Avtorları: Üyän Gö-yañ, Üyän Lıy

Audarğan: Tileuberdi Äbenaywlı

Büginde jer betinde 800-dey ğana qos örkeşti tüyekiik (jabayı tüye) qalğan. Düniedegi tüyekiik mekendeytin tört negizgi areal (faunalıq aymaq) Şıñjañda jäne onıñ Moñğoliyamen, Gan'su ölkesimen şekaralas öñirlerinde ornalasqan.

Ertedegi Jibek jolında tüye negizgi kire köligi bolıp, adam balası üşin ölşeusiz qızmet atqardı. Ol qazir de adamzattıñ igiligine jarap, şudasımen, şwbatımen, eti men terisimen qamtamasız etip keledi. Şıñjañ öñirindegi qolğa üyretilgen tüye sanı birneşe jüz mıñ basqa jetedi. Alayda onıñ atalas tuısı bolıp tabılatın tüyekiiktiñ sanı baqılausız aulau men beyberekettiktiñ saldarınan kün sanap qwldırauda.

Osıdan 200 jıl bwrın tüyekiik Ortalıq Aziyağa tegis taralğan edi: batısı Kaspiyden şığısı Huanhe iinine deyin, teriskeyde Balqaştan küñgeyde Tibet üstirtine deyin, sonday-aq Qazaq saharasında da on mıñdap öristedi. Olardıñ sanı 1980–1985 jıldardıñ özinde 2500–3000-day bolatın. Ökinişke qaray, büginde nebäri 800-deyi ğana qalıp otır. Bwl tüyekiikter tek Tarım oypatındağı Taklamakan şöliniñ orta böliginde, Lobnor köliniñ soltüstiginde, Altıntaudıñ teriskey eteginde jäne MHR-dıñ (Moñğoliya Halıq Respublikası) oñtüstik-batıs böligi men QHR-dıñ Şıñjañ, Gan'su, İşki Moñğol öñirleri tüyisken twsta ğana ömir süredi. Bwdan bügingi tüyekiikterdiñ tört arealı tügeldey Şıñjañda jäne onıñ Moñğoliyamen şekarasında, sonday-aq Gan'su ölkesinde ekenin köruge boladı.

Tarım tüyekiigi şığısta YUymen' qaqpasınan batısta Qotan özenine deyingi, teriskeyde Pişän audanındağı Qwmtag tauınan küñgeyde Altıntaudıñ teriskey baurayına deyingi Lobnor kölin ortalıq etken baytaq elsiz öñirdi mekendeydi. Al bwl ölkeniñ tabiğatı meyilinşe qatal, taqırlı, sortañdı, qwmayttı tirşilik beldeui sanaladı.

Tüyekiik — aşatwyaqtılar otryadınıñ tüye twqımdasına jatatın eñ iri şöpqorekti januar. Ol «qosörkeşti jabayı tüye» nemese «baktrian» dep de ataladı. Düniede tüye twqımdasınıñ bes-aq türi bar. Olar: Oñtüstik Amerikağa taralğan, şağın twlğalı keletin guanako, al'paka jäne vikun'ya (taymaya), sonday-aq Soltüstik Afrikadağı iri twlğalı bir örkeşti nar (dromader). Biraq nardıñ jabayı türi osıdan 600 jıl bwrın qwrıp ketken.

1878 jılı orıs sayahatşısı Prjeval'skiy tüyekiikti Lobnor köli öñirinen twñğış ret kezdestirgende, onı qoldan qaşqan, tağılasqan tüye bolsa kerek dep oylağan. Onıñ twlıbın aparıp, zoologtardıñ saraptamasınan ötkizgende barıp, tüyekiik degen derbes januardıñ raqattı bar ekeni moyındaldı. Jabayı tüyeni qol tüyesimen salıstırar bolsaq: tüyekiik sıptığır äri biik, siraqtarı wzın, tabanı qısıñqı, moynı swñğaq keledi. Tügi taqır, tüsi şımqay tek qoñırqay boladı. Örkeşi tik, kişirek keledi, äste qol tüyesinikindey salbırap twrmaydı. Bası da qol tüyesinikindey emes, şäuşik bas (şağın), biraq eñireuli de sağaqtı keledi. Ünemi bwta-şeñgel jeytindikten, tisi de ötkir äri iri boladı. Ekeuiniñ twrpatında nedäuir ayırmaşılıq bar. Bärinen de mañızdısı, olardıñ ağzasındağı twqım qualaytın genniñ ayırmaşılığı 1.7% – 2.9%-ğa deyin baradı. Adam men şimpanze geniniñ ayırmaşılığı 1.5% ekenine qarasaq, bwl ekeuin äldeqaşan eki bölek türge jatqızuğa boladı. Jasamıs burasınıñ biiktigi 1.8 – 1.9 metr, twrqı 3 – 4 metr, salmağı 1.5 tonnağa jetedi. İñgenderi säl kişirek, dese de salmağı tonnadan asıp jığıladı.

Tüyekiik — nağız şöl januarı. Sondıqtan «şöl tüligi» atanıp ketken. Onıñ qanında susızdanuğa qarsı erekşe qasiet bolğandıqtan, jiırmaşaqtı kün su işpey jüre beredi. Ol aştıqqa da tözimdi. Sor jalap, örkeş mayın azıq etip, aylıq aştıqqa moyımay zaulaydı. Ol qwmdı borandı elemeydi. Öytkeni qos qabat qabağı men wzın kirpigi qwmdı tossa, qozğalmalı mwrın jelbezegi auanı süzedi. Tüyekiik sor su işip, torañğı, jıñğıl, jantaq sekildi sortañ ösimdikterdi jey beredi.

Tüyekiik öte iisşil keledi, bir-eki şaqırımday jerdegi suattıñ iisin seze biledi. Ol qwmdı borandı da aldın ala boljay aladı. Onıñ jalpaq tabanı orğıl qwmğa batırmaydı. Bauırı men siraqtarındağı jeti bölek müyizgegi (qatqıl qabırşaqtarı) wzaq uaqıt şögip jatıp jusauına qolaylı.

Tüyekiikter köbine besten, onnan qwralıp, şağın kele (üyir) bolıp ömir süredi. Keyde buralarınıñ sayaq jüretini de boladı. Oqta-tekte 30–40 bastıq ülken üyirler de wşırasadı. Küyek kezinde ärbir üyir bir jasamıs bura men birneşe iñgennen jäne bota-taylaqtardan qwraladı. Är jıldıñ qañtarınan kelesi jıldıñ kökegine (säuirine) deyingi uaqıt jarau mausımı esepteledi. Kelege tüsken buralar köbik şaşıp, şabınısıp, qiyan-keski talasadı, tipti birin-biri mert etedi. Olar özderiniñ «hanımdarın» üyirip alıp, şığar auızdı özi toruıldaydı. Ol kezde iñgender saqtana jürip talşıq etedi, al buralardıñ özi qıltan şöp, tamşı su tatpaydı. Bwl kezeñdegi olardıñ bastı mindeti — äulet jalğastıru. 2–3 ay ötip, iñgender buaz bolğan soñ, bura da jayına ketedi.

İñgenderdiñ buazdıq merzimi 12 ay, 12 kün boladı. Kelesi jıldıñ kökteminde köbine jalqı bota tabadı. Onı eki jıl emizedi. Tüyekiik 20–25 jıl ğwmır keşedi. Olardıñ ösimtaldığı tömen, bir iñgen ömir boyı 7–9 ğana botalaydı.

Lobnordıñ soltüstigindegi Keşüm taqırı, şığısındağı Aştısay añğarı jäne oñtüstik Altıntaudıñ teriskey baurayındağı qwmdıq — tüyekiiktiñ negizgi örisi esepteledi. Olardıñ suatqa şwbıruınan eni 30–40 sm, tereñdigi 10–20 sm soqpaq (süleu) tüsip qaladı. Är jıldıñ qazan ayı qarsañında Taklamakannıñ orta böligindegi tüyekiikter oñtüstikten Lobnor audanına qaray auıp, Tarım özeniniñ oñtüstik jağalauındağı torañğılıqtarda qıstaydı. Kelesi jıldıñ kökeginde Keriya özeniniñ tömengi ağısına qaytadı. Bwl dağdı jıl sayın qaytalanıp otıradı. Al Keşüm taqırında bolsa, tüyekiikter wlan-qıstıñ är aptasında sor bwlaqqa bir soğıp twratını bayqaladı.

Albatı aulaudan äbden zärezap (zätte) bolğan tüyekiikter adamnan alaböten qorqadı. Adamnıñ qarasın körse, iisin sezse boldı, 1–2 şaqırım jolatpastan lağa jöneledi. Dalalıq baqılau kezinde bwl qasiet bizdiñ jabayı tüyekiik pen qol tüyesin parıqtaytın senimdi ädisimizge aynaldı. Sebebi qol tüyesi adamnan üytip ürikpeydi. Bir qızığı, tüyekiiktiñ boyı biik, közi ötkir bolğandıqtan, 200–300 metrden tısqarı, tipti birneşe şaqırım jerdegi qozğalıstı qalt jibermeydi. Kerisinşe, tayaudan tap bergeli twrğan qaterdi bayqamay qaladı.

Tüyekiik bir ürikse, sağattap lağa beredi. Är sağatına 70 şaqırım şamasında jer şaladı. Mwndayda men degen säygüliktiñ özi şañına ilese almaydı. Eger ol meken tepken jerinen adam qarasın körip ürikse, jıl aynalmay oralmaydı.

Biz Birikken Wlttar Wyımı Qorşağan ortanı qorğau bağdarlamasınıñ (YUNEP) bwrınğı jauaptı qızmetkeri, Halıqaralıq tüyekiikti qorğau qorınıñ jetekşisi Djon Hare (JOHN HARE) mırzamen selbesip, Lobnor qatarlı tört arealğa altı ret barlau jasadıq. Bwl barısta 30 mıñday şaqırım jol basıp, jobalau sanaq jürgizgenimizde: Lobnor köliniñ soltüstigindegi Keşüm taqırında 60–80 bas; Lobnor köliniñ şığısındağı Aştısay añğarı men Altıntaudıñ soltüstik baurayında 280–340 bas; Taklamakan qwmdığınıñ orta böliginde 40–60 bastay tüyekiik bar ekeni anıqtaldı. Oğan qıtay-moñğol şekarasındağı 350–400 bastı qosqanda, bar-joğı 730–880-dey ğana qalıptı. Bwl — osı januardıñ ülken mısıq twqımdastardan (jolbarıs, ilbis) da az sanda qalğan, asa bağalı hayuanatqa aynalğanınıñ belgisi.

Tüyekiik ŞWAR (Şıñjañ Wyğır avtonomiyalıq audanı) Bayanğol moñğol avtonomiyalı oblısınıñ wlttıq simvolı (januarı) bolıp belgilendi. Qıtayda 1-därejeli qorğalatın januar retinde zañ arqılı qatañ qorğaluda. 2000 jılı BWW-dağı GEF-tiñ (Jahandıq ekologiyalıq qor) qoldauımen Şıñjañda 78 mıñ şarşı şaqırımdıq «Lobnor Tüyekiik wlttıq tabiği qorığı» qwrıldı. Söytip, atalmış qorıq dünie jüzindegi qalğan tüyekiiktiñ bes işinen üş böligin (3/5) qorğauğa aldı. Qazir qorıqtağı tüyekiik sanı ornıqtı türde artuda. 2008 jılı säuirde Qorıqtıñ basqaru ortalığı şarlau jürgizu barısında 140 bas tüyekiik wşıratqan. Tipti bir üyirdiñ bas sanı otızdan asıptı. Quanarlığı — üyirge onşaqtı bota ergen. Demek, olardıñ wrpağı ösip jatır degen söz. Keleşekte olar bwl üyirdi jaña tüyekiiktermen molıqtıra tüseri talassız.

2008 jıl.