور جالاپ, وركەش مايىن ازىق ەتىپ, ايلىق اشتىققا مويىماي زاۋلايدى. ول قۇمدى بوراندى ەلەمەيدى. ويتكەنى قوس قابات قاباعى مەن ۇزىن كىرپىگى قۇمدى توسسا, قوزعالمالى مۇرىن جەلبەزەگى اۋانى سۇزەدى. تۇيەكيىك سور سۋ ىشىپ, توراڭعى, جىڭعىل, جانتاق سەكىلدى سورتاڭ وسىمدىكتەردى جەي بەرەدى.

تۇيەكيىك وتە يىسشىل كەلەدى, بىر-ەكى شاقىرىمداي جەردەگى سۋاتتىڭ يىسىن سەزە بىلەدى. ول قۇمدى بوراندى دا الدىن الا بولجاي الادى. ونىڭ جالپاق تابانى ورعىل قۇمعا باتىرمايدى. باۋىرى مەن سيراقتارىنداعى جەتى بولەك مۇيىزگەگى (قاتقىل قابىرشاقتارى) ۇزاق ۋاقىت شوگىپ جاتىپ جۋساۋىنا قولايلى.

تۇيەكيىكتەر كوبىنە بەستەن, وننان قۇرالىپ, شاعىن كەلە (ۇيىر) بولىپ ومىر سۇرەدى. كەيدە بۋرالارىنىڭ ساياق جۇرەتىنى دە بولادى. وقتا-تەكتە 30–40 باستىق ۇلكەن ۇيىرلەر دە ۇشىراسادى. كۇيەك كەزىندە اربىر ۇيىر بىر جاسامىس بۋرا مەن بىرنەشە ىڭگەننەن جانە بوتا-تايلاقتاردان قۇرالادى. ار جىلدىڭ قاڭتارىنان كەلەسى جىلدىڭ كوكەگىنە (ساۋىرىنە) دەيىنگى ۋاقىت جاراۋ ماۋسىمى ەسەپتەلەدى. كەلەگە تۇسكەن بۋرالار كوبىك شاشىپ, شابىنىسىپ, قييان-كەسكى تالاسادى, تىپتى بىرىن-بىرى مەرت ەتەدى. ولار وزدەرىنىڭ «حانىمدارىن» ۇيىرىپ الىپ, شىعار اۋىزدى وزى تورۋىلدايدى. ول كەزدە ىڭگەندەر ساقتانا جۇرىپ تالشىق ەتەدى, ال بۋرالاردىڭ وزى قىلتان شوپ, تامشى سۋ تاتپايدى. بۇل كەزەڭدەگى ولاردىڭ باستى مىندەتى — اۋلەت جالعاستىرۋ. 2–3 اي وتىپ, ىڭگەندەر بۋاز بولعان سوڭ, بۋرا دا جايىنا كەتەدى.

ىڭگەندەردىڭ بۋازدىق مەرزىمى 12 اي, 12 كۇن بولادى. كەلەسى جىلدىڭ كوكتەمىندە كوبىنە جالقى بوتا تابادى. ونى ەكى جىل ەمىزەدى. تۇيەكيىك 20–25 جىل عۇمىر كەشەدى. ولاردىڭ وسىمتالدىعى تومەن, بىر ىڭگەن ومىر بويى 7–9 عانا بوتالايدى.

لوبنوردىڭ سولتۇستىگىندەگى كەشۇم تاقىرى, شىعىسىنداعى اشتىساي اڭعارى جانە وڭتۇستىك التىنتاۋدىڭ تەرىسكەي باۋرايىنداعى قۇمدىق — تۇيەكيىكتىڭ نەگىزگى ورىسى ەسەپتەلەدى. ولاردىڭ سۋاتقا شۇبىرۋىنان ەنى 30–40 سم, تەرەڭدىگى 10–20 سم سوقپاق (سۇلەۋ) تۇسىپ قالادى. ار جىلدىڭ قازان ايى قارساڭىندا تاكلاماكاننىڭ ورتا بولىگىندەگى تۇيەكيىكتەر وڭتۇستىكتەن لوبنور اۋدانىنا قاراي اۋىپ, تارىم وزەنىنىڭ وڭتۇستىك جاعالاۋىنداعى توراڭعىلىقتاردا قىستايدى. كەلەسى جىلدىڭ كوكەگىندە كەرييا وزەنىنىڭ تومەنگى اعىسىنا قايتادى. بۇل داعدى جىل سايىن قايتالانىپ وتىرادى. ال كەشۇم تاقىرىندا بولسا, تۇيەكيىكتەر ۇلان-قىستىڭ ار اپتاسىندا سور بۇلاققا بىر سوعىپ تۇراتىنى بايقالادى.

الباتى اۋلاۋدان ابدەن زارەزاپ (زاتتە) بولعان تۇيەكيىكتەر ادامنان الابوتەن قورقادى. ادامنىڭ قاراسىن كورسە, يىسىن سەزسە بولدى, 1–2 شاقىرىم جولاتپاستان لاعا جونەلەدى. دالالىق باقىلاۋ كەزىندە بۇل قاسيەت بىزدىڭ جابايى تۇيەكيىك پەن قول تۇيەسىن پارىقتايتىن سەنىمدى ادىسىمىزگە اينالدى. سەبەبى قول تۇيەسى ادامنان ۇيتىپ ۇرىكپەيدى. بىر قىزىعى, تۇيەكيىكتىڭ بويى بيىك, كوزى وتكىر بولعاندىقتان, 200–300 مەتردەن تىسقارى, تىپتى بىرنەشە شاقىرىم جەردەگى قوزعالىستى قالت جىبەرمەيدى. كەرىسىنشە, تاياۋدان تاپ بەرگەلى تۇرعان قاتەردى بايقاماي قالادى.

تۇيەكيىك بىر ۇرىكسە, ساعاتتاپ لاعا بەرەدى. ار ساعاتىنا 70 شاقىرىم شاماسىندا جەر شالادى. مۇندايدا مەن دەگەن سايگۇلىكتىڭ وزى شاڭىنا ىلەسە المايدى. ەگەر ول مەكەن تەپكەن جەرىنەن ادام قاراسىن كورىپ ۇرىكسە, جىل اينالماي ورالمايدى.

بىز بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى قورشاعان ورتانى قورعاۋ باعدارلاماسىنىڭ (يۋنەپ) بۇرىنعى جاۋاپتى قىزمەتكەرى, حالىقارالىق تۇيەكيىكتى قورعاۋ قورىنىڭ جەتەكشىسى دجون حارە (JOHN HARE) مىرزامەن سەلبەسىپ, لوبنور قاتارلى تورت ارەالعا التى رەت بارلاۋ جاسادىق. بۇل بارىستا 30 مىڭداي شاقىرىم جول باسىپ, جوبالاۋ ساناق جۇرگىزگەنىمىزدە: لوبنور كولىنىڭ سولتۇستىگىندەگى كەشۇم تاقىرىندا 60–80 باس; لوبنور كولىنىڭ شىعىسىنداعى اشتىساي اڭعارى مەن التىنتاۋدىڭ سولتۇستىك باۋرايىندا 280–340 باس; تاكلاماكان قۇمدىعىنىڭ ورتا بولىگىندە 40–60 باستاي تۇيەكيىك بار ەكەنى انىقتالدى. وعان قىتاي-موڭعول شەكاراسىنداعى 350–400 باستى قوسقاندا, بار-جوعى 730–880-دەي عانا قالىپتى. بۇل — وسى جانۋاردىڭ ۇلكەن مىسىق تۇقىمداستاردان (جولبارىس, ىلبىس) دا از ساندا قالعان, اسا باعالى حايۋاناتقا اينالعانىنىڭ بەلگىسى.

تۇيەكيىك شۇار (شىڭجاڭ ۇيعىر اۆتونومييالىق اۋدانى) بايانعول موڭعول اۆتونومييالى وبلىسىنىڭ ۇلتتىق سيمۆولى (جانۋارى) بولىپ بەلگىلەندى. قىتايدا 1-دارەجەلى قورعالاتىن جانۋار رەتىندە زاڭ ارقىلى قاتاڭ قورعالۋدا. 2000 جىلى بۇۇ-داعى GEF-تىڭ (جاھاندىق ەكولوگييالىق قور) قولداۋىمەن شىڭجاڭدا 78 مىڭ شارشى شاقىرىمدىق «لوبنور تۇيەكيىك ۇلتتىق تابيعي قورىعى» قۇرىلدى. سويتىپ, اتالمىش قورىق دۇنيە جۇزىندەگى قالعان تۇيەكيىكتىڭ بەس ىشىنەن ۇش بولىگىن (3/5) قورعاۋعا الدى. قازىر قورىقتاعى تۇيەكيىك سانى ورنىقتى تۇردە ارتۋدا. 2008 جىلى ساۋىردە قورىقتىڭ باسقارۋ ورتالىعى شارلاۋ جۇرگىزۋ بارىسىندا 140 باس تۇيەكيىك ۇشىراتقان. تىپتى بىر ۇيىردىڭ باس سانى وتىزدان اسىپتى. قۋانارلىعى — ۇيىرگە ونشاقتى بوتا ەرگەن. دەمەك, ولاردىڭ ۇرپاعى وسىپ جاتىر دەگەن سوز. كەلەشەكتە ولار بۇل ۇيىردى جاڭا تۇيەكيىكتەرمەن مولىقتىرا تۇسەرى تالاسسىز.

2008 جىل.