logo
burger menu search Қазақша language menu
Дерек пен дәйек

Автор: ADMIN

Дерек пен дәйек 2026-06-11 21:51:02

Біз әлеуметтік желілерде:

ساق پەن ساڭ (商)

news single

    ساق – الەمگە ايگىلى بايىرعى ۇلىس. ول ەجەلدەن تارتىپ قازىرگە دەيىن تۇركىلەردىڭ اتا-باباسى دەلىنىپ كەلەدى. وعان تالاس جۇرمەيدى. ارعىنى قويعاندا, بەرتىنگى ەگيپەتتىكتەر قىپشاقتاردى «ساقتار» دەپ قاراعان. بىلايشا ايتقاندا, تاياۋ زامانعا دەيىن دۇنيەنى دۇر سىلكىنتىپ كەلگەن وسىناۋ تۇركى ۇلىسىن الەم حالقى ساقتىڭ ۇرپاعى نەمەسە اتى باسقا بولعانىمەن, زاتى سولارمەن بىر دەپ بىلگەن. تاريح عالىمدارى ەجەلگى پارسى جازبالارىنا (سىنا جازۋلى ەسكەرتكىشتەرگە) قاراپ, ساقتار ۇش سالاعا (حاۋماۆارگا, تيگراحاۋدا, پارادارايا) بولىنگەن دەپ ەسەپتەيدى. سونداي-اق تاريحتا بولعان سكيف (Skythai), سارمات (ساۆرومات), ماسساگەت, يسسەدون, داي (اداي), باكتر (باقتييار) قاتارلى ۇلىستاردى ساقتىڭ بولشەگى نە سولارمەن تامىرلاس دەپ قارايدى. الايدا ولاردىڭ تاريحتاعى ىقپالىنا, يەلەنگەن اۋماعىنا كەلگەندە, دەرەۋ اپشىلارى قۋىرىلىپ, قالامدارىنىڭ سيياسى تارتىلا قالادى. سونسوڭ ساقتار جونىندەگى قورىتىندىنى «كوشپەندىلەر» دەگەن ۇيرەنشىكتى تىرناقشانىڭ ىشىنە قاراي تىقسىرادى.

 

   كوپ-كورىم باستالعان سوز سيىر قۇيمىشاقتانىپ بارىپ, بايانسىز كوشپەندىلىك سالدارىنان انجەن-مىنجەرگە شوقاقتاپ ىز قالدىرا جۇرىپ, ەڭ سوڭىندا وتىرىقشى – «مادەنيەتتى» ەلدەرگە نە باسقا تايپالارعا سىڭىپ جوعالدى دەگەنگە سايىپ بارىپ, سايازداپ تىنادى. ال شىنىنا كەلگەندە, قازىرگى قىتايدى وز ىشىنە العان وڭتۇستىك-شىعىس ازييادان سوناۋ جەرورتا تەڭىزى جاعالاۋىنا, تىپتى اتلانت مۇحيتى جيەگىنە دەيىنگى ارالىقتىڭ ەرتە زامان تاريحىن ساقسىز كوز الدىعا ەلەستەتۋ مۇلدە مۇمكىن ەمەس. وسىناۋ ولكەلەردەن ولار قالدىرىپ كەتكەن «حايۋاناتتىق ستيلьدەگى» مۇرالار جەردى شۇقىپ قالعان ارحەولوگتىڭ قولىنا ىلىگە كەتەدى دەسە ارتىق ەمەس. ولاردىڭ ىشىندە التىن مەن اسىل تاس, كۇمىس پەن قولا, مۇيىز بەن سۇيەك, اعاش پەن جىبەك – بارى دە بار. ەگەر زامانىندا وسكەلەڭ دارەجەدە دامىعان مادەنيەت بولماسا, زاتتىق بۇيىمنىڭ وراسان زور مولشەردەگى اينالىمى بولماسا, وسىنشا كوپ ارحەولوگييالىق قازىندىنىڭ وسى زامان ادامدارىنىڭ قولىنا ىلىگۋى مۇمكىن بە? ولاردى بىز ۇشىن بىرەۋ ادەيىلەپ كومىپ قويسا بىر سارى. وعان قوسا ەۋرازييانىڭ ۇلان-عايىرلىعىن, ارادا جاتقان ۋاقىتتىڭ بەرىسى وتىز, ارىسى قىرىق ىقىلىمعا كەتەتىنىن كوز الدىڭىزعا ەلەستەتىڭىزشى. ەندەشە, بىزدىڭ قولىمىزعا تۇسىپ وتىرعان الگى مۇرالار – سول تەكتەس سان ميلليونداعان نارسەلەردىڭ بىرەۋى نەمەسە سول بىرەۋدىڭ جۇقاناسى (فراگمەنتى) عانا بولماق. ارينە, ولاردىڭ بارلىعى بىر كۇندە قالىپتاسا سالعان جوق. بىراق ارقانداي بولماشى ۇلگى مەن ستيلьدىڭ قالىپتاسۋى جايدەن-جاي نارسە ەمەس.

 

   وعان اتادان بالاعا جالعاسقان جۇيەلى ونەگە – مەكتەپ كەرەك. تىپتى تۇتاس بىر ۇلتتىڭ جاڭاشا دۇنيەتانىمدىق كەزەڭى قاجەت. ەندى ونىڭ وندىرىستىك, تەحنولوگييالىق بارىسى وز الدىنا بىر توبە. باسقانى قويعاندا, قول باسىنداي عانا اعاش مۇسىندى قىرناۋ ۇشىن نەشەمە سايمان كەرەك. الگى سايمان شەبەردىڭ قولىنا جەتكەنشە, كەن تاستارىنان مەتالداردى قورتۋدان باستاپ قانشاما وندىرىستىك بارىستاردان وتەدى. وسىلاردىڭ بارلىعىن قاراستىرعاندا, مۇنداي مادەنيەت مۇرالارىن مىڭداعان جىلداردان كەيىنگى بىزدەرگە قالدىرۋ مۇمكىندىگى جاتتاندى بولىپ كەتكەن «كوشپەندىلەر» تۇسىنىگىنىڭ اياسىنا سىيمايدى. قايتا ول ناعىز ماعىناسىنداعى كوشپەندىلەردىڭ قۇدىرەتتى كۇشىمەن تۇتاس الەمنىڭ بىر تۇلعالانعان جۇيەلى بيلىك استىنا شوعىرلانۋى ناتيجەسىندە قالىپتاسقان مادەنيەت بولاتىن. بۇل پىكىردىڭ ارقاۋىن وڭتۇستىك ازييادان باتىس ەۋروپاعا دەيىن تارالعان كوپتەگەن تاريحي اتاۋلار (ەتنونيمدەر) دە شيراتا تۇسەدى. ايتالىق, ەۋروپالىقتاردىڭ ەلدىك قاينارى بولعان ساكستەر (Sachsen – ساقسىن, 撒克逊) مەن ساكسوندار (萨克森). شىعىس وڭتۇستىك ازييا ەلدەرىنىڭ قۇرامىندا كەزدەسەتىن شاك (ۇندىستاندا), ساگاين (بيرمادا), سيك (سيككيمدە), شاكьيا (نەپالدا), چاكما (بانگلادەشتە) قاتارلى رۋ-تايپالار. سونىڭ بارى – «ساق» نە ونىڭ جىڭىشكە تۇرىندەگى تۇلعاسى «ساك», «سەك» اتاۋىنىڭ اربىر تىلدەردىڭ دىبىستىق ىڭعايىنا قاراي بالامالانۋى.

 

   ويتكەنى ولاردىڭ بارلىعى زامانىندا بيلەۋشى ورىندا بولعان ساقتاردىڭ اتىن يەلەنىپ قالۋدى وزدەرىنە بەدەل ساناعان. بەينە ۆەنگرلەردىڭ (Hungaria, Magyar – 匈牙利) كۇني (عۇن – 匈奴) ۇلىسىنىڭ اتىن يەلەپ قالعانى سەكىلدى. ولاي بولاتىنىنىڭ تاعى بىر سەبەبى: سول ەلدىڭ نەمەسە سول رۋدىڭ اراسىندا مالىم سانداعى ناعىز ساقتار دا بولعان. ولار باستاپقىدا انالاردىڭ بيلەۋشىسى بولىپ, كەيىن وزدەرىن جاقتايتىن ورتالىق بيلىك قۇلاعاندا, ارقايسىسى وزدى-وز تۇرعان ەلىنە سىڭىپ كەتكەن بولۋى مۇمكىن. وسىندايدى 1300 جىلداي بۇرىن قورىتىندىلاعان ۇلى بىلگە قاعان جات ەلگە تىم ىشكەرلەپ كىرىپ كەتپەي, ەلدى تول مەكەندە وتىرىپ تۇتۋدى وسيەتتەپ كەتكەن. ال بۋددا دىنىنىڭ پايعامبارى – ساكьيامۋنيدىڭ اتىنىڭ (شىنتۋايتىندا اتاعىنىڭ) «ساقي (ساكي) تايپاسىنىڭ سوپىسى» دەگەن ماننەن كەلىپ شىققانىنا نازار سالىپ كورىڭىزشى. تەك «بىزدە ەشتەڭە بولعان جوق» دەگەن اۋسەلەدەن اقىلىڭىزدى سەرگەكتەۋ ۇستاساڭىز بولدى. وسى بىر ۇلى تۇلعانىڭ بىزدىڭ تەگىمىز بولعان ساق تايپاسىنان شىققانى بۋددالىق تاعىلىمداعى ۇشبۋ تۇسىندىرمەنىڭ وزىنەن-اق مالىم بولادى. ۇلى ساق ۇلىسىنىڭ سايار تۇسى, سايران سالعان ولكەسى بۇل عانا ەمەس. ول قىتاي تاريحى مەن مادەنيەتىنىڭ قاق تورىنەن ويىپ تۇرىپ ورىن الىپ وتىر. قىتايلار وزدەرىنىڭ ەڭ ەرتەدەگى تاريحىن سيا (夏), شان (商), چجوۋ (周) دەگەن ۇش اۋلەتتەن باستاۋ الادى دەپ قارايدى. سولاردىڭ ىشىندە شان اۋلەتى زامانىنىڭ الار ماڭىزى ايرىقشا دەپ قورىتىلعان. بۇل داۋىر ەجەلگى قىتاي مادەنيەتىنىڭ گۇلدەنۋ كەزەڭى بولىپ, وندا قولا وڭدەۋ تەحنولوگيياسى سول زاماننىڭ ەڭ بيىك دەڭگەيىنە جەتكەن. الەم عالىمدارىنىڭ نازارىن تارتقان «جاۋىرىن جازۋى» (ساۋىت-سۇيەك جازۋى – 甲骨文) دا وسى داۋىردىڭ جەمىسى سانالادى.

 

   اسىرەسە شان داۋىرى وركەندەۋىنىڭ ەڭ بيىك كەزەڭى بولعان ينь-شان مادەنيەتى تۇسىنىڭ قالدىرعان مۇراسى وتە باي كەلەدى. ول تۇستان جاڭا ايتىلعان جاۋىرىن جازۋىمەن بىرگە «مەتالل جازۋى» (قولا جانە باسقا قورىتپا بۇيىمدارعا تۇسىرىلگەن جازۋلار) دا قالعان. سونداي-اق بۇل تۇستىڭ «حايۋانات ستيلىندەگى» بۇيىمدارى ەرەكشە نازار اۋدارتادى. جۇيەلى تۇردە ولاردىڭ ون-بويىنا سالىنعان قازاقى ويۋ-ورنەكتەر سالعان جەردەن-اق ادامنىڭ نازارىن وزىنە باۋراپ اكەتەدى. ولار بىرلى-جارىم كەزدەسىپ وتىرسا نە بىرەر جەردەن ۇشىراپ قالسا عوي بىر سارى. وندا عايىپتان تايىپ كەلىپ قالعان دەپ ساپ سالماۋعا بولار ەدى. بۇرىن وسىنداي ستيلьدە جاسالعان مۇسىندەر مەن قۋىرشاقتار قىتايدىڭ ار جەرىنەن تابىلىپ كەلگەن. بارىنەن دە كەرەمەتى, سىچۋانь ولكەسىنىڭ ورتالىعى چەندۋ قالاسىنىڭ ماڭىنان وسىنداي مۇرانىڭ تۇتاستاي قويماسى بايقالدى. چەندۋ جازىعى دەپ اتالاتىن تىنبا قۇلا كەرىشتى وسى وڭىردەن – اتاپ ايتقاندا, ونداعى سانьسيندۋي (三星堆), تسزينьشا (金沙) قاتارلى جەرلەردەن ارناۋلى كومىلگەن اسا مول ارحەولوگييالىق مۇرالار شوعىرى تابىلدى. بۇل – تۋرا وزىمىز ەندى عانا اتتاپ وتىرعان ححى عاسىردىڭ العاشقى جىلىندا, مالىم بىر قۇرىلىس الاڭىندا بولعان وقيعا. ايتۋلارعا قاراعاندا, بۇنداي مۇرانىڭ العاش بايقالۋى حح عاسىردىڭ باسىندا بولىپتى. وندا مالىم بىر مومىن شارۋا (يانь داوچەن – 燕道诚) وزىنىڭ اتىزىنان توعان ارشىپ جاتىر الدەقانداي سىرلى نارسەلەردى (نەفريتتەن جاسالعان) ۇشىراتقان. كەيىن بۇل جايت امەريكالىق بىر مۇراجاي مامانىنىڭ قۇلاعىنا شالىنىپتى. ول جەرگىلىكتى ۇلىقتارعا وسى مۇرالاردى قورعاۋ جونىندە كەڭەس بەرگەن ەكەن. الايدا ادامداردىڭ قىزىقپاۋى, زاماننىڭ اۋمالى-توكپەلىلىگى سالدارىنان بارى دە جايىندا قالعان. ال بەرتىن بايقالعان الگى جۇرتتان قولادان, نەفريتتەن, پىل تىسىنەن, تىپتى التىننان جاسالعان نەشە الۋان بۇيىمدار شىققان. ولاردىڭ اراسىنان ادامنىڭ, پىلدىڭ, دوڭىزدىڭ, قۇستىڭ جانە باقانىڭ قۇيىپ, ويىپ, سوعىپ, قاقتاپ, تىرناپ جاسالعان مۇسىندەرى مەن كەسكىندەرىنىڭ نەقيلىسىن كەزدەستىرۋگە بولادى.

 

   سولاردىڭ اراسىنداعى ەڭ سەلت ەتكىزەر دۇنيەنىڭ بىرى ومىر بايتەرەگى – مىقان اعاشى. ونىڭ تامىرى (تۇعىرى), بۇتاقتارى, وعان قوناقتاعان قۇس – بارى دە «التىن ادام»-نىڭ قاقىراسىنداعى (قالپاعىنداعى) التىننان قاقتاپ جاسالعان سونداي پىشىندەردەن اۋمايدى. وسى ايتىپ وتىرعان مۇسىندەر مەن پىشىندەردى وزارا تۇتاستىرىپ تۇرعان ارقاۋ – قازاقى ويۋ. الگى نارسەلەردىڭ ون-بويى قالىپتاپ نە باتىرىپ سالىنعان ويۋعا تولى. سونىمەن بىرگە ولاردىڭ دەنە مۇشەلەرى دە, قىل اياعى ادامنىڭ كيىم-كەشەگىنە دەيىن ويۋعا بەيىمدەپ كەلتىرىلگەن. «جاۋىرىن جازۋى» حەنانь (河南) ولكەسىنىڭ انьيان (安阳) اۋدانىنىڭ سياوتۋنь (小屯) دەگەن قىستاعىنىڭ جانىنان 1899 جىلى بايقالعان. ول جەردىڭ عىلىمداعى اتى – «انьيان ينь جۇرتى» (安阳殷墟). وسى جازۋدى عالىمدار شان اۋلەتىنىڭ سوڭعى كەزىندەگى ينь داۋىرىندە (ب.ز.ب. حىىى ع. – حى ع.) قالىپتاسقان دەپ قارايدى. ياعني شامامەن وسىدان 3000 جىلدان كوبىرەك ۋاقىت بۇرىنعى زاماننىڭ وركەنيەت جەمىسى. نازاردى ەرىكسىز بۇراتىن جەرى – وسى جازۋلار تۇگەل دەرلىك مال سۇيەگىنە, اسىرەسە جاۋىرىنعا جازىلعان. كەيبىر مالىمەتتەرگە قاراعاندا, ودان مۇراجايلارعا الىنعان سۇيەك پارشالارىنىڭ سانى 200 مىڭداي. ونىڭ الدىندا ماڭىنداعى جۇرت كيەلى ساناپ, «ايداعار سۇيەگى» (龙骨) دەگەن ات قويىپ, دارى رەتىندە قالاداعى دۇكەندەرگە وتكىزگەن. بۇل – سونىڭ بارىنەن امان قالعاندارى جانە ەڭ جاقسى ساقتالعاندارى. سوندا ونىڭ اۋەلگى مولشەرىنىڭ قانشاما مول بولعانىن بىر قۇداي وزى بىلسىن. ەگەر مال شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلدانباعان ەل بولسا, ونشالىقتى كوپ سۇيەك قايدان كەلەدى? ونىڭ ۇستىنە ادامدارعا سۇيەككە جازۋ جازۋ داعدىسى قايدان قالىپتاسادى? وسى جازۋدىڭ مال شارۋاشىلىعى دامىعان ەلدە قالىپتاسقانىنا ونداعى تاڭبالاردىڭ وزى دە ايعاق.

 

   سۇيەك سىنىقتارىنداعى جازۋلاردا جىلقىعا (馬), سيىرعا (牛), قويعا (羊) جانە باسقا تۇلىكتەرگە قاتىستى تاڭبالار وتە كوپ. شان داۋىرىندە اربا جاساۋ دا ەرەكشە دامىعان. ونىڭ تۇر-تۇرىن جايشىلىقتا دا, سوعىستا دا پايدالانعان. بۇل دا مال شارۋاشىلىعىمەن قاتىستى قۇبىلىس. مال بولماسا كولىك بولمايتىنى, كولىك بولماسا اربا دا بولمايتىنى تابيعي. جۇيەلى تۇردە ونىڭ كەمەلدى تۇرلەرى كۇيمە (ۇستىندە شاتىرى بار سالتاناتتى اربا) مەن قالبا (ۇستىنە ۇي تىگىلگەن اربا) تىپتى دە بولماق ەمەس. شانداردىڭ مەملەكەتتىك جۇيەسى وتىرىقشىلىق نەگىزىندە ەمەس, قايتا كوشپەندىلىك جۇيەگە ساي قۇرىلعانى ولاردىڭ تاريحىنان قالعان ىزدەردەن دە بايقالادى. قاتىستى ماماندار شاندار استاناسىن كوپ رەت اۋىستىرعان دەپ قارايدى. الايدا الگىلەر ولاردىڭ كوشپەندى بولماي, كەرىسىنشە وتىرىقشى بولعانىن جانىن سالا دارىپتەيدى. ويتكەنى ونداي مەملەكەتتىك جۇيە «شانداردىڭ بەل بالاسىمىز, وتىرىقشى وركەنيەتتىڭ يەسىمىز» دەيتىن ەلگە مۇلدە جات نارسە. باسقالار نە دەسە سو دەسىن, وعان الدەقاشان بولىپ وتىپ كەتكەن تاريح قايتا وزگەرە قالمايدى. ەسەسىنە, ول وز كەلبەتىن ساقتاي وتىرىپ, ادامداردىڭ تاريحي تانىمى تەرەڭدەگەن سايىن, دۇنيەجۇزى تاريحناماسى ساياسي ەتەكباستىلىقتان ارىلىپ, بىر-بىرىنە تۇتاسقان سايىن بىزگە قاتپارلى قويناۋىن اشا تۇسەدى. كەيبىرەۋلەر ۋاقىت وزعان سايىن ارعى تاريح ۇمىت بولا بەرەدى دەپ ويلاۋى مۇمكىن. بىراق ۋاقىتتىڭ بىزدى بايىرعى تاريحتان الىستاتۋ جىلدامدىعىنان بىزدىڭ وتكەنگە ۇمتىلۋ قارقىنىمىز نەشە ەسە جوعارى. ياعني بولاشاق بىزدەردى الىستاتىپ بولعانشا, بىز وتكەننىڭ سىرىن اشىپ تا ۇلگىرەمىز. سول كەزدە تاياۋ زامان وتارشىلدارىنىڭ وزدەرى ۇشىن اشقان تاريحي «جاڭالىقتارى» مەن بۇرمالاعان «دەرەكتەرى» قۇنىن وزدىگىنەن-اق جويادى.

 

    كەرىسىنشە, ولاردىڭ ىشىندەگى جىلتىراقتارى اقيقات تاريح ۇشىن كادەگە اساتىن بولادى. بەينە بىر كەزدەگى كاتوليك شىركەۋلەرىنىڭ عىلىمعا جاساعان كەدەرگىسى تاس-تالقان بولىپ, ونىڭ ورنىنا ادامدار دۇنيەگە شىركەۋدىڭ كوزىمەن ەمەس, شىركەۋگە عىلىمي نازارمەن قارايتىن بولعانىنداي. شان اۋلەتى دەگەندەگى «商» يەروگليفىن قىتايلار اۋىزەكى تىلدە «ساڭ» دەپ دىبىستايدى. ال «شاڭ» دەپ وقۋ – حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا جولعا قويىلعان جاساندى ادەبي تىلگە, «بەيجىڭ ورتاق تىلىنە» (北京普通话) قاتىستى قۇبىلىس. حالىقتىق تىلدەگى وسى «ساڭ» دەگەن وقىلۋى «ساق» اتاۋىنىڭ دىبىستىق اۋدارماسىنا دۇپ كەلەدى. ساق ۇلىسىن قىتايدىڭ كەيبىر دەرەكتەرى «ساي-چجۋن-جەنь» (塞种人) دەپ جازعان. مۇنداعى «ساي» (塞) يەروگليفى – ساق اتاۋىنىڭ دىبىستىق اۋدارماسى. ال «چجۋن» (种) مەن «جەنь» (人) – ناسىل جانە ادام دەگەن سوز. ولاردىڭ (قىتايلاردىڭ) مۇنداي دىبىستىق اۋدارما جاسايتىن سەبەبى, قىتاي تىلىندە تۇيىق (بىتەۋ) بۋىن تەك ن, ڭ جانە ي, ۋ دىبىستارىنان عانا جاسالادى. باسقا سوز تابى زاتتانعان كەزدە نە «تسزى» (子) جۇرناعىن ىقشامداپ قالعان كەزدە ت.ب. سەكىلدى جاعدايدا ر داۋىسسىزىنان دا تۇيىق بۋىن قالىپتاسادى. سوندىقتان باسقا تىلدەگى تۇيىق (بىتەۋ) بۋىندى بالامالاعان كەزدە كوبىنە وسىنداي تاسىل قولدانىلادى. ياعني باسقى دىبىس ۇقساس بولىپ كەلەدى دە, سوڭعى دىبىس (داۋىسسىز) ىڭعايىنا قاراي الىنادى. ەگەر قۋا بەرسە, بۇل زاڭدىلىقتىڭ توركىنى وتە ارىدا جاتىر. ناقتى ايتقاندا, تۇركى تىلىندەگىلەر مەن قىتاي تىلدىلەر وسى جازۋدى ورتاق پايدالانعان كەزگە سايادى. بۇل سوز سال دامىلداي تۇرسىن, ساق پەن ساڭعا قايتا ورالايىق. الگىندە ايتقانىمىزداي, ساق پەن ساڭ بىر-بىرىنىڭ دىبىستىق بالاماسى سەكىلدى. بىلايشا ايتقاندا, ىلكى تۇركىلەر «商» دەگەن يەروگليفتى «ساق» دەپ وقىعان. ول سوز كۇنى بۇگىنگىدەي ساق, قىراعى, ساقاداي ساي قاتارلى ماندەردى بەرگەن. ارى كەيىنگى كەزدەرى دىبىستىق ۇقساستىعىنا قاراي باسقا دا سوزدەردى (ومونيمدەردى) بىلدىرەتىن قوسىمشا مىندەت وتەگەن. «商» (ساڭ) يەروگليفىنىڭ ەڭ باستاپقى كونە نۇسقاسى دا وسى پىكىردى ايقىنداي تۇسەدى. «جاۋىرىن جازۋىندا» (甲骨文-دا) ونىڭ ۇستىڭگى بولىگى «辛» (سينь – قيىن, قيىنشىلىق), استىڭعى بولىگى «冏» (تسزيۋن – كوڭ, تۇراق, ۇي). ياعني ۇيدىڭ توبەسىندە بىرەۋ قيىن مىندەت اتقارىپ تۇر – كۇزەتتە تۇر. دەمەك, بۇندان ساق, ساقتىق دەگەن ماعىنا شىعادى. ال بەرتىنگى قىتاي تىلدىلەر ونىڭ «ساق» (قىراعى) دەگەن مانىسىن تاستاپ, ەكىنشى – دىبىستىق ۇقساستىققا قاراي كەلىپ شىققان ماعىناسىن (ومونيمىن) قابىلداعان. سونداي-اق ونى «ساڭ» (شاڭ) دەپ وقىعان. ونىڭ قىتاي تىلىندەگى ەڭ جالپىلاسقان ماعىناسى – ساۋدا, ساۋدا-ساتتىق. بۇل دا وسى يەروگليفتىڭ «ساق» – قىراعى دەگەن ماعىناسىنىڭ ومونيمى بولعان «ساق» – ساۋدا دەگەن ماعىناسىنان كەلىپ شىققان. تۇسىنىكتى ەتىپ ايتقاندا: يەروگليفتىك جازۋ ەڭ باستا مالىم زاتتى نە قۇبىلىستى بىلدىرەتىن ارناۋلى تاڭبا بولعانىمەن, كەيىن سول سوزبەن تۇلعالاس باسقا ماعىناداعى سوزدەردى تاڭبالاۋعا دا قولدانىلا بەرگەن. بۇل – الىپبيلىك جازۋعا كوشۋدىڭ باستاماسى ەدى. ال الگىندە ايتىلعان ەكى تۇرلى ماعىناداعى «ساق» سوزىنە كەلسەك, الدىڭعىسى سول يەروگليفتىڭ تول مانىسى دە, سوڭعىسى دىبىستىق جاعىنداعى ۇقساستىعىنا قاراي قوسىمشا اتقارعان جاناما مىندەتى.

 

   قازاق (تۇركى) تىلىندە ساق پەن ساۋ بىر تۇلعا ەسەپتەلەدى. ايتالىق: ساقايۋ دەگەندەگى «ساق» پەن ساۋىعۋ دەگەندەگى «ساۋ». بىزدىڭ جوعارىداعى ايتقان «ساق» تۇلعاسىنىڭ ەكى ومونيمى تۋرالى سوزىمىزدىڭ مانىسى وسىندا. دەمەك, قىتايلار ساق ۇلىسىن بىلدىرەتىن «商» سىندى وسى يەروگليفتى وز تىلدەرىنە «ساڭ» (شاڭ) دەپ قابىلداۋمەن بىرگە, ونىڭ ومونيمىنىڭ مانىسى بولعان ساۋدا دەگەن ماعىنانى دا ونىڭ بويىنا سىڭىرە وزگەرىسكە تۇسىرگەن. جىل ساناۋدان بۇرىنعى تۇلعالار مەن ۇلىستاردىڭ اتىنىڭ قىتاي تىلىنە مۇنداي جولمەن سىڭىستى بولۋى – جالپىلىق قۇبىلىس. وعان جوعارىدا شانمەن قوسا اتالعان سيا (夏) (ب.ز.ب. ححى – حۇىى عع.) جانە چجوۋ (周) (ب.ز.ب. ۇىىى – ىىى عع.) اۋلەتتەرىن دايەك رەتىندە الۋعا بولادى. بۇل جەردەگى «夏» (سيا) يەروگليفى «جاۋىرىن جازۋىندا» باسى شوقتى ەتىپ سىزىلعان ادام (ۇستى首 /شوۋ/ – شوق, ايدار; استى 人 /جەنь/ – ەرەن, ەر ادام) بەينەسىندە بەرىلگەن. كەيىنگى كەزدە ونى «页» (ە) دەپ تە قابىلداعان. ەكى يەروگليفكە ورتاق توركىن بولعان باسى شوقتى ادام بەينەسىندەگى وسى تاڭبا بيلەۋشى, ەلباسى دەگەندى يشارالايدى. ونىڭ «夏» بەينەسىندە جازىلىپ, «سيا» دەپ وقىلۋى – تۇركىنىڭ قييات ۇلىسى اتىنىڭ دىبىستىق اۋدارماسى. ال ونىڭ «页» تۇرىندە تاڭبالانىپ, «ە» دەپ وقىلۋى – يە, ەلدىڭ قوجاسى دەگەن تۇركىلىك ۇعىمنان كەلىپ شىققان. ياعني قيياتتاردىڭ قاراشالار جاعىنان قويىلعان قۇرمەتتى اتى. باسقاشا ايتقاندا, بۇكىل جۇرت قييات اۋلەتىن «يەمىز» دەپ مويىنداعان. قيياتتاردىڭ قييان دەپ تە اتالاتىنى تاريحشىلاردىڭ بارىنە ايان. ولار قىتاي مۇراعاتىندا ساقتالىپ قالعان دەرەكتەردە «تسيان» (羌) جانە «تسزيان» (姜) دەپ تاڭبالانعان. سوڭعىسىنا ايەل دەگەندى مەڭزەيتىن ارىپ تاعانى قوسىلۋىنا قاراعاندا, ول يەروگليف ەلدى مالىم بىر ۇلى قاتۋن بيلەپ تۇرعان تۇستا قالىپتاسقان بولسا كەرەك. بالكىم, ول – از انا الان قوا شىعار. سول قييات (سيا) ۇرپاعىنان ب.ز. حى–حىىى عع-دا تاڭعۇت (西夏) مەملەكەتى بىر مەزەت داۋىرلەدى. ولاردى يەروگليف جازۋىن كەڭ كولەمدە قولدانعان ەڭ سوڭعى تۇركى ۇلىسى دەۋگە بولادى. ال ەندى چجوۋ (周) اۋلەتىنە كەلسەك: ول تۇركىنىڭ «تور», «تور» دەگەن سوزىنىڭ دىبىستىق اۋدارماسى. مۇنداعى «تور» («تور») سوزىنىڭ مانىسى – بيلەۋشىنىڭ ورنى نەمەسە بيلەۋشى دەگەنگە كەلەدى. ونىڭ «جاۋىرىن جازۋىنداعى» توركىن تاڭباسى بىر جاعىنان بالىق سۇزەتىن اۋعا ۇقسايدى. ەندى بىر جاعىنان, تورت بولمەلى ۇيدە بىرەۋلەر تۇرعانىن مەڭزەيدى. دەمەك, ۇيدى – وردانى يەلەنۋشى اۋلەت دەگەندى يشارالايدى. بىزشە, بۇل: تور (بيلىك), تۇرىك (ەتنونيم), تورۇك (زاڭ), توۋىرلىك (تۇعىر, دىڭگەك), توركىن (تەك) قاتارلى سوزدەردىڭ ارعى توركىنى. تاريحقا بايىپتاپ كوز جىبەرگەندە, تور (تور) اۋلەتى ىدىراعاننان كەيىن, ىلكى تۇركىلەردىڭ وڭتۇستىك-شىعىس ازيياعا بولعان تۇبەگەيلى ۇستەمدىگى بىر مەزەت السىرەگەن. وعان ولاردىڭ بىراز بولىگىنىڭ جەرگىلىكتى ەلگە تايانىپ, ورتالىق بيلىكتى جىرىمداۋى سەبەپ بولعان بولسا كەرەك. شاماسى, تاقتان تايعان بيلەۋشى اۋلەت ەندىگى جەردە باتىسقا قاراي ىعىسىپ, ورداسىن جەرورتا تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىنا كوشىرۋگە ماجبۇر بولعان. بىزدىڭ پايىمىمىزشا, تاريحتاعى تروادا, ترويا (Troia) دەلىنىپ جۇرگەن اتاۋلار وسى تور (تور) ەلىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ەگەر كونە جازبانى دۇرىستاپ وقىسا, ولار: تورادا (تور اتا), تورييا (تور استاناسى) بولىپ شىعۋى مۇمكىن. ترويا وقيعاسىنا قاتىستى يليادا, ەلەنا دەگەن ەسىمدەردىڭ ەلاتا (ەلتە), ەلانا (ەلەنە) بولماۋى مۇمكىن بە?! ارى-بەرىدەن سوڭ وسى گومەر (Homeros) دەگەننىڭ وزى كىم? ونى تۇركى عالىمى ال-بيرۋنيدىڭ تىلگە تيەك ەتۋى نەنى تۇسىندىرەدى? كونە گرەك, ۆاۆيلونعا تەلىنىپ جۇرگەن ارەس, ماردۋك دەگەن ەسىمدەر قازاق نانىمىنداعى «ارىس» (ەل ارىسى), «مارتۋ» (مارتۋ باسقىر) دەگەن اتاۋلاردىڭ دىبىستىق اۋدارماسى ەمەس پە? ەترۋس جازۋىنداعى كونە تۇركى ارپى مەن گرەك ارپىنىڭ ارالاس قولدانىلۋى نەنى تۇسىندىرەدى?! جاۋابى: ول – وسى زامانعى باتىس الىپبيلەرىنىڭ كونە تۇركى الىپبيىنەن كەلىپ شىققاندىعىنىڭ بۇلتارتپاس ايعاعى. تاعى سونداي-سوندايلار... ونىڭ بارىن كەلەشەك شەشەرى حاق. «اتا جازۋ الىستان سىر قوزعايدى» دەگەن ەڭبەگىمىزدە: «五帝» (ۋ-دي) دەگەننىڭ باستەك (تۇپ-تەك), «炎帝» (يانь-دي)-دىڭ يانتەك (وت اتا), «黄帝» (حۋان-دي) سىندى ەسىمنىڭ شارتەك (قالا بابا) ەكەنىن ورتاعا قويعان ەدىك. قىتايدىڭ وزدەرىنە ۇلتتىق اتاۋ ەتىپ تۇراقتاندىرىپ العان «汉» (كونەسى – 漢, حان) يەروگليفىنىڭ دە اۋەلگى نۇسقاسىنىڭ جاسالۋ جولى تۇركىنىڭ «حان» سىندى ەڭ جوعارى بيلىك اتاعىنىڭ ماعىناسىن مەڭزەيتىنىن دە سوندا ايتقانبىز. ونىڭ بارىن بۇل جەردە قايتالاماي-اق قويايىق. ەسەسىنە, مىنا بىرنەشە سوزگە نەمەسە ولاردىڭ تۇبىرىنە نازار سالىپ كورىڭىز: گاپ نە گەپ (تۇركىشە), 诰 (گاو, قىتايشا), گوۆوريتь (ورىسشا). وسىنىڭ بارى سوز, بايان, بايانداۋ دەگەندى بىلدىرەدى. تەك ارقايسىسى وزىن قولدانعان ۇلتتىڭ فونەتيكالىق ىڭعايىنا بەيىمدەستىرىلگەن, ايتپەسە تۇبى بىر. شەن (تۇركىشە), 衔 (سيانь, قىتايشا), چين (ورىسشا) – بارلىعىنىڭ ماعىناسى دا دارەجە, دەڭگەي. ەگەر ورىسشا جاقسى بىلگەن ادام بولسا, مۇنداي مىسالداردى الى دە كوپتەپ كەلتىرۋگە بولارى سوزسىز. قازاقشا (تۇركىشە) سوزدەرگە قۇرىلىسى جاعىنان سايكەس كەلەتىن يەروگليفتەر سامالانداي. اسىرەسە بايىرعى يەروگليفتەر كەلىپ شىعۋى جاعىنان دا, فونەتيكالىق جاعىنان دا قازاق تىلىمەن بەلگىلى زاڭدىلىقتار بويىنشا ۇيلەس كەلىپ وتىرادى. ايتالىق: «说» (شۋو) يەروگليفىن قىتاي اۋىزەكى تىلىندە (سولتۇستىك ورفوەپيياسىندا) «شو/سو» دەپ دىبىستايدى. ونىڭ ماعىناسى – ايتۋ, سويلەۋ. بۇل بىزدىڭ سوز, سويلەۋ لەكسەمالارىمىزدىڭ تەكتىك تۇبىرىندەگى «سو» بۋىنىنا سايكەس كەلىدى. «步» (بۋ) دەگەن يەروگليفتى الساق تا, تىلىمىزدەگى «بۇت» سوزىنە دۇپ كەلىپ تۇر. ولار وزدەرىن قولدانۋشىلاردىڭ تىلدىك زاڭدىلىعىنا قاراي بىرى اشىق, ەكىنشىسى تۇيىق بۋىن قالىپتاستىرۋدا. ماعىنالارى دا قارايلاس: بىرى «قادام» دەگەندى بىلدىرسە, ەكىنشىسى «ەكى ساننىڭ اراسى» دەگەن ماعىنادا.

 

    ايتا بەرسە, بۇندايلاردى تاعى دا تىزە بەرۋگە بولادى. مۇنى ۇسىنۋداعى ماقساتىمىز – وقىرماننىڭ كوزىن تۇركى حالقىنىڭ وسى بىر يەروگليف سىندى اسا بايىرعى ارى ەرەكشە جازۋعا ەنشىلەس قانا ەمەس, ونىڭ جاساۋشىسى ەكەنىنە جەتكىزۋ. سول ارقىلى ساق جانە ساڭ (商) سىندى ەكى اتاۋدىڭ (ەتنونيمنىڭ) بىر عانا ۇلىستىڭ اتى ەكەنىنە يلاندىرۋ.

 

  قورىتا ايتقاندا:

  1. ەكى ۇلىستىڭ جاساعان زاماندارى سايكەس كەلەدى;
  2. 2. ولار قالدىرعان مۇرانىڭ ستيلьدىك ەرەكشەلىكتەرى ۇقساس;
  3. 3. «商» (ساڭ) ەلىنەن قالعان ويۋ ۇلگىسى تۇركىلەرگە, جۇيەلى تۇردە قازاققا تان داستۇرلى ارى ەرەكشە ونەر تۇرى;
  4. 4. «商» (ساڭ) ەلىندە دامىعان مال شارۋاشىلىعى بولعان;
  5. 5. «ساڭ» سوزى – ساق اتاۋىنىڭ تاياۋ زامان قىتاي تىلىندەگى دىبىستىق اۋدارماسى. ارى بۇل يەروگليفتى ساق ۇلىسى: قىراعى, مىعىم, قاپىسىز قۇدىرەتتى ەل دەگەن ماعىنالاردى سىڭىرە وتىرىپ, وزدەرى جاساپ كەتكەن. ەندەشە, شان (商 ساڭ) اۋلەتى دەپ جۇرگەنىمىز وزىمىزدىڭ ساق ۇلىسىمىز ەكەن عوي. ونداي بولعاندا, تۇركى ۇرپاقتارىنىڭ الدەكىمدەردى «مادەنيەتتى» حالىق, «ۇلى» ەل دەپ كەۋدەمسوقتىق جاسايتىن جونى جوق بولعانى دا. بىز الى دە «اتا جازۋ الىستان سىر قوزعايدى» دەگەن ەڭبەكتە ورتاعا قويعان كوزقاراستارىمىزدى ۇستانامىز. تاريحتا پالەن وركەنيەتى, تۇگەن وركەنيەتى دەگەن باس-باسىنا سىباعالايتىنداي وركەنيەت بولعان ەمەس. وركەنيەت وشاقتارى دەپ جۇرگەنىمىز – «كوشپەندىلەردىڭ» الەمدى وسكەلەڭ بىر تۇلعالاندىرۋى ناتيجەسىندە ار جەردە, ار زاماندا قالىپتاسقان كۇللى ادامزاتقا ورتاق مادەنيەت باقشاسى. بۇل ارادا بىر نارسەنىڭ باسى اشىق. ول – وسىناۋ عالاميياتتىق ۇلى قوزعالىستىڭ باسىندا باستان-اياق ىلكى تۇركىلەردىڭ بولعاندىعى. وسى ۇردىس الەمنىڭ ار جەرىندە ماملۇك (قىپشاق), الاش (شىڭعىس), وسمان, تەمىر اۋلەتتەرى زامانىنا دەيىن جالعاستى. وسىناۋ مادەنيەت قوزعالىسىنىڭ ەڭ باسىندا جازۋ تۇر. ول سوناۋ جارتاس سۋرەتتەرىنەن تارتىپ, بۇگىنگى الىپبيلىك جازۋلارعا دەيىن تەك قانا بىر تامىردان وربىگەن. ونى وربىتكەن – تاعى دا سول «كوشپەندىلەر». سوندىقتان تۇركىلەردىڭ, جۇيەلى تۇردە بارشا تۇركىلەردىڭ توركىنى بولعان بىزدىڭ قازاقتاردىڭ دەربەس ارى جۇيەلى جازۋ تانۋ عىلىمى بولۋى كەرەك. اسىرەسە قازاقتىڭ ۇلى بىلىم وردالارىندا ۇلتتىق نەگىزدەگى تول يەروگليف تانۋ ورىندارى اشىلۋى تيىس. سوندا عانا بىز اتا-بابالارىمىز جاراتىپ كەتكەن ۇلى دا داڭقتى تاريحتىڭ بايىبىنا شىنداپ بارا الامىز. 

 

   ۋا, اسىل الاشىم! الميساقتان بۇر جارعان الىپ مىقان اعاشىڭ زامانمەن جارىسىپ, ماڭگى جايقالا بەرسىن!!!

 

   تىلەۋبەردى ابەنايۇلى تىنىبايىن

  2007 جىل 

Басқалармен бөлісе отырыңыз
Пікірлер

Басты жаңалықтар

img
Новости 2026-07-21

Изменились правила присвоения названий аэропортам, вокзалам и портам
img
Жаңалықтар 2026-07-21

Äuejay, vokzal jäne porttarğa atau beru qağidaları özgerdi
img
Новости 2026-07-21

يزمەنيليسь پراۆيلا پريسۆوەنييا نازۆانيي اەروپورتام, ۆوكزالام ي پورتام
news-img
overlay bottom
Новости 2026-07-21
يزمەنيليسь پراۆيلا پريسۆوەنييا نازۆانيي اەروپورتام, ۆوكزالام ي پورتام

Последние новости

img
Жаңалықтар 2026-07-21

Äuejay, vokzal jäne porttarğa atau beru qağidaları özgerdi
img
Жаңалықтар 2026-07-21

اۋەجاي, ۆوكزال جانە پورتتارعا اتاۋ بەرۋ قاعيدالارى وزگەردى
img
Новости 2026-07-21

Izmenilis' pravila prisvoeniya nazvaniy aeroportam, vokzalam i portam

Все новости

news-img
overlay bottom
Жаңалықтар 2026-07-21
Äuejay, vokzal jäne porttarğa atau beru qağidaları özgerdi
news-img
overlay bottom
Жаңалықтар 2026-07-21
اۋەجاي, ۆوكزال جانە پورتتارعا اتاۋ بەرۋ قاعيدالارى وزگەردى
news-img
overlay bottom
Новости 2026-07-21
Izmenilis' pravila prisvoeniya nazvaniy aeroportam, vokzalam i portam
news-img
overlay bottom
Новости 2026-07-21
يزمەنيليسь پراۆيلا پريسۆوەنييا نازۆانيي اەروپورتام, ۆوكزالام ي پورتام
news-img
overlay bottom
Новости 2026-07-21
Изменились правила присвоения названий аэропортам, вокзалам и портам
news-img
overlay bottom
Жаңалықтар 2026-07-21
Әуежай, вокзал және порттарға атау беру қағидалары өзгерді
news-img
overlay bottom
Қоғам 2026-07-21
Avtonesie beru şarttarı jeñildeui mümkin
news-img
overlay bottom
Қоғам 2026-07-21
اۆتونەسيە بەرۋ شارتتارى جەڭىلدەۋى مۇمكىن
news-img
overlay bottom
Общество 2026-07-21
Mogut li uprostit' usloviya avtokreditovaniya?
Международное интернет-издание "Shalqar kz"
Подписка на важную информацию международного интернет-издания "Shalqar kz" Будьте в курсе последних новостей Ваша электронная почта подписаться