logo
burger menu search Қазақша language menu
Дерек пен дәйек

Автор: ADMIN

Дерек пен дәйек 2026-06-11 21:51:03

Біз әлеуметтік желілерде:

SAQ pen SAÑ (商)

news single

    Saq – älemge äygili bayırğı wlıs. Ol ejelden tartıp qazirge deyin türkilerdiñ ata-babası delinip keledi. Oğan talas jürmeydi. Arğını qoyğanda, bertingi egipettikter qıpşaqtardı «saqtar» dep qarağan. Bılayşa aytqanda, tayau zamanğa deyin dünieni dür silkintip kelgen osınau türki wlısın älem halqı Saqtıñ wrpağı nemese atı basqa bolğanımen, zatı solarmen bir dep bilgen. Tarih ğalımdarı ejelgi parsı jazbalarına (sına jazulı eskertkişterge) qarap, saqtar üş salağa (haumavarga, tigrahauda, paradaraya) bölingen dep esepteydi. Sonday-aq tarihta bolğan skif (Skythai), sarmat (savromat), massaget, issedon, day (aday), baktr (baqtiyar) qatarlı wlıstardı Saqtıñ bölşegi ne solarmen tamırlas dep qaraydı. Alayda olardıñ tarihtağı ıqpalına, ielengen aumağına kelgende, dereu apşıları quırılıp, qalamdarınıñ siyası tartıla qaladı. Sonsoñ saqtar jönindegi qorıtındını «köşpendiler» degen üyrenşikti tırnaqşanıñ işine qaray tıqsıradı.

 

   Köp-körim bastalğan söz siır qwymışaqtanıp barıp, bayansız köşpendilik saldarınan änjen-minjerge şoqaqtap iz qaldıra jürip, eñ soñında otırıqşı – «mädenietti» elderge ne basqa taypalarğa siñip joğaldı degenge sayıp barıp, sayazdap tınadı. Al şınına kelgende, qazirgi Qıtaydı öz işine alğan Oñtüstik-Şığıs Aziyadan sonau Jerorta teñizi jağalauına, tipti Atlant mwhitı jiegine deyingi aralıqtıñ erte zaman tarihın Saqsız köz aldığa elestetu mülde mümkin emes. Osınau ölkelerden olar qaldırıp ketken «hayuanattıq stil'degi» mwralar jerdi şwqıp qalğan arheologtıñ qolına ilige ketedi dese artıq emes. Olardıñ işinde altın men asıl tas, kümis pen qola, müyiz ben süyek, ağaş pen jibek – bäri de bar. Eger zamanında öskeleñ därejede damığan mädeniet bolmasa, zattıq bwyımnıñ orasan zor mölşerdegi aynalımı bolmasa, osınşa köp arheologiyalıq qazındınıñ osı zaman adamdarınıñ qolına iligui mümkin be? Olardı biz üşin bireu ädeyilep kömip qoysa bir säri. Oğan qosa Euraziyanıñ wlan-ğayırlığın, arada jatqan uaqıttıñ berisi otız, arısı qırıq ıqılımğa ketetinin köz aldıñızğa elestetiñizşi. Endeşe, bizdiñ qolımızğa tüsip otırğan älgi mwralar – sol tektes san milliondağan närselerdiñ bireui nemese sol bireudiñ jwqanası (fragmenti) ğana bolmaq. Ärine, olardıñ barlığı bir künde qalıptasa salğan joq. Biraq ärqanday bolmaşı ülgi men stil'diñ qalıptasuı jäyden-jay närse emes.

 

   Oğan atadan balağa jalğasqan jüyeli önege – mektep kerek. Tipti twtas bir wlttıñ jañaşa dünietanımdıq kezeñi qajet. Endi onıñ öndiristik, tehnologiyalıq barısı öz aldına bir töbe. Basqanı qoyğanda, qol basınday ğana ağaş müsindi qırnau üşin neşeme sayman kerek. Älgi sayman şeberdiñ qolına jetkenşe, ken tastarınan metaldardı qortudan bastap qanşama öndiristik barıstardan ötedi. Osılardıñ barlığın qarastırğanda, mwnday mädeniet mwraların mıñdağan jıldardan keyingi bizderge qaldıru mümkindigi jattandı bolıp ketken «köşpendiler» tüsiniginiñ ayasına sıymaydı. Qayta ol nağız mağınasındağı köşpendilerdiñ qwdiretti küşimen twtas älemniñ bir twlğalanğan jüyeli bilik astına şoğırlanuı nätijesinde qalıptasqan mädeniet bolatın. Bwl pikirdiñ arqauın Oñtüstik Aziyadan Batıs Europağa deyin taralğan köptegen tarihi ataular (etnonimder) de şirata tüsedi. Aytalıq, europalıqtardıñ eldik qaynarı bolğan sakster (Sachsen – Saqsın, 撒克逊) men saksondar (萨克森). Şığıs Oñtüstik Aziya elderiniñ qwramında kezdesetin şak (Ündistanda), sagayn (Birmada), sik (Sikkimde), şak'ya (Nepalda), çakma (Bangladeşte) qatarlı ru-taypalar. Sonıñ bäri – «saq» ne onıñ jiñişke türindegi twlğası «säk», «sek» atauınıñ ärbir tilderdiñ dıbıstıq ıñğayına qaray balamalanuı.

 

   Öytkeni olardıñ barlığı zamanında bileuşi orında bolğan saqtardıñ atın ielenip qaludı özderine bedel sanağan. Beyne vengrlerdiñ (Hungaria, Magyar – 匈牙利) Küni (Ğwn – 匈奴) wlısınıñ atın ielep qalğanı sekildi. Olay bolatınınıñ tağı bir sebebi: sol eldiñ nemese sol rudıñ arasında mälim sandağı nağız saqtar da bolğan. Olar bastapqıda analardıñ bileuşisi bolıp, keyin özderin jaqtaytın ortalıq bilik qwlağanda, ärqaysısı özdi-öz twrğan eline siñip ketken boluı mümkin. Osındaydı 1300 jılday bwrın qorıtındılağan wlı Bilge qağan jat elge tım işkerlep kirip ketpey, eldi töl mekende otırıp twtudı ösiettep ketken. Al Budda dininiñ payğambarı – Sak'yamunidiñ atınıñ (şıntuaytında atağınıñ) «Saqi (saki) taypasınıñ sopısı» degen männen kelip şıqqanına nazar salıp köriñizşi. Tek «bizde eşteñe bolğan joq» degen äuseleden aqılıñızdı sergekteu wstasañız boldı. Osı bir wlı twlğanıñ bizdiñ tegimiz bolğan Saq taypasınan şıqqanı buddalıq tağılımdağı üşbu tüsindirmeniñ özinen-aq mälim boladı. Wlı Saq wlısınıñ sayar twsı, sayran salğan ölkesi bwl ğana emes. Ol qıtay tarihı men mädenietiniñ qaq törinen oyıp twrıp orın alıp otır. Qıtaylar özderiniñ eñ ertedegi tarihın Sya (夏), Şan (商), Çjou (周) degen üş äuletten bastau aladı dep qaraydı. Solardıñ işinde Şan äuleti zamanınıñ alar mañızı ayrıqşa dep qorıtılğan. Bwl däuir ejelgi qıtay mädenietiniñ güldenu kezeñi bolıp, onda qola öñdeu tehnologiyası sol zamannıñ eñ biik deñgeyine jetken. Älem ğalımdarınıñ nazarın tartqan «Jauırın jazuı» (sauıt-süyek jazuı – 甲骨文) da osı däuirdiñ jemisi sanaladı.

 

   Äsirese Şan däuiri örkendeuiniñ eñ biik kezeñi bolğan In'-Şan mädenieti twsınıñ qaldırğan mwrası öte bay keledi. Ol twstan jaña aytılğan jauırın jazuımen birge «metall jazuı» (qola jäne basqa qorıtpa bwyımdarğa tüsirilgen jazular) da qalğan. Sonday-aq bwl twstıñ «hayuanat stilindegi» bwyımdarı erekşe nazar audartadı. Jüyeli türde olardıñ ön-boyına salınğan qazaqı oyu-örnekter salğan jerden-aq adamnıñ nazarın özine baurap äketedi. Olar birli-jarım kezdesip otırsa ne birer jerden wşırap qalsa ğoy bir säri. Onda ğayıptan tayıp kelip qalğan dep säp salmauğa bolar edi. Bwrın osınday stil'de jasalğan müsinder men quırşaqtar Qıtaydıñ är jerinen tabılıp kelgen. Bärinen de keremeti, Sıçuan' ölkesiniñ ortalığı Çendu qalasınıñ mañınan osınday mwranıñ twtastay qoyması bayqaldı. Çendu jazığı dep atalatın tınba qwla kerişti osı öñirden – atap aytqanda, ondağı San'sinduy (三星堆), Czin'şa (金沙) qatarlı jerlerden arnaulı kömilgen asa mol arheologiyalıq mwralar şoğırı tabıldı. Bwl – tura özimiz endi ğana attap otırğan HHİ ğasırdıñ alğaşqı jılında, mälim bir qwrılıs alañında bolğan oqiğa. Aytularğa qarağanda, bwnday mwranıñ alğaş bayqaluı HH ğasırdıñ basında bolıptı. Onda mälim bir momın şarua (YAn' Daoçen – 燕道诚) öziniñ atızınan toğan arşıp jatır äldeqanday sırlı närselerdi (nefritten jasalğan) wşıratqan. Keyin bwl jayt amerikalıq bir mwrajay mamanınıñ qwlağına şalınıptı. Ol jergilikti wlıqtarğa osı mwralardı qorğau jöninde keñes bergen eken. Alayda adamdardıñ qızıqpauı, zamannıñ aumalı-tökpeliligi saldarınan bäri de jayında qalğan. Al bertin bayqalğan älgi jwrttan qoladan, nefritten, pil tisinen, tipti altınnan jasalğan neşe aluan bwyımdar şıqqan. Olardıñ arasınan adamnıñ, pildiñ, doñızdıñ, qwstıñ jäne baqanıñ qwyıp, oyıp, soğıp, qaqtap, tırnap jasalğan müsinderi men keskinderiniñ neqilısın kezdestiruge boladı.

 

   Solardıñ arasındağı eñ selt etkizer dünieniñ biri ömir bäyteregi – Mıqan ağaşı. Onıñ tamırı (twğırı), bwtaqtarı, oğan qonaqtağan qws – bäri de «Altın Adam»-nıñ qaqırasındağı (qalpağındağı) altınnan qaqtap jasalğan sonday pişinderden aumaydı. Osı aytıp otırğan müsinder men pişinderdi özara twtastırıp twrğan arqau – qazaqı oyu. Älgi närselerdiñ ön-boyı qalıptap ne batırıp salınğan oyuğa tolı. Sonımen birge olardıñ dene müşeleri de, qıl ayağı adamnıñ kiim-keşegine deyin oyuğa beyimdep keltirilgen. «Jauırın jazuı» Henan' (河南) ölkesiniñ An'yan (安阳) audanınıñ Syaotun' (小屯) degen qıstağınıñ janınan 1899 jılı bayqalğan. Ol jerdiñ ğılımdağı atı – «An'yan In' jwrtı» (安阳殷墟). Osı jazudı ğalımdar Şan äuletiniñ soñğı kezindegi In' däuirinde (b.z.b. Hİİİ ğ. – Hİ ğ.) qalıptasqan dep qaraydı. YAğni şamamen osıdan 3000 jıldan köbirek uaqıt bwrınğı zamannıñ örkeniet jemisi. Nazardı eriksiz bwratın jeri – osı jazular tügel derlik mal süyegine, äsirese jauırınğa jazılğan. Keybir mälimetterge qarağanda, odan mwrajaylarğa alınğan süyek parşalarınıñ sanı 200 mıñday. Onıñ aldında mañındağı jwrt kieli sanap, «aydağar süyegi» (龙骨) degen at qoyıp, däri retinde qaladağı dükenderge ötkizgen. Bwl – sonıñ bärinen aman qalğandarı jäne eñ jaqsı saqtalğandarı. Sonda onıñ äuelgi mölşeriniñ qanşama mol bolğanın bir Qwday özi bilsin. Eger mal şaruaşılığımen şwğıldanbağan el bolsa, onşalıqtı köp süyek qaydan keledi? Onıñ üstine adamdarğa süyekke jazu jazu dağdısı qaydan qalıptasadı? Osı jazudıñ mal şaruaşılığı damığan elde qalıptasqanına ondağı tañbalardıñ özi de ayğaq.

 

   Süyek sınıqtarındağı jazularda jılqığa (馬), siırğa (牛), qoyğa (羊) jäne basqa tülikterge qatıstı tañbalar öte köp. Şan däuirinde arba jasau da erekşe damığan. Onıñ tür-türin jayşılıqta da, soğısta da paydalanğan. Bwl da mal şaruaşılığımen qatıstı qwbılıs. Mal bolmasa kölik bolmaytını, kölik bolmasa arba da bolmaytını tabiği. Jüyeli türde onıñ kemeldi türleri küyme (üstinde şatırı bar saltanattı arba) men qalba (üstine üy tigilgen arba) tipti de bolmaq emes. Şandardıñ memlekettik jüyesi otırıqşılıq negizinde emes, qayta köşpendilik jüyege say qwrılğanı olardıñ tarihınan qalğan izderden de bayqaladı. Qatıstı mamandar şandar astanasın köp ret auıstırğan dep qaraydı. Alayda älgiler olardıñ köşpendi bolmay, kerisinşe otırıqşı bolğanın janın sala däripteydi. Öytkeni onday memlekettik jüye «şandardıñ bel balasımız, otırıqşı örkeniettiñ iesimiz» deytin elge mülde jat närse. Basqalar ne dese so desin, oğan äldeqaşan bolıp ötip ketken tarih qayta özgere qalmaydı. Esesine, ol öz kelbetin saqtay otırıp, adamdardıñ tarihi tanımı tereñdegen sayın, düniejüzi tarihnaması sayasi etekbastılıqtan arılıp, bir-birine twtasqan sayın bizge qatparlı qoynauın aşa tüsedi. Keybireuler uaqıt ozğan sayın arğı tarih wmıt bola beredi dep oylauı mümkin. Biraq uaqıttıñ bizdi bayırğı tarihtan alıstatu jıldamdığınan bizdiñ ötkenge wmtılu qarqınımız neşe ese joğarı. YAğni bolaşaq bizderdi alıstatıp bolğanşa, biz ötkenniñ sırın aşıp ta ülgiremiz. Sol kezde tayau zaman otarşıldarınıñ özderi üşin aşqan tarihi «jañalıqtarı» men bwrmalağan «derekteri» qwnın özdiginen-aq joyadı.

 

    Kerisinşe, olardıñ işindegi jıltıraqtarı aqiqat tarih üşin kädege asatın boladı. Beyne bir kezdegi katolik şirkeuleriniñ ğılımğa jasağan kedergisi tas-talqan bolıp, onıñ ornına adamdar düniege şirkeudiñ közimen emes, şirkeuge ğılımi nazarmen qaraytın bolğanınday. Şan äuleti degendegi «商» ieroglifin qıtaylar auızeki tilde «sañ» dep dıbıstaydı. Al «şañ» dep oqu – HH ğasırdıñ ekinşi jartısında jolğa qoyılğan jasandı ädebi tilge, «Beyjiñ ortaq tiline» (北京普通话) qatıstı qwbılıs. Halıqtıq tildegi osı «sañ» degen oqıluı «Saq» atauınıñ dıbıstıq audarmasına düp keledi. Saq wlısın qıtaydıñ keybir derekteri «Say-çjun-jen'» (塞种人) dep jazğan. Mwndağı «say» (塞) ieroglifi – Saq atauınıñ dıbıstıq audarması. Al «çjun» (种) men «jen'» (人) – näsil jäne adam degen söz. Olardıñ (qıtaylardıñ) mwnday dıbıstıq audarma jasaytın sebebi, qıtay tilinde twyıq (biteu) buın tek n, ñ jäne y, u dıbıstarınan ğana jasaladı. Basqa söz tabı zattanğan kezde ne «czı» (子) jwrnağın ıqşamdap qalğan kezde t.b. sekildi jağdayda r dauıssızınan da twyıq buın qalıptasadı. Sondıqtan basqa tildegi twyıq (biteu) buındı balamalağan kezde köbine osınday täsil qoldanıladı. YAğni basqı dıbıs wqsas bolıp keledi de, soñğı dıbıs (dauıssız) ıñğayına qaray alınadı. Eger qua berse, bwl zañdılıqtıñ törkini öte arıda jatır. Naqtı aytqanda, türki tilindegiler men qıtay tildiler osı jazudı ortaq paydalanğan kezge sayadı. Bwl söz säl damılday twrsın, Saq pen Sañğa qayta oralayıq. Älginde aytqanımızday, Saq pen Sañ bir-biriniñ dıbıstıq balaması sekildi. Bılayşa aytqanda, ilki türkiler «商» degen ieroglifti «saq» dep oqığan. Ol söz küni bügingidey saq, qırağı, saqaday say qatarlı mänderdi bergen. Äri keyingi kezderi dıbıstıq wqsastığına qaray basqa da sözderdi (omonimderdi) bildiretin qosımşa mindet ötegen. «商» (sañ) ieroglifiniñ eñ bastapqı köne nwsqası da osı pikirdi ayqınday tüsedi. «Jauırın jazuında» (甲骨文-da) onıñ üstiñgi böligi «辛» (sin' – qiın, qiınşılıq), astıñğı böligi «冏» (czyun – köñ, twraq, üy). YAğni üydiñ töbesinde bireu qiın mindet atqarıp twr – küzette twr. Demek, bwndan saq, saqtıq degen mağına şığadı. Al bertingi qıtay tildiler onıñ «saq» (qırağı) degen mänisin tastap, ekinşi – dıbıstıq wqsastıqqa qaray kelip şıqqan mağınasın (omonimin) qabıldağan. Sonday-aq onı «sañ» (şañ) dep oqığan. Onıñ qıtay tilindegi eñ jalpılasqan mağınası – sauda, sauda-sattıq. Bwl da osı ierogliftiñ «saq» – qırağı degen mağınasınıñ omonimi bolğan «saq» – sauda degen mağınasınan kelip şıqqan. Tüsinikti etip aytqanda: ierogliftik jazu eñ basta mälim zattı ne qwbılıstı bildiretin arnaulı tañba bolğanımen, keyin sol sözben twlğalas basqa mağınadağı sözderdi tañbalauğa da qoldanıla bergen. Bwl – älipbilik jazuğa köşudiñ bastaması edi. Al älginde aytılğan eki türli mağınadağı «saq» sözine kelsek, aldıñğısı sol ierogliftiñ töl mänisi de, soñğısı dıbıstıq jağındağı wqsastığına qaray qosımşa atqarğan janama mindeti.

 

   Qazaq (türki) tilinde saq pen sau bir twlğa esepteledi. Aytalıq: saqayu degendegi «saq» pen sauığu degendegi «sau». Bizdiñ joğarıdağı aytqan «saq» twlğasınıñ eki omonimi turalı sözimizdiñ mänisi osında. Demek, qıtaylar Saq wlısın bildiretin «商» sındı osı ieroglifti öz tilderine «sañ» (şañ) dep qabıldaumen birge, onıñ omoniminiñ mänisi bolğan sauda degen mağınanı da onıñ boyına siñire özgeriske tüsirgen. Jıl sanaudan bwrınğı twlğalar men wlıstardıñ atınıñ qıtay tiline mwnday jolmen siñisti boluı – jalpılıq qwbılıs. Oğan joğarıda Şanmen qosa atalğan Sya (夏) (b.z.b. HHİ – HÜİİ ğğ.) jäne Çjou (周) (b.z.b. Üİİİ – İİİ ğğ.) äuletterin däyek retinde aluğa boladı. Bwl jerdegi «夏» (sya) ieroglifi «Jauırın jazuında» bası şoqtı etip sızılğan adam (üsti首 /şou/ – şoq, aydar; astı 人 /jen'/ – eren, er adam) beynesinde berilgen. Keyingi kezde onı «页» (e) dep te qabıldağan. Eki ieroglifke ortaq törkin bolğan bası şoqtı adam beynesindegi osı tañba bileuşi, elbası degendi işaralaydı. Onıñ «夏» beynesinde jazılıp, «sya» dep oqıluı – türkiniñ Qiyat wlısı atınıñ dıbıstıq audarması. Al onıñ «页» türinde tañbalanıp, «e» dep oqıluı – ie, eldiñ qojası degen türkilik wğımnan kelip şıqqan. YAğni qiyattardıñ qaraşalar jağınan qoyılğan qwrmetti atı. Basqaşa aytqanda, bükil jwrt Qiyat äuletin «iemiz» dep moyındağan. Qiyattardıñ Qiyan dep te atalatını tarihşılardıñ bärine ayan. Olar qıtay mwrağatında saqtalıp qalğan derekterde «cyan» (羌) jäne «czyan» (姜) dep tañbalanğan. Soñğısına äyel degendi meñzeytin ärip tağanı qosıluına qarağanda, ol ieroglif eldi mälim bir wlı qatun bilep twrğan twsta qalıptasqan bolsa kerek. Bälkim, ol – äz ana Alan Qoa şığar. Sol Qiyat (Sya) wrpağınan b.z. Hİ–Hİİİ ğğ-da Tañğwt (西夏) memleketi bir mezet däuirledi. Olardı ieroglif jazuın keñ kölemde qoldanğan eñ soñğı türki wlısı deuge boladı. Al endi Çjou (周) äuletine kelsek: ol türkiniñ «tor», «tör» degen söziniñ dıbıstıq audarması. Mwndağı «tör» («tor») söziniñ mänisi – bileuşiniñ ornı nemese bileuşi degenge keledi. Onıñ «Jauırın jazuındağı» törkin tañbası bir jağınan balıq süzetin auğa wqsaydı. Endi bir jağınan, tört bölmeli üyde bireuler twrğanın meñzeydi. Demek, üydi – ordanı ielenuşi äulet degendi işaralaydı. Bizşe, bwl: tör (bilik), türik (etnonim), törük (zañ), töuirlik (twğır, diñgek), törkin (tek) qatarlı sözderdiñ arğı törkini. Tarihqa bayıptap köz jibergende, Tör (Tor) äuleti ıdırağannan keyin, ilki türkilerdiñ Oñtüstik-Şığıs Aziyağa bolğan tübegeyli üstemdigi bir mezet älsiregen. Oğan olardıñ biraz böliginiñ jergilikti elge tayanıp, ortalıq bilikti jırımdauı sebep bolğan bolsa kerek. Şaması, taqtan tayğan bileuşi äulet endigi jerde batısqa qaray ığısıp, ordasın Jerorta teñiziniñ jağalauına köşiruge mäjbür bolğan. Bizdiñ payımımızşa, tarihtağı Troada, Troya (Troia) delinip jürgen ataular osı Tor (Tör) elimen tikeley baylanıstı. Eger köne jazbanı dwrıstap oqısa, olar: Torada (tör ata), Toriya (Tor astanası) bolıp şığuı mümkin. Troya oqiğasına qatıstı Iliada, Elena degen esimderdiñ Elata (Elte), Elana (Elene) bolmauı mümkin be?! Äri-beriden soñ osı Gomer (Homeros) degenniñ özi kim? Onı türki ğalımı Äl-Birunidiñ tilge tiek etui neni tüsindiredi? Köne grek, Vavilonğa telinip jürgen Ares, Marduk degen esimder qazaq nanımındağı «arıs» (el arısı), «martu» (martu basqır) degen ataulardıñ dıbıstıq audarması emes pe? Etrus jazuındağı Köne Türki ärpi men grek ärpiniñ aralas qoldanıluı neni tüsindiredi?! Jauabı: ol – osı zamanğı batıs älipbileriniñ Köne Türki älipbiinen kelip şıqqandığınıñ bwltartpas ayğağı. Tağı sonday-sondaylar... Onıñ bärin keleşek şeşeri haq. «Ata jazu alıstan sır qozğaydı» degen eñbegimizde: «五帝» (u-di) degenniñ Bastek (tüp-tek), «炎帝» (yan'-di)-diñ YAntek (ot ata), «黄帝» (huan-di) sındı esimniñ Şärtek (qala baba) ekenin ortağa qoyğan edik. Qıtaydıñ özderine wlttıq atau etip twraqtandırıp alğan «汉» (könesi – 漢, han) ieroglifiniñ de äuelgi nwsqasınıñ jasalu jolı türkiniñ «han» sındı eñ joğarı bilik atağınıñ mağınasın meñzeytinin de sonda aytqanbız. Onıñ bärin bwl jerde qaytalamay-aq qoyayıq. Esesine, mına birneşe sözge nemese olardıñ tübirine nazar salıp köriñiz: Gäp ne gep (türkişe), 诰 (gao, qıtayşa), govorit' (orısşa). Osınıñ bäri söz, bayan, bayandau degendi bildiredi. Tek ärqaysısı özin qoldanğan wlttıñ fonetikalıq ıñğayına beyimdestirilgen, äytpese tübi bir. Şen (türkişe), 衔 (syan', qıtayşa), çin (orısşa) – barlığınıñ mağınası da däreje, deñgey. Eger orısşa jaqsı bilgen adam bolsa, mwnday mısaldardı äli de köptep keltiruge boları sözsiz. Qazaqşa (türkişe) sözderge qwrılısı jağınan säykes keletin ieroglifter samalanday. Äsirese bayırğı ieroglifter kelip şığuı jağınan da, fonetikalıq jağınan da qazaq tilimen belgili zañdılıqtar boyınşa üyles kelip otıradı. Aytalıq: «说» (şuo) ieroglifin qıtay auızeki tilinde (soltüstik orfoepiyasında) «şo/so» dep dıbıstaydı. Onıñ mağınası – aytu, söyleu. Bwl bizdiñ söz, söyleu leksemalarımızdıñ tektik tübirindegi «sö» buınına säykes kelidi. «步» (bu) degen ieroglifti alsaq ta, tilimizdegi «bwt» sözine düp kelip twr. Olar özderin qoldanuşılardıñ tildik zañdılığına qaray biri aşıq, ekinşisi twyıq buın qalıptastıruda. Mağınaları da qaraylas: biri «qadam» degendi bildirse, ekinşisi «eki sannıñ arası» degen mağınada.

 

    Ayta berse, bwndaylardı tağı da tize beruge boladı. Mwnı wsınudağı maqsatımız – oqırmannıñ közin türki halqınıñ osı bir ieroglif sındı asa bayırğı äri erekşe jazuğa enşiles qana emes, onıñ jasauşısı ekenine jetkizu. Sol arqılı Saq jäne Sañ (商) sındı eki ataudıñ (etnonimniñ) bir ğana wlıstıñ atı ekenine ilandıru.

 

  Qorıta aytqanda:

  1. Eki wlıstıñ jasağan zamandarı säykes keledi;
  2. 2. Olar qaldırğan mwranıñ stil'dik erekşelikteri wqsas;
  3. 3. «商» (sañ) elinen qalğan oyu ülgisi türkilerge, jüyeli türde qazaqqa tän dästürli äri erekşe öner türi;
  4. 4. «商» (sañ) elinde damığan mal şaruaşılığı bolğan;
  5. 5. «Sañ» sözi – Saq atauınıñ tayau zaman qıtay tilindegi dıbıstıq audarması. Äri bwl ieroglifti Saq wlısı: qırağı, mığım, qapısız qwdiretti el degen mağınalardı siñire otırıp, özderi jasap ketken. Endeşe, Şan (商 sañ) äuleti dep jürgenimiz özimizdiñ Saq wlısımız eken ğoy. Onday bolğanda, türki wrpaqtarınıñ äldekimderdi «mädenietti» halıq, «wlı» el dep keudemsoqtıq jasaytın jöni joq bolğanı da. Biz äli de «Ata jazu alıstan sır qozğaydı» degen eñbekte ortağa qoyğan közqarastarımızdı wstanamız. Tarihta pälen örkenieti, tügen örkenieti degen bas-basına sıbağalaytınday örkeniet bolğan emes. Örkeniet oşaqtarı dep jürgenimiz – «köşpendilerdiñ» älemdi öskeleñ bir twlğalandıruı nätijesinde är jerde, är zamanda qalıptasqan külli adamzatqa ortaq mädeniet baqşası. Bwl arada bir närseniñ bası aşıq. Ol – osınau ğalamiyattıq wlı qozğalıstıñ basında bastan-ayaq İlki Türkilerdiñ bolğandığı. Osı ürdis älemniñ är jerinde mämlük (qıpşaq), alaş (şıñğıs), osman, temir äuletteri zamanına deyin jalğastı. Osınau mädeniet qozğalısınıñ eñ basında jazu twr. Ol sonau jartas suretterinen tartıp, bügingi älipbilik jazularğa deyin tek qana bir tamırdan örbigen. Onı örbitken – tağı da sol «köşpendiler». Sondıqtan türkilerdiñ, jüyeli türde barşa türkilerdiñ törkini bolğan bizdiñ qazaqtardıñ derbes äri jüyeli jazu tanu ğılımı boluı kerek. Äsirese qazaqtıñ wlı bilim ordalarında wlttıq negizdegi töl ieroglif tanu orındarı aşıluı tiis. Sonda ğana biz ata-babalarımız jaratıp ketken wlı da dañqtı tarihtıñ bayıbına şındap bara alamız. 

 

   Ua, asıl Alaşım! Älmisaqtan bür jarğan alıp Mıqan ağaşıñ zamanmen jarısıp, mäñgi jayqala bersin!!!

 

   Tileuberdi Äbenaywlı Tınıbayın

  2007 jıl 

Басқалармен бөлісе отырыңыз
Пікірлер

Басты жаңалықтар

img
Жаңалықтар 2026-09-05

الماتىدا ەلەكتر جەلىلەرىنىڭ زاقىمدانۋىنا بايلانىستى ەكى كوشەدە كولىك قوزعالىسى شەكتەلەدى
img
Спорт 2026-09-05

Oleg Sokolenko zavoeval serebro na mejdunarodnom turnire v Germanii
img
Жаңалықтар 2026-09-05

Алматыда электр желілерінің зақымдануына байланысты екі көшеде көлік қозғалысы шектеледі
news-img
overlay bottom
Жаңалықтар 2026-09-05
Алматыда электр желілерінің зақымдануына байланысты екі көшеде көлік қозғалысы шектеледі

Последние новости

img
Жаңалықтар 2026-09-05

Almatıda elektr jelileriniñ zaqımdanuına baylanıstı eki köşede kölik qozğalısı şekteledi
img
Жаңалықтар 2026-09-05

الماتىدا ەلەكتر جەلىلەرىنىڭ زاقىمدانۋىنا بايلانىستى ەكى كوشەدە كولىك قوزعالىسى شەكتەلەدى
img
Новости 2026-09-05

V Almatı iz-za povrejdeniya elektrosetey ograniçat dvijenie na neskol'kih ulicah

Все новости

news-img
overlay bottom
Жаңалықтар 2026-09-05
Almatıda elektr jelileriniñ zaqımdanuına baylanıstı eki köşede kölik qozğalısı şekteledi
news-img
overlay bottom
Жаңалықтар 2026-09-05
الماتىدا ەلەكتر جەلىلەرىنىڭ زاقىمدانۋىنا بايلانىستى ەكى كوشەدە كولىك قوزعالىسى شەكتەلەدى
news-img
overlay bottom
Новости 2026-09-05
V Almatı iz-za povrejdeniya elektrosetey ograniçat dvijenie na neskol'kih ulicah
news-img
overlay bottom
Новости 2026-09-05
ۆ الماتى يز-زا پوۆرەجدەنييا ەلەكتروسەتەي وگرانيچات دۆيجەنيە نا نەسكولьكيح ۋليتساح
news-img
overlay bottom
Новости 2026-09-05
В Алматы из-за повреждения электросетей ограничат движение на нескольких улицах
news-img
overlay bottom
Жаңалықтар 2026-09-05
Алматыда электр желілерінің зақымдануына байланысты екі көшеде көлік қозғалысы шектеледі
news-img
overlay bottom
Спорт 2026-09-05
Oleg Sokolenko Germaniyadağı halıqaralıq turnirde kümis jülde aldı
news-img
overlay bottom
Спорт 2026-09-05
ولەگ سوكولەنكو گەرمانيياداعى حالىقارالىق تۋرنيردە كۇمىس جۇلدە الدى
news-img
overlay bottom
Спорт 2026-09-05
Oleg Sokolenko zavoeval serebro na mejdunarodnom turnire v Germanii
Международное интернет-издание "Shalqar kz"
Подписка на важную информацию международного интернет-издания "Shalqar kz" Будьте в курсе последних новостей Ваша электронная почта подписаться