Дерек пен дәйек

Автор: ADMIN

Дерек пен дәйек 2026-06-11 22:26:01

Біз әлеуметтік желілерде:

اتا جازۋ الىستان سىر قوزعايدى

ۇش قۇرلىقتىڭ وزەگىن جالعاپ, التى الۋان وركەنيەتتىڭ تامىرىن تۇتاستىرىپ جاتقان ەر تۇرىكتى – ەجەلگى تۇرىكتى ەشتەڭەدەن ەنشىسىز قالتىرۋ: ەشكىمگە دە يگىلىك اكەلمەيدى. دەگەنمەن, “تۇرىك بوداننىڭ” ۇرپاقتارى تۇگەل بودان بولعان سوڭعى ەكى عاسىردىڭ كولەمىندە, “باسسىز ۇيدىڭ قوناعى بيلەيدى” دەپ اتام قازاقتىڭ ايتقانى, اينىماي-اق كەلدى. وز قولىمىز وز اۋىزىمىزعا جەتپەي, وكسىپ جۇرگەن كۇندەرىمىزدە: بىزدىڭ تاريحىىزدى باسقالار “جازىپ بەردى”. “تىلەمشىنىڭ سۇيەر اسىن كىم بەرەدى” دەمەكشى: تاريحىمىزداعى جىلتىراسىن اتاۋلىنىڭ بارلىعىنا وزگەنىڭ ەنى سالىنىپ, جاتتىڭ تاڭباسى باسىلدى دا: بىزدىڭ سىباعامىزعا “كوشپەندى”, “نادان”, “كىرىپتار” دەگەندەر گانە تيدى. بۇنى – قايتىپ عانا “تاريح جازۋ” دەرسىڭ?! بەتىڭە قاراپ كۇلىپ تۇرىپ, جەتى اتاڭدى جەزدەي قاقتاپ بوقتاۋ عوي – ونىسى. قوسارىڭدا كەلە جاتىپ, اتاڭنان قالعان التىن قۇيمالى قۇيسقانىڭدى قيىپ اكەتكەن جىرىندىنى قالايشا جولداس تۇتارسىڭ!?

ارينە, تاز بالانىڭ بولماسا دا, تازا بالانىڭ كوڭىلى بار دەگەن: بىزدىڭ مۇرالارىمىزدى جەتى قابات جەر استىنان قازىپ الىپ, ايداي الەمگە ايگىلەگەن; شىعىس پەن باتىسقا تەنتىرەپ جۇرىپ مالىمەتتەرىمىزدى تۇيىردەن تەرىپ تاۋ قىلعان ەڭبەككەر عالىمدارعا مىڭ قايتارا العىس ايتساق تا ازدىق ەتەر. الايدا, وسىناۋ از ساندى ادال عالىمداردىڭ ەسەسىنە قاراپ: تۇرىك تانۋ عىلىمىنىڭ ىرگەسى, تۇنىق عىلىمي ماقسات ۇستىنە قۇرىلىپ ەدى دەسەك اقيقاتتىڭ الدىندا ايپكەر بولامىز. اتىڭنان اينالايىن, وسىناۋ نۇرلى ىلىمنىڭ قابىرعاسىنىڭ وزى وتارشىلدىقتىڭ ورداسىندا قالاندى ەمەسپە. “تيۋركولوگييا”-نىڭ ار قادامىنىڭ ارتىنان قىلقىلداعان قورقاۋ, قۇڭقىلداعان قۇزعىن ەرىپ جۇردى. شىنىن ايتقاندا: تۇركي ۇلتتاردى تانىپ-بىلۋ – ولاردىڭ جوعىن تۇگەندەۋ ۇشىن ەمەس, قايتا ولاردى وتارلاۋدىڭ وڭاي ارى ۇتىمدى جولىن قاراستىرۋ ۇشىن كەرەك بولدى. سوندىقتان, وسى “ىلىم ۇشىن” سارىپ بولعان ار تەڭگە, تەك كانە, وتارشىلدىق ۇشىن جۇمىس ىستەۋى شۇرىم ەدى. وزىنەن وزى تۇسىنىكتى بولىپ تۇرعانداي: تۇرىكتىڭ دالاسى مەن قالاسىن, ساناسى مەن سالاسىن “زەرتتەيتىندەر” – ەڭ الدىمەن اسكەري قوسىننىڭ ادامدارى ەدى. دەمەك, جاۋلاۋشى توپ وكىلدەرى بولاتىن. ىستىڭ سىيپاتى قالاي بولسا, ماقساتى نە بولسا, البەتتە, ناتيجەسى دە سوعان وراي بولادى-دا. الگىندەگىدەي– كوز اياسى كەڭ, كوكىرەگى ساراي بىرلى-جارىم جاندار بولماسا, كوپ ساندى زەرتتەۋشىلەر وتارشىل وكىمەتتەرىنىڭ كوك تىيىنىن اقتاۋ جولىندا عانا كوز مايلارىن تاۋىستى.

بۇندايلاردىڭ ەڭ وزەكتى ماقساتى – تۇركى ۇلتتاردىڭ وسال جەرلەرىن داپ باسىپ, ولاردى قۇلدانۋعا وڭايلىق تۋدىرۋ بولدى. سوندىقتان, بۇل تۇردەگى “زەرتتەۋشىلەردىڭ” قالامىنان تۇرىكتەردى نادان, تۇرداۋسىز, بىتىراندى, جايى كەلسە, كورشىلەرىنىڭ ىيەگى استىندا مالتاپ كەلە جاتقان – ەلگە دە, جەرگەدە ىيەلىگى جوق تايپالىق توبىر ەتىپ كورسەتەتىن “شىعارمالار” تۋىندادى. ۇيتپەي نەتسىن？ مۇندايلارعا: بىر جاعىنان وز وكىمەتىنىڭ جاۋىزدىعىن باسقالارعا جايما شۋاقتاپ كورسەتۋ مىندەت بولسا, تاعى بىر جاعىنان تۇرىك حالىقتارىنىڭ رۋحىن جاسىتىپ, ۇمىتىن وشىرىپ نە عۇرلى قۇلدىققا قاراي ۇمسىندىرۋعا ايلا جاساۋ پارىز بولدى. ولار, بىر ايتۋلى عالىم, الدە, ساليحالى ساياساتكەر بولسا: پالەن جەردە تۋىپ-وسىپ, تۇگەن “مادەنيەتتى حالىقتىڭ” ىقپالىندا تاربىيە العان ەتىپ كورسەتتى. الەم نازارىن تارتارلىق مادەنيەت جەتىستىگى اتاۋلىنى, باتىس پەن شىعىستىڭ قايداعى بىر «وركەنىيەتتى ەلىنەن» جۇعىستى بولعان عىپ شىعاراتىن. تىپتى, تۇركى وتىرىقشى مادەنيەتىنىڭ وزەگى بولعان تارىم وڭىرىن, امۋ مەن سىر ولكەسىن, اركىم كەلىپ, ار كىم كەتكەن – كەرۋەن جول بويىنداعى باسسىز-باۋسىز ۇساق-تۇيەك قالا, قورعانداردىڭ جينتىعى ەتىپ كورسەتەدى. سودان بارىپ, قالا وركەنيەتى اتاۋلىنىڭ بارشاسى, باسقا جاقتان كەلگەندەردىڭ باسىرەسىنە تيەدى دە, تۇركىلەردىڭ ۇلەسىنە “كوشپەندىلەر” دەگەن سۇرەڭسىز اتاق قانا قالادى. ال سول “اتاقتىڭ” وزىن جىرمالاپ موڭعول مەن تۇرىككە بولەدى. سونىڭ وزىندە دە “كوشپەندىلەر وركەنيەتىنىڭ” قوماقتى جاعىن موڭعول ۇلتىنىڭ ۇلەسىنە بەرەدى. سەبەبى: جالعاننىڭ جارتىسىن (دۇرىسى تۇتاس) بيلەگەن ۇلى شىڭعىسحان سول ۇلتتىڭ وكىلى ەسەپتەلەتىن（بىز, شىڭعىسحاننىڭ تۇرىك تەكتى بولعانىن «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ 2006-جىلعى 1-سانىندا شىققان «شىڭعىسحان جانە ەجەلگى قازاق تۇسىنىگى» دەگەن ەڭبەگىمىزدە ورتاعا قويعان ەدىك）. سۇيتە كەلە كوشپەندىلەر وركەنيەتى دەگەن “قوراش وركنيەتتىڭ” وزىنىڭ بىر پۇشپاعى عانا تۇركى جۇرتىنىڭ ۇلەسىنە ارەڭ تيەدى. ىس, شىنىمەن-اق وسىلاي ما? مۇمكىن ەمەس! مىڭداعان جىلدار بويى ازييا, ەۆروپا جانە افريكا سىندى ۇش قۇرلىقتى اشسا الاقانىندا, جۇمسا جۇدىرىعىندا ۇستاپ تالاي-تالاي ۇلى قاعاناتتار قۇرعان ۇلتتىڭ– ادامزات تاريحىنىڭ كوش باسىندا بولعان حالىقتىڭ, وز زامانىنداعى وركەنيەتكە ۇلەس قوسپاي قالۋى تەككانە قولدان جاسالعان “شىندىققا” سىياتىن شىعار.

ونىمەن قويماي, تۇركىلەر وركەنيەتتىڭ “جاۋى” ەكەن, مىس. ونىسى– قۇدىرەتتى دەگەن سوزدى قيماعاندا تاپقان “بالاماسى” شىعار. ەگەر, شىندىقتىڭ بەتىنە تۋرا قاراۋعا كىمدە كىمنىڭ دۇزى شىداسا, ىلكى تۇركتىڭ ادامزات وركەنيەت كوشىنىڭ ىلەسۋشىسى ەمەس, قايتا, باسشىسى ەكەنىن كورىپ الۋ ونشا قينعا سوقپايدى. امال قانشا! الدىدا تۇرعان اقيقاتپەن ايمالاسا كەتۋگە, ەكى-اق تۇرلى بولمىس كەدەرگى بولىپ تۇر: سونىڭ اۋەلگىسى, بىر بولىم زەرتتەۋشىلەردىڭ تۇرىكتانۋعا دەگەن نيەتى دۇرىس ەمەس. وندايلاردىڭ ەرتەرەكتەگىلەرى: وز وكىمەتىنىڭ تۇركى ۇلتتارىن وتارلاۋىنا, كەرەك دەسە, جويۋىنا نازاريالىق نەگىز جاساپ بەرۋدى ماقسات تۇتتى. قولىنا تۇسكەن قۇندى مالىمەت اتاۋلىنى قاپاسقا قامادى. ودان قالسا, كۇشپەن بۇرمالاپ “تۇپ نۇسقا” جاساپ شىقتى. بەرتىندەگىلەرى, اتتان تۇسسە دە ۇزەڭگىدەن تۇسكىسى كەلمەي – تاريحتى جوققا شىعارۋعا امالى قالماي بارا جاتقاندا شىندىقتى وراعىتىپ, سوز ساپتاۋ ادىسىن قۇيتىرقىلاندىراتىندى شىعاردى. ايتالىق, بىر ۇلى تۇلعانىڭ ەڭبەگىن ايتۋدىڭ ورنىنا ونىڭ جاۋلارى جاعىنان جازىلعان نالەت, قارعىستاردى كوبىرەك تىلگە الدى. سويتىپ, تۇركىي ۇلتتاردىڭ تاريحىن جوققا شىعارۋ ۇشىن ەڭ سوڭعى مۇمكىندىككە دەيىن پايدالانىپ قالۋعا تىرىستى. ەندى بىر بولىم زەرتتەۋشىلەردىڭ ادىستەمەسى دۇرىس ەمەس. مۇندا دا, بىر ازىمىز بۇرىنعى بۇرمالاۋدىڭ شيرىنان شىعا الماي جۇرمىز. ايتەۋىر, وزگەنىڭ قالامىنان قالعاننىڭ بارى اقيقات بولىپ كورىنەدى.

ۇلى پالەن حالىحتىڭ تۇگەن ەكەسى بۇيدەگەن ەكەن دەپ ۇزىندى كەلتىرۋگە ۇيىرمىز. اڭعارى وزگەلەردىڭ“اقيقات” تۇجىرىمىن قوسپاساق, وز ويىمىز شيكى قالاتىن سەكىلدى. ودان قالعانىمىز, تاريحقا ەن سالىپ, تاڭبا باسىپ باس-باسىمىزعا ىيەمدەنۋگە اۋەسپىز. بۇل دا– ونىمى جوق بەرەكەسىز تىرلىك. اتادان قالعان التىن بالداقتى قىلىش, قاي بالاعا بولسا دا ورتاق اسىل مۇرا. وز تورىمدە ىلۋلى تۇر ەكەن دەپ, وزگە باۋىردان قىزعانۋدىڭ نە جونى بار. مەنىڭ تۇسىمدا ىلۋلى تۇرماعان سوڭ قايتەيىن دەپ كەرەكسىز قىلۋ دا, كىسىلىك ەمەس. تۇركىستاندەگى تايعازان, الماتىداعى التىنادام, سامارقانداعى سارايلار, تارىمداعى مىڭۇيلەر بارلىعى دا يسى تۇرىك بالاسىنا تەڭدەي ورتاق قۇندىلىقتار. سەبەبى, اتامىز تۇرىك امبەمىزگە ورتاق. ونداي بولسا, الا قويدى بولە قىرقۋدىڭ قاجەتى قانشا? ۇيتە بەرسەك جۇنگەدە, جونگەدە جارىماي قالامىز. توتەسىنەن ايتقاندا, ارىدا جاتقان قۇندىلىقتارىمىزعا بىرگە سۇيىنىپ, بىرگە كۇيىنبەسەك: تۇبى, تۇركىي ۇلتتاردىڭ تاريحىن جالعاپ تۇرعان تامىرلار قىيىلادى, اراداعى باۋىرلاستىق سۇيىلادى. اينالانىڭ بارىنەن قاۋىپ-قاتەر انتالاعان مىنا زاماندا, بۇل دەگەن– «جەر استىنان جىك شىقتى, ەكى قۇلاعى تىك شىقتى» دەيتىن زاۋال عوي. ۇلتقا, ۇلىسقا بولىنۋگە تۇسىنىستىكپەن قاراۋعا دا بولاتىن شىعار. الايدا, رۋعا تارتۋدى قالاي كەشىرۋگە بولسىن. تاياۋداعى 10-15 جىلدان بەرى قولىنا قالام العان باز بىرەۋلەر: وزى شىققان ۇرۋدىڭ يتى مەن قۇسىنا دەيىن ماراپاتتاپ, وزگە （اسىرەسە, قاناتتاس وتىرعان） ۇرۋدان شىققان بەلگىلى تۇلعالاردى كەلسە-كەلمەس عايباتتايتىن پاس ادەت قالىپتاستى. الگى قالاميەنىڭ سونداعى بار ماقساتى– ەڭ اۋەلى, وزىن تەكتى اتادان شىققان ەتىپ كورسەتۋ. ونان قالسا, ۇرۋىنىڭ داڭقىن اسىرىپ, اتالاستارىنىڭ “بىزدەن دە بىر مىقتى شىققان ەكەن عوي!” دەيتىن جەلعابىز ماراپاتىنا بولەنە قالۋ. سونىمەن قاباتتاسقان تاعى بىر جىمىسقىلىق– “انا جاقتىڭ” كەمتىگىن تۇگەندەپ, قوتىرىن تىرناۋ ارقىلى: سول جاقتان شىققان «الگى بىرەۋدىڭ» قۇنىن تۇسىرىپ, ساعىن سىندىرۋ. اباي اتامىز ايتقانداي: مىقتى جىگىت پەن جاقسى ات ۇنەمى بىر رۋدان شىعا بەرە مە?! ايلانىپ كەلگەندە «جاقسى مەن جاقسى كۇندەس, باقسى مەن باقسى كۇندەس» دەپ قازەكەم ايتقانداي, قانشا دەگەنمەن باقاستىق سىندى ىلاس پەندەشىلىكتەن ارىلا الماعاندىق قوي, بۇل. وسىنداي «ەڭبەكتەردىڭ» ەل اراسىندا تەز ونىم بەرەتىنىن كورىپ جۇرمىز. ارەكەگە بەيىم كەيبىرەۋلەر: سوعان بولا بىرى ماقتانىپ, بىرى اقتالىپ قىزىل كەڭىردەك بولىپ قىزاراقتاسىپ جاتادى. قاندايدا بىر اقىل-وي تۋىندىسى, تەك ۇلتقا قىزمەت ەتكەندە گانە قۇندى. تىپتى, ەلدىككە شەت كەلسە, دىن ەكەش دىننىڭ دە قىمباتى كوك تيىن. سولاي بولعاندىقتان دا, دانا قازاق اللاعا اراپشا ەمەس, قازاقشا سەنگەن. تاريحنامالار دا بۇدان تىس قالا المايدى. ول, تەككانە ۇلتتىڭ رۋحىن بيكتەتىپ, ابىرويىن اسقاقتاتۋ ۇشىن جۇمىس ىستەۋى كەرەك. باستان اقىر ەش جاڭىلماستان ەزىلگەن ۇلتتىڭ ەڭسەسىن كوتەرۋگە, ەلدىككە جەتكەن ۇلتتىڭ ىنتىماعىن كۇشەيتىپ, تاۋەلسىزدىگىن باياندى ەتۋگە بىرىنشى بولىپ ۇلەس قوسۋى شارت.

ۇيتە الماعان تاريحناما, مۇلدە تاريحناما ەمەس. قايتا, ۇرپاقتىڭ جۇلىنىنا جىبەرىلگەن جەگى. رۋحسىز تاريحناما, ۇلتتىق سانانى ىشتەي جەپ كۇندەردىڭ بىرىندە قۇرتارى قاق. بىر ەلدىڭ ۇلتتىق ساناسى جويىلدى دەگەن سوز بەن سول ەل جەر بەتىنەن جويىلدى دەگەن سوز مۇتتەمىي (ابسوليۋتتىك) تەڭ ۇعىم. ەندەشە بىز, حالقىمىزدى قۇرتۋعا ارنالعان جەگىنى – جاۋلارىمىزدىڭ قولىمەن جازىلعان «تاريحناما» سىماقتاردى تەزدەتىپ الاستاپ, ورنىنا كوك تۇرىكتىڭ كوك سۇلىگىن – اقيحات تاريحىمىزدىڭ جاس وركەنىن جەدەلدەتىپ ەگۋگە مىندەتتىمىز. ادىستەمەمىز, الى دە وڭ باعىتقا بەتتەي قويعان جوق دەپ جوعارىدا ايتتىق قوي. سول سوزىمىزدى اشالاي تۇسسەك جانە باستا ايتىلعان ويىمىزدى تۇيىندەسەك, مىنا بىر نەشە جاققا جيناقتالادى ەكەن.

1.تۇرىكتىڭ ادامزات تاريحىنداعى ورنىنا سال قاراۋ. مۇندا باستىسى: قازىرعى قالىپتاسقان ۇعىم بويىنشا, ادامزاتتىڭ مادەنيەت تاريحىنىڭ باستاۋ كەزەڭى ەسەپتەلەتىن سوڭعى بەس-التى مىڭ جىلدىڭ (شىنىندا ەڭ كەمى ون مىڭ جىل) كولەمىندە, ىلكى تۇرىكتەر جەر ورتا تەڭىزىنەن تىنىق مۇحيتقا دەيىنگى ەندىكتە, سىبەردەن (سىبىردەن) ۇندىگە دەيىنگى بويلىقتا ومىر سۇرەتىن الىپ بىر تۇتاس ەل بولعاندىعى ەسكەرىلمەيدى. وسىنشا, ۇلى كەڭىستىكتى الىپ جاتقان ەلدىڭ ازييا, افريكا جانە ەۆروپاداعى بارشا مادەني قيمىلدارعا باستاماشى بولعانىن مۇلدە مويىنداماۋ. ودان قالا بەردى, وسىناۋ بىر تۇتاستىقتى موينداماۋ سالدارىنان قازىرگى كۇندە قىتاي وركەنيەتى, ۇندى وركەنيەتى, قوسوزەن وركەنيەتى, مىسىر وركەنيەتى جانە گرەك وركەنيەتى سانالىپ جۇرگەن مادەنيەت جەتىستىكتەرىندە ىلكى تۇرىكتەردىڭ ايقىن ىزى بار بولا تۇرا, ولاردىڭ ۇلەسىن بارىنشا جوققا شىعرادى. بارىنەن دە ادامدى تىكسىندىرەتىن جەرى – تول تاريحشىلارىمىز دا, تۇرىكتانۋ سىندى قاسيەتتى عىلىمعا وسىنداي اۋقىمدى ارنامەن كەلۋدەن تايساقتايدى.

2.ساقييا موني (ساكьياموني) زامانىنان مۇحاممەد پايعامبار زامانىنا دەيىنگى ادامزاتتىڭ قۇداي تانۋ ساناسىندا ساپالىق وزگەرىس بولعان مىڭ جىلدان ارتىق ۋاقىتتا, بايىرعى تۇركىلەر اقىل-ويىنىڭ توركىندىك مانگە يە بولعانىن الى ەشكىم اۋىزعا العان جوق. بۇل دا تۇركتانۋدا ورنى وگەيسىپ تۇرعان بىر ارنا.

3.ىلكى تۇرىك جونىندە سىڭار جاقتىلى كوزقاراس. مۇندا, بىرىنشى تۇرىك قاعاناتىنىڭ قۇرىلۋىن, تۇرىك حالقىنىڭ بىردەن بىر قالىپتاسۋ كەزەڭى دەپ قاراۋ; كونە تۇرىك جازۋىن قامتىعان تۇركى مادەنيەت جەتىستىكتەرىن, قىسقا عانا ۋاقىتتىڭ جەمىسى دەپ قاراۋ; سونداي-اق, 1– 2-تۇرىك قاعاناتتارى داۋىرىن قوسپاعاندا, تۇرىك حالقى باستان-اياق بىتىراندى, السىز كۇيدە بولدى دەپ قاراۋ سەكىلدى دۇمبىلەز پىكىرلەر عىلىمىي اقيحات رەتىندە قالىپتاسىپ قالعان.

4.ەڭ ۇلكەن ماندىك قاتەلىكتىڭ بىرى: الاشا حان – شىڭعىسحان قۇرعان ۇلى الاش قاعاناتىن, سونىمەن بىرگە ونىڭ مۇراگەرلەرى جانە امىر تەمىر اۋلەتى جالعاستىرعان حاندىقتاردى تۇرىك تاريحىنان ويىپ الىپ تاستاۋ. بۇل تۋرالى بىز, وتكەندەگى «شىنىڭا كوش, تاريح! شىڭعىسحان كىم?» («جۇلدىز» 2006-جىل 1-سان) دەگەن ەڭبەگىمىزدە تولىعىراق ايتقان ەدىك. بۇل جەردە ەش جالىقپاستان قايتالايتىن بىر سوز بار – باسقالار مۇنى, تۇرىك تاريحىن جوققا شىعارۋ ۇشىن ماقساتتى تۇردە جاساعان. امال نەشىك, وسىنداي شيىرعا سوقترۋلاردان اداسقانىمىزدى الى دە مويىنداعىمىز كەلمەيدى.

5.باس-باسىنا تارتۋشىلىق. قازىرعى بار تۇركى ۇرۋ-ارستارىمىز (ۇلىت-ۇلىستارىمىز), تۇپتەپ كەلگەندە بىر تەكتەن تاراعان. جەكە-جەكە ۇلىت بولىپ بولىنە باستاعانىمىزعا ەڭ ارى كەتسە بەس عاسىر بولدى. تىل, مادەنيەت جاعىنان تۇبەگەيلى الشاقتاي باستاعانىمىزعا, تىپتى بىر عاسىرعا دا جەتە بەرگەن جوق. بۇنداي بارىس-كەلىستىڭ سيرەۋى وزىيلىك (ستيحييالىق) بارىس ەمەس ەدى. قايتا, وتارشىلاردىڭ زورلىق-زومبىلىعىنان تۋىنداعان جاساندى اۋقىم بولاتىن. سول سەبەپتى بىز مەيلى قايسى ۇلتتان شىعايىق, قاي ارىستان تۋايىق قولىمىزعا قالام الادى ەكەنبىز وسى تامىرلاستىقتى تۇرتپەلەپ بولمەي, كەستەلەپ شىمايتۋعا بورىشتىمىز. سۇيتكەندە گانە: بىزدىڭ بولاشاققا قالدىراتىن تاريحنامالارىمىز ۇلى ارنادان باستاۋ الىپ, بايتاق دالامىزدىڭ كەنەن قۇشاعىنا قاراي جوڭكىلە اعاتىن بولادى. ايتپەسە, وتارشىلداردىڭ اۋەنىن قايتالاعان شاتۋىق (پوپۋگاي) بولىپ قالا بەرەمىز.

6.تۇرىك جەرىندەگى وركەنيەت جەتىستىكتەرىن سىرتقى كۇشتەردىڭ اسەرىندە قالىپتاسقان دەپ, نەمەسە, سىرتتاعى الدە بىر “وركەنيەتتى ەلدەن” جۇعىستى بولعان دەپ قاراۋشىلىق. “اقىل اۋىس, ىرىس جۇعىس” دەيدى, دانا قازاق. مۇنداعى اقىل دەگەنى – قازىرعى ۇعىممەن ايتقاندا رۋحاني بايلىق; ىرىس دەگەنى – زاتتىق بايلىق. ەكەۋىن قوسقوندا, وركەنيەت – ۇلتتىق جەتىستىك. دەمەك, قازاق (تۇرىك) پالساپاسى بويىنشا: ادامزات جەتىستىكتەرى بىرەۋدەن بىرەۋگە تارالادى, ونى بىرەۋ تاعىدا ودان ارى بايىتا تۇسەدى. “الاعان قولىم بەرەگەن” دەيدى جانەدە قازاق دانالىعى. بۇل دا – الۋ بار جەردە, بەرۋ دە بولاى دەگەن پالساپاۋىي انىقتاما (اكسيوما). ياعىني, ەرتە زامانداعى تۇرىكتەر, شىعىس پەن باتىستىڭ وركنيەت جەتىستىكتەرىن قابىلداي دا بىلگەن. سونىمەن بىرگە, ادامزات وركەنيەتىنە وشپەس ۇلەس قوسا دا بىلگەن.

7.تۇرىك تاريحىن زەرتتەۋدەگى تار ورىستىلىك. ناقتىراق ايتقاندا: ۋاقىت, كەڭىستىك جانە مالىمەت كوزى جاعىندا مەيىلىنشە تار شەڭبەردىڭ ىشىنە تىعىلىپ الۋشىلىق. جوعارىداعى تۇيىندەمەلەردەن جيناقتاي كەلگەندە, تۇرىك تانۋدى ۋاقىت جاعىنان ۇزاپ كەتكەندە جىل ساناۋدىڭ الدىنداعى 3-4 عاسىردان اسىرعىسى كەلمەيدى. كەڭىستىك جاعىنان دا قارىق بولىپ تۇرعانى بەلگىلى. ارقا （موڭعول ۇستىرتى）, شىعىس تۇركىستان جانە قازىرعى ورتا ازيياداعى تۇركى ەلدەرى كولەمىنەن ەشبىر اسىرمايدى. مالىمەت كوزىنىڭ قاينارى, الدە قاشان ولشەپ-تامالىپ قويىلعان. سالعان جەردەن كونە قىتاي دەرەكتەرى ايتىلادى. ودان قالسا اراپ, پارسى ساياحاتنامالارى, لاتىن, گرەك ەستەلىكتەرى تىلگە ورالا كەتەدى. شىنداپ كەلگەندە, وسىناۋ “باستاۋ حاتتاردىڭ” بىر تالايى وتە سىڭار جاقتىلى. ماڭىزدى تاريحي شىندىققا قاتىستى مالىمەتتەر مۇلدە بۇرمالانعان. ايتالىق “قىتاي دەرەكتەرى” قيستىرۋ مەن بۇرمالاۋدىڭ جينتىعى. ونداعى تۇرىككە قاتىستى مالىمەتتەردەن شىندىق تابۋ “قىستا جىلان, جازدا مۇز تابۋدان” دا قيىن. باسقانى قويعاندا, تۇركى قاعاناتى مەن تۇستاس جاساعان سۇي-تاڭ اۋلەتى مالىمەتتەرىندە “تۇرىكتەردە جازۋ جوق” دەلىنگەن. كانەكي, باسقاسىنىڭ شىن ەكەنىنە شۇبالەنبەي كورىڭىز. بۇل بىر گانە مىسال. ىس جۇزىندە, بۇنداي بۇرمالاۋلار بىزدىڭ تاريحىمىزعا قاتىستى بارلىق “وركەنيەتتى ەل” جازبالارىندا اياق الىپ جۇرگىسىز. بىزشە, بۇزىپ جازىلعان تاريحنامالار مىناداي بىرنەشە جاعدايدا ومىرگە كەلگەن: سونىڭ الدىڭعىسى, الدەقالاي ۇرىلار جاعىنان وزگەرتىلگەن تاريحي ارناۋلى ەڭبەكتەر مەن باتىرلار جىرى سياقتى تۋىندىلار. مۇنداي ۇرلىق, ەكى تۇرلى جاعدايدا جاسالعان. بىرى, بۇرىنعى تۋىندىنى وز زامانىنىڭ, وز حالقىنىڭ تالعامىنا قاراي بەيىمدەۋ ۇشىن ونداعى كەيىپكەر, جەر-سۋ اتتارى وزگەرتىلگەن. نەمەسە, جەڭۋشى مەن جەڭىلۋشىنىڭ ورنى اۋىستىرىلعان. ەكىنشى بىر ۇرلىق: الدە نەندەي دارىنسىز جازۋشى جاعىنان وز اتىن شىعارۋ پيعىلىمەن كەلسە-كەلمەس, قاراما-قايشى جانە دورەكى, نانىمسىز ەتىپ بۇرمالانعان.

وسى ايتقان ۇرلىقتاردىڭ قاي-قايسى دا, بەلگىلى تاريحي جاڭعىرۋ بارىسىنداعى اۋدارۋ جاسامپازدىعى ەتەك العان تۇستا جۇز بەرگەن دەپ كەسىپ ايتۋعا بولادى. تاريحي مالىمەتتەردى بۇرمالاۋدىڭ ەڭ سۇمدىعى – جوسپارلى, ساتىلى جانە كەڭ كولەمدە جۇرگىزىلگەن “قايتا جازۋلار” بولدى. مۇنداي اۋقىمدى “قيمىل”: تۇرىكتەر, بيلەۋشىدەن جاپپاي قۇلعا ايلانعان, ال ەجەلدە تۇرىك قاراستىلىعىندا بولعان ەلدەر تۇگەل دەرلىك باتىس وتارشىلدارىنىڭ تەلىمىنە تۇسكەن كەزدە بولدى. اسىرەسە, XIXعاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان XXعاسىردىڭ الدىڭعى جارتىسىندا وتە قاۋىرت جۇرىلدى. وسى داۋىردە, باتىس وقىمىستىلارىنىڭ شىعىستىڭ مادەنيەتى مەن تاريحىنا دەگەن «قىزىعۋشىلىعى» جوعارى ورلەۋگە كوتەرىلدى. الايدا, ولاردىڭ مۇلدە باسىم سانداعىلارى جەرلىك ۇلت تىلىن بىلمەدى. بىلەدى دەگەندەرىنىڭ وزى, سول تىلدىڭ جالپى زاڭدىلىعى كولەمىندە تۇسىنىك قالىپتاستىرۋدان, كۇندەلىكتى جۇمىس قاتىناسى ۇشىن ەڭ تومەنگى دەڭگەيدە تىل سىندىرۋلاردان اسپادى. كەرىسىنشە, جەرگىلىكتى ۇلتتاردان اعىلشىن جانە باسقا شەت تىلىن جاقسى بىلەتىن, تىپتى كوپتەگەن تىل بىلەتىن ادامدار شوعىرى پايدا بولدى.

بارىنەن دە ماڭىزدىسى – تاپ وسى تۇستا ولاردىڭ ۇلتتىق قالىپتاسۋ كەزەڭى اقىرلاسىپ, ورتاق ۇلتتىق سانا پايدا بولۋدان ورلەۋ ساتىسىنا وتكەن ەدى. وسىنداي ورتادان شىققان وقىمىستى, حاتكەرلەر وزىن جالداعان باتىستىقتارعا تاريحي اڭىزداردى بۇرمالاپ تۇسىندىردى, قۇندى جازبالاردى وزگەرتىپ كوشىرىپ بەردى. ولاردىڭ بارلىعىندا: جەڭىمپازدىڭ ورنى الماستىرىلدى, اتى وزگەرتىلدى. سونىمەن قاتار, ايگىلى ادامداردىڭ ۇلتى وزگەرتىلىپ كورسەتىلدى. وسى كەزەڭنىڭ تاعى بىر ەرەكشەلىگى – پايدا ۇشىن, قۇندى كىتاپتەردى ساۋاتسىز تۇردە اۋدارىپ, نەمەسە, شالاعاي كوشىرىپ كوپتەپ بازارعا سالۋ بولدى. ال, تۇپ نۇسقالار پايدا كوزى رەتىندە قاراڭعى تۇكپىرلەردە قاماپ ۇستالدى. سويتىپ شىعىس تانۋ سالاسىندا ۇرلىق, بارىمتا, قاراقۇرىق كوبەيدى. سودان باستالعان جامان ادەت – اۋىل ۇيدىڭ مونشاعىن كۇندىز ۇرلاپ تۇندە تاعاتىن سۋىق قولدىلىق الى قالماي كەلەدى. وسىنىڭ دال كەرىسىنشە: سول داۋىردە, ورتا ازييا تۇرىكتەرىنىڭ جەرى تۇتاسىمەن سىرتقى الەمنەن بولەكتەنىپ, الىپ اباقتىعا ايلاندى. ەستى ازاماتتارى, ەسىل ەرلەرى ۇلى شوقاننان تارتىپ ارت-ارتىنان مەزگىلسىز, تۇيىقسىز مەرت بولىپ جاتتى. جەرىنىڭ استى-ۇستىندە تونالماعان نارسە نەكەن-ساياق قالدى. اقشاعا جارايتىندارى استىرتىن جوعالدى.

قالعاندارىنىڭ كوبىنە جات ەلدىڭ ەنى سالىنىپ, تانىمايتىن جۇرتتىڭ تاڭباسى باسىلدى. تۇك بولماعاندا, اۋەلدەيمىز (رەستاۆراتسييالايمىز) دەپ وزەگەرتە-وزگەرتە «وزىنىكىنە» ايلاندىرىپ الدى. بۇلارى از بولعانداي, قازبا جادىگەرلىكتەرىمىزگە قىش قۇتى, قولا جارماق, قاعاز قىرداسىنداردى ارالاستىرىپ جىبەرىپ, بۇل جەردىڭ ەجەلدەن “وزىنىكى” بولعانىن “دالەلدەيتىن” بولدى. “ۇرىسى كۇشتى بولسا, يەسى ولەدى” دەپ دانا بابامىز ايتپاقشى: جۇزدەگەن جىلدار بويى, قاراقشىلار كوزىمىزدى باقىرايتىپ قويىپ اسىلىمىزدى توناپ جاتقاندا “تاستا!” دەپ ايتۋعا داتىمىز بارمادى. باسقا, باسقا-اۋ! تاسقا ويىپ جازىلعان تاريحىمىز – كونە تۇرىك ماڭگى تاستارىنداعى, جاقۇتتاي جارقىراپ تۇرعان جازۋلارىمىزدىڭ وزى, عىلىمنان الىدە بولسا ويىپ ورىن الالماي كەلەدى. ەگەر, تومسومداي عالىم بولماعاندا, وسىناۋ قاسيەتتى مۇرامىز – تۇرىك جازۋى دا وتارشىلداردىڭ وينشىعىنا ايلانىپ “يت قۋدى, قويان قاشتى” بولىپ جوعالار ەدى. نە بولماسا, الدە بىر “مۇراجايدىڭ” تۇكپرىندە جارىق جالعاندى كورە الماي – بىزدىڭ وسىناۋ ازات كۇنىمىزگە جەتە الماي ماڭگىلىككە كوز جۇمارى انىق بولاتىن. ويتكەنى, XVIعاسىردان باستاپ سەرپىلە باستاعان باتىس وتارشىلدارى: ەڭ الدىمەن وزدەرىن وركەنيەتتى ەلمىز, اسىل تەكتى ارياندارمىز دەپ حالقىنىڭ قۇلاعىنا سىڭىردى. ودان سوڭ, جاستارى مەن جاساقتارىن “جابايىلاردى” اياماۋعا قايراپ امرەيكا مەن افريكانىڭ تۇرعىندارىنا ايداپ سالدى.

ال, ازييادا ولار بارلىق سۇعىن ورتا ازييا تۇرىكتەرىنە قادادى. ولاردىڭ وراسان كەڭىستىكتى يەلەپ جاتقان باي مەكەنىن تۇبەگەيلى باسىپ قالۋ ۇشىن ەجەلگى “وركەنيەتتى ەل” جانە “ەۆرازييا كوشپەندىلەرى” سىندى تالىمەتتەردى (تەورييالاردى) جاساپ شىقتى. سول ارقىلى ازييا حالىقتارى اراسىنداعى تاريحي شارۋاشىلىق بايلانىستى بىر جولا ۇزىپ: “مادەنيەتتى ەلدەردى” وزدەرىنە بازار قىلىپ, «كوشپەندىلەردى» بىرتىندەپ قۇرتىپ, باي دا ۇلان قايىر كەڭ جەرىن قاراتىپ الۋدى, سويتىپ جەر بەتىندە اريان ۇرپاقتارى عانا الشىسىنان باسىپ جۇرەتىن باقىتتى زامان ورناتۋدى كوكسەدى. ايتسەدە, ولار تۇرىكتەردىڭ الدە قالاي كوشپەندى ەمەس, شىنىندا, المنىڭ ەجەلگى قوجاسى ەكەنىن ابدەن بىلەتىن. ويتكەنى, وزگەنى ۇمىتسا دا ۇلى وسپان (وسمان) ۇلىسىن ەستەن شىعاراتىنداي سۋمىي ەمەس ەدى, ولار. ۇندىستاننىڭ بۇرىنعى قوجاسى كىم ەكەنىن دە بىلمەي قالۋى مۇمكىن ەمەس (بۇرىنعىنى «ۇمىتىپ» قالسىن-اق, دەيىك).

بىراق, تاعدىر باتىس وتارشىلدارىنىڭ ارام ويىنا جەتكىزبەدى. قۇلدىقتان قۇتقارعان قىتايى مەن ەلەمەگەن ورىسى ولاردىڭ الدىن وراپ كەتتى. ارى “زەيىندى شاكىرت” ەكەنىن كورسەتتى. تۇرىك جۇرتىنىڭ بارشا تاريحىن توناپ, ونى وزىنىكى قىلۋعا كەلگەندە “ۇستازدارىنان” نەشە ەسە اسىپ تۇستى. ولار, تىپتى تۇرىكتىڭ جەر-سۋ, اڭ-قۇستارىنا دەيىن وز فاميليالارىنا كوشىرىپ الدى. بارا-بارا, ۇستازدارى شاكىرتتەرىنىڭ قولدان جاساعان “تاريحنامالارىنا” جۇگىنەتىن بولدى. تىپتى, ونى تۇركى تاريحىن انىقتايتىن پارامەترگە ايلاندىرىپ الدى. وسىلايشا, ەر تۇرىكتىڭ قارا شاڭىراعى – قارا ورمانداي قازاق ەلى كۇن سايىن قانسىراپ, جىل سايىن سانسىراپ زاۋالعا بەت الدى. جەرى كۇننەن كۇنگە اپشىپ – شۇرايلى ەدىلىنەن, سالقىن سىبەردەن, بايتاق تۇركىستاننەن ايىرىلدى. تاريحى تۇگىل, تاعدىرى الما-عايىپ زامانعا دۋشار بولدى. تاۋبا, تاۋبا! كوك اسپاندا تاڭىر, ايعاز (بايتاق) جەردە ەر تۇرىكتىڭ ارۋاعى قولدادى. تۇركى جۇرى جويىلماسىن, وسكەلەڭ وركەنيەتى, باي تاريحى ىز-توزسىز كەتپەسىن دەدى. داڭىقتى كولتەگىننەن سوڭ, تۋرا 1263جىل وتكەندە: الشىننىڭ (ا-شى-نانىڭ) ۇرپاقتارى, الاشتىڭ اسىل ازاماتتارى يمانعالىي, مىرزاتاي, قارجاۋباي قاتارلى باسشىلار مەن عالىمدار وڭ ارقانىڭ ار جاعىندا قالعان بابامىزدىڭ بەلگى تاسىن, سارارقانىڭ توسىندەگى كۇن ساۋلەتتى استاناعا الىپ كەلدى. “داتىڭدى ابىلاي حاننىڭ قاسىندا ايتباعاندا, اتاڭنىڭ باسىندا ايتاسىڭ با?” دەمەكشى, وسىندايدا جازباعان قالامنىڭ كومەيىنە كۇل تولماي ما.

كولتەگىن قۇلىپتاسىنداعى اتا الىپپەمىز

كونە تۇركى جازۋىنىڭ الىپپەلىك كەستەسى

1. ( ) وقىلۋى: – ا جانە ا, كەيدە – ە.

2. وقىلۋى: – ى جانە ى, كەيدە – ە.

3. (كەيدە ) – وقىلۋى: – و جانە ۇ.

4. (كەيدە ) – وقىلۋى: – و جانە ۇ.

5. وقىلۋى: – بى (بويىن, بۇع).

6. (كەيدە ) – وقىلۋى: – بى (بيىك, ەب).

7. (كەيدە ) – وقىلۋى – دى (دولقىن).

8. وقىلۋى: – دى (دىيەك).

9. وقىلۋى: – ىي (اي).

10. (كەيدە ) – وقىلۋى: – ىي (يىگ).

11. وقىلۋى: – ىل (ال).

12. وقىلۋى: – ىل (ىلىك).

13. وقىلۋى: – نى (نان).

14. وقىلۋى: – نى (نان).

15. ( ) وقىلۋى: – ىر (ۇر, ۇرا).

16. وقىلۋى: – ىر (ەر).

17. (كەيدە ) وقىلۋى: – سى (سۋ).

18. وقىلۋى: – سى (سەل).

19. (كەيدە ) وقىلۋى: – تى (تاۋ, تاع).

20. (كەيدە ) – وقىلۋى: – تى (تىك).

21. ( ) وقىلۋى: – قى (قاراق).

22. ( ) وقىلۋى: – وق .

23. ( ) وقىلۋى: – ىق (-ق).

24. ( ) وقىلۋى: – عى (عىلاپ).

25. ( ) وقىلۋى: – كى (كور).

26. ( , ) وقىلۋى: – ۇك .

27. ( ) وقىلۋى: – گى (گۇل).

28. ( , ) وقىلۋى: – مى (ماساق, مىق).

29. وقىلۋى: – ىڭ (وڭ).

30. وقىلۋى: – پى (پاس, پاس).

31. ( ) وقىلۋى: – زى (زىت, زىمىرا).

32. وقىلۋى: – شى (ۇشپاق).

33. وقىلۋى: – ىچ (ىچىرە).

34. وقىلۋى: – چى (چىعىق).

35. وقىلۋى: – ني (نار-يا).

36. وقىلۋى: – لت (ىلتى, التى).

37. وقىلۋى:– نچ (ەنچى, انچى).

38. ( , ) وقىلۋى: – نت (انتا, ەنتە).

39. وقىلۋى: – اش (ەش).

40. وقىلۋى: – باش (باش, باس, بەس).

ەسكەرتۋ: جاقشا ىشىندەگى وقىلۋى, نەگىزىنەن سول ارىپتىڭ كەلىپ شىعۋىن كوسەتەدى. وعان الداعى جەردە كوز جەتكىزەسىن.

كونە تۇركى جازۋىنىڭ كەلىپ شىعۋى

قازاق جەرىنەن “تاڭبالى”, “تاڭبالى تاس”, “تاڭبالى ساي”, “تاڭبالى جۇرت” سياقتى جەر اتتارى توتەنشە جيى كەزدەسەدى.سونىڭ بارى: “تاڭباعا” – جارتاس جازۋىنا بايلانىستى قويىلعان. دەمەك, جارتاس سۋرەتتەرى قازاق وتانىندا, ياعىنىي, ەجەلگى تۇرىك جۇرتىندا ايىرىقشا كوپ ۇشىرايدى. باسقاشا ايتقاندا, ىلكى قازاقتار – كونە تۇرىكتەر, وزى قونىستانعان جەردىڭ بارلىعىنا بايىرعى جازۋمەن– جارتاس سۋرەتتەرىمەن ماڭگىلىك ەستەلىك قالتىرىپ وتىرعان. ولار, ارينە تاسقا عانا جازۋ جازىپ قويعان جوق, باسقادا نارسەلەرگە جازۋ جازعانى انىق. بىراق, تەمىر ەكەش تەمىر بولسادا, سول زاتتار ۋاقىت وتە كەلە حيميالىق, فيزيكالىق وزگەرىستەرگە ۇشىراپ, نەمەسە, كومىلىپ جوق بولعان. تەك, ماڭگىلىكتىڭ نىشاناسى بولعان جارتاستار عانا, بابالارىمىزدىڭ قول تاڭباسىن بىزگە جەتكىزە الدى. سوندىقتان دا, اتامىز قازاق ماڭگىلىك جاتتا قالاتىن نارسەنى, الجاستىرماس ايقىندىقتى “تاسقا باسقان تاڭباداي” دەپ تەڭەيدى. دەمەك, “تاسقا تاڭبا باسۋ” ارقىلى – سۋرەت سالۋ, جازۋ جازۋ ارقىلى ماڭگىلىك بەلگى, وسيەت قالدىرۋ داستۇرى: قازاق ومىرىندە دە جاقسى ساقتالعانى وسى تىركەستەن انىق كورىنەدى. ەكىنشى قىرىنان ايتقاندا, تاستاعى تاڭبالاردىڭ – جارتاس سۋرەتتەرىنىڭ ماڭىزدىلىعىن ەجەلگى قازاقتار جەتە تۇسىنگەن. وسى قيسىننان وي ساباقتاعاندا, تاسقا تاڭبا سالۋ مادەنيەتى: كەمىندە, سوناۋ ون نەشە مىڭ شامالى جىلدان, تۋرا حىح-حح عاسىرلارعا دەيىن: جارتاس سۋرەتتەرى (پەتروگليف), بەينەلى جازۋ (پيكوگرامما) جانە تۇرلى جازۋ, سونداي- اق, كەسكىندەۋ ونەرى (سكۋلьپتۋرا) بولىپ ۇزىلمەي جالعاسىپ كەلەدى. بۇل بىر جاعىنان تۇرىكتەردىڭ جازۋ تاريقىنىڭ كەمەليەتى (ەۆوليۋتسيياسى) بولسا, كەڭ ماعىنادان تۇتاس ادامزات جازۋ مادەنيەتىنىڭ كەمەليەتى ەسەپتەلەدى. ادامزات, تۋباستا ويىن ەستەلىككە الۋدى, سول ويىن يشارالەيتىن نوباي سۋرەتتەردى بەلگىلى تارتىپپەن الدە بىر نارسەنىڭ بەتىنە سىزىپ قالدىرۋدان باستاعان. قازىرعى, بىز كورىپ جۇرگەن جارتاس سۋرەتتەرىنىڭ ىشىندە ەڭ بايىرعىدان كەلە جاتقانى ەڭ جالپىلاسقانى – مايدا قارا جارتاس بەتىنە سالىنعان نوباي سىزبالار. ولار, سىرتتاي قاراعاندا, الدە قانداي قاتتى نارسەمەن تىرناپ جازعان سەكىلدى اسەر قالدىرادى, كىسىگە. ەگەر, انىقتاپ قاراساڭىز: تەسكىش , نەمەسە, بىز سەكىلدى ۇشكىر سايماندى تاس بەتىنە تاقاپ تۇرىپ, ۇستىنەن توقپاق تارىزدەس قۇرالمەن ۇرىپ شەكۋ ارقىلى سالىنعانى بىلىنەدى. وسىلاي سالىنعان اربىر سۋرەتكە قىرۋار ۋاقىت جانە توتەنشە ىجداعاتتىلىق كەرەك بولارى داۋسىز. وسى تۇرعىدان تالداعاندا, بۇل سۋرەتتەردى زامانىندا ارناۋلى ادامدار – بالامالى تۇردە ايتقاندا بىتىكشىلەر, نەمەسە, حاتشىلار سالعانى انىق. دال وسى شەكىمە سۋرەتتەردىڭ العاشقى كەزەڭدەگى توبىنا اڭدار مەن ادامداردىڭ نوباي كەسكىنى جاتادى. مۇندا, سىزۋشىلىق ونەرىنىڭ جۇقاناسى (ەلەمەنتى) بولسا دا, كوركەمدىك تالاپقا مانبەرۋ ماقسات ەتىلمەگەن. قايتا, وزى تۇرعىسىنان ويىن جەتكىزۋ, باسقالار تۇرعىسىنان ۇعىم الۋ كوزدە ۇستالعان. مىنە, وسى ماقساتقا جەتۋ ۇشىن , سىزىلعان نارسەلەردى باسقالاردىڭ جىعا تانۋى العى شارت بولدى. وسى العى شارتتى ورىنداۋدىڭ بىردەن-بىر جولى – “كەيىپكەرلەردىڭ” وكىلدىك مۇشەلەرىن كورنەكتىلەندىرۋ ەدى. ايتالىق: قوڭىر اڭداردىڭ مۇيىزى, جىرتقىش اڭداردىڭ اۋزى مەن قۇلاعى جانە قۇيرىعى, ادامنىڭ تىك كۇيدەگى سۇلباسى, سونداي-اق, ەركەك جاراتىلىستاردىڭ جىنىس مۇشەسى قاتارلىلار بارىنشا كورنەكتىلەندىرىلىپ, مەيىلىنشە اسىرەلەنىپ سىزىلعان.

ارينە, مۇنداي تاسىلمەن “ەستەلىك جازۋدىڭ” سول زامانداردا بەلگىلى ادىستەمەلىك جۇيەسى بولعانى شۇباسىز. الايدا, وسىنداي جولمەن ادامدار اراسىنداعى جازباشا وي الماسۋ ايتارلىقتاي جۇزەگە استى دەۋگە كەلمەيدى. دەسەدە, وسى “جازبالار” ارقىلى سول زامان “وقىرماندارى” بەلگىلى بىر ىرى ۋاقىيعا جايلى قالاميەنىڭ ويىن جورامالداپ ۇعا العان. وسى داۋىردەن كەيىنگى جارتاس سۋرەتتەرى, تىپتى دە ابستراكتتانا باستايدى. مىسالى: كولىككە شەگىلگەن اربانى بەينەلەگەن سىزبادا, وگىزدىڭ تۇسىنان قارالعان نوبايى بەرىلگەن. ال, اربا جازىسىنىڭ توبەسىنەن قاراعان نوبايى تۇسىرىلىپ, كەرىسىنشە, ەكى دوڭگەلەگى وز-وز تۇسىنان قارالعان كورنىسىمەن, بىلىكتىڭ ەكى جاق باسىنا ۇشتاستىرىلا بەينەلەنگەن. اربا ايداپ كەلە جاتقان كوشىر بولسا, بىر قولى جازىعا تۇتاسقان قالپى, تاعى بىر قولىن قۇلاشتاي سەرمەگەن بەينەدە, تىك جۇرىپ كەلە جاتقان كەسكىندە كورسەتىلگەن. بۇلايشا سىزۋ تاسىلى, قازىرعى ويلاۋ جۇيەسى تۇرعىسىنان رەتسىز, قىم-قيعاش سەزىلگەنىمەن, زامانىنداعى “قالاميە” كولىكتىڭ وگىز ەكەنىن, وعان شەگىلگەن قۇرالدىڭ اربا ەكەنىن, سونداي-اق, ونى بىر ادامنىڭ ايداپ كەلە جاتقانىن انىق ەمەكسىتە بىلگەن. سۇيتىپ ادامدارعا بەلگىلى بىر ۋاقيعانى “بايانداپ” بەرگەن. مۇمكىن, ول – اربا سىندى قاتىناس-تاسىمال قۇرالىنىڭ ومىرگە كەلگەندىگىن جانە ونى قالاي پايدالاناتىنىن “جارنامالاپ” تۇرعان شىعار? كەلەسى كەزەڭدە, جارتاس سۋرەتترىندە بەينەلەنەتىن نۇسقالار بارىنشا قاراپايىمداسىپ, تاڭبا سانى بارعان سايىن مولايا تۇستى. ەندىگى جەردە, جانۋارلاردىڭ ورنىنا ونىڭ بەلگىلى بىر مۇشەسى, اربانىڭ ورنىنا دوڭگەلەگى گانە الىندى. ادامنىڭ بولسا جىنىستىق پارقى كورسەتىلدى. بۇلاردان سىرت الاقان تابى, تابان ىزى, وت جانە قۇرال-سايمان سۋرەتتەرى سەكىلدى كوپتەگەن تاڭبالار جارىققا شىقتى. وسىناۋ جارتاس سۋرەتتەرىنەن, ادامزات جازۋ تاريقىنىڭ اربىر باسقىشتارىن كورۋگە بولادى. ول: دارا نارسەلەردى عانا كورسەتە الاتىن – نوباي سۋرەت; كۇردەلى نارسەنى جىكتەپ كورسەتە الاتىن– جايما سۋرەت; نارسەلەردىڭ ەرەكشە بولىگى ارقىلى سول نارسەنى ۇقتىرا الاتىن – وكىلدىك تاڭبا; ابستراكت ۇعىمدى بەينەلەي الاتىن– شارتتى تاڭبا بولىپ بەينەلى جازۋعا قاراي دامىپ وتىرعان. وسىدان كەيىنگى داۋردە – مولشەرمەن جىل ساناۋدان 3000-2500جىلدار بۇرىن ادام بالاسى پىشىك (يەروگليف) جازۋىنا قادام باستى. وسىدان بىلايعى جەردە, جارتاستاعى نوباي سۋرەتتەر مەن شارتتى تاڭبالار, قولدانۋعا ىڭعايلى, سانى جاعىنان مول, تۇراقتى تاڭبالارعا – قازىرعى كۇندە وزىمىز يەروگليف دەپ اتاپ جۇرگەن پىشىك جازۋىنا قاراي بىر جولاتا كوشتى. ايتالىق: “سۋ” دەگەن سوز, بۇرىن دەگەن تاڭبادان, 水 دەگەن تاڭباعا; “اي” دەگەن سوز, بۇرىنعى دەگەن تاڭبادان月 دەگەن تاڭباعا دامىتىلىپ بارىنشا قولايلى بولا تۇستى. بۇل, ادامزاتتىڭ بىتىك جازۋىنا ياعنىي, الىپپەلىك جازۋعا قادام باسۋىنىڭ وتپەلى كەزەڭى ەدى. ناقتىراق ايتقاندا, بەينەلىك جازۋ مەن پىشىك جازۋ الىپپەلىك جازۋدىڭ اتاسى مەن اناسى ەدى. سوناۋ جارتاستاعى نوباي سۋرەت زامانىنان تارتىپ پىشىك جازۋى پايدا بولعان كەزەڭگە دەيىن, ادامزاتتىڭ جازۋ پايدالانۋ تاريحىنىڭ ار ساتىسى, شارۋاشىلىق دامۋىنداعى مالىم بىر ۇلى توڭكەرىستىڭ تۋىندىسى بولاتىن. ايتالىق, مال شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋى, كولىكتەن پايدالانا بىلۋدىڭ جارىققا شىعىۋى, اربانىڭ تاپقىرلانۋى قاتارلى دامۋ ساتىلارىنىڭ جەمىسى – ۇرۋحاني ومىردەگى بەينەسى ەسەپتەلەدى. بۇل جەردە, «ادامزات» دەگەن جالپىلاما اتاۋدى الىپ وتىرۋىمىزدىڭ وزگەشە مانىسى بار. بىزشە, قازىر ايتىلىپ جۇرگەن عالاميات(جاھاندانۋ) بۇگىن گانە ەمەس, قايتا, بۇدان سان مىڭ جىلدار بۇرىن پايدا بولعان. ول, ەڭ العاش رەت مال شارۋاشىلىعىنىڭ وركەندەۋ كەزەڭىندە جارىققا شىققان. اتاپ ايتقاندا: ات, وگىز, اتان سياقتى كولىكتەردى پايدالانۋ ەتەك الىپ, ولاردىڭ ناسىلى جاقسارتىلىپ,سونداي-اق, ولارعا سالاتىن تۇرلى ابىزەلدەر كەمەلدەنىپ, اربامەن تاسىمالداۋ دامىعان تۇستا, ادامدارعا الەمنىڭ الىس تۇكپىرىنە جورىق جاساۋ, قونىس اۋدارۋ ارمانى پايدا بولعان. و زامانداعى كولىك, اسىرەسە جىلقى – قازىرعى قاتىناس قۇرالدارىنىڭ, سىمسىز حابارلاسۋدىڭ, وزىق قارۋ-جاراقتىڭ بالاماسى بولعان. مۇزداي قارۋلانعان اتتى جاساعى بار ەل – سول زاماندا سوزسىز تۇردە الەمنىڭ قوجاسى-تۇعىن. ولار, دۇنيەنىڭ بىر تۇكپىرىنەن اتتانىپ, تاعى بىر شالعايىن باسىپ الۋمەن قاتار: شىعىستاعى جاڭالىقتاردى باتىسقا, كەرىسىنشە, باتىستاعى جەتىستىكتەردى شىعىسقا تاسمالداپ وتىردى. ادامزات تاريحىندا, امالسىز مويىندالاتىن بىر اشتى شىندىق بار. ول – سوعىستىڭ العا باسارلىق اسەرى. ەرتە زامانداعى سوعىس, دال تۇسىندا الاساپىراندىق اكەلگەنىمەن, جەڭىلۋشى ۇشىن اپات تۋدىرعانىمەن, جەڭىمپاز بەن قالىس جاق ۇشىن شارۋاشىلىق پەن مادەنيەتكە اشىلعان تىڭ ورىس ەدى. ول, بەينە تابيعاتتاعى ورت, نە داۋىل سياقتى قىسقا ۋاقىتتىق ويرانداۋدان كەيىن, ۇزاق ۋاقىت گۇلدەنۋگە جۇكتى بولىپ وتىردى. الايدا, سوعىستىڭ “پايدالى كوەففيتسەنتى” قوعام دامىعان سايىن ازايىپ وتىرعان. بارا-بارا نولگە تۇسىپ, قازىرعى زاماندا الدە قاشان تەرىس مانگە وتىپ كەتتتى. وسىناۋ بايىرعى عالاميات قوزعالىسىنىىڭ كوش باسىندا “ەۆرازييا كوشپەندىلەرى” دەپ اتالاتىن ەل – شىن اتىمەن اتاعاندا, ەڭ ەجەلگى تۇرىكتەر – ىلكى تۇرىكتەر تۇردى. ولار, وسكەلەڭ دارەجەدە دامىعان مالشارۋاشىلىعىنا تايانىپ: شىعىستا تىنىق مۇقيت جاعاسىنان, باتىستا سوناۋ سولتۇستىك افريكاعا دەيىن; تەرىسكەيدە مۇزدى مۇقيت جاعالاۋىنان, كۇنگەيدە سۋماتىرا ارالدارىنا تۇتاسقان ۇلى كەڭىستىكتە الىپ ۇلىس قۇردى. سويتىپ, “ەۆرازييا كوشپەندىلەرى” كۇللى الەمدى سوناۋ ەستە جوق ەسكى زاماننان كۇنى كەشەگى شىڭعىس, تەمىر (الاش, موعول) اۋلەتى كەزىنە دەيىن تۇتاستىرىپ تۇردى. مادەنيەت الماسۋ: شىعىس پەن باتىس اراسىندا, سان-الۋان ۇلتتار ورتاسىندا ەشبىر تولاسسىز باياۋ جىلىسىپ جۇرىپ جاتتى. ىلكى تۇرىكتەر, بەيبىت ۋاقىتتا جىل ماۋسىمىنا ساي بويلىقتى جاعالاپ جىلجىمالى شارۋاشىلىق جۇرگىزدى. جازدا سولتۇستىكتەگى سالقىن, شۇرايلى ايماقتارعا جايلاپ, كۇزگە تامان قوڭىرجاي بەلدەۋگە قاراي جوسپارلى, جۇيەلى تۇردە قونىس اۋدارىپ وتىردى. ال, قىستا ار تۇلىك مالدى وز ىڭعايىنا قاراي وتارلاپ تاستاپ, قاراپايىم ەل جىلى قىستاۋلارىنا جايعاستى. حان-سۇلتان مەن باي-بەكتەر قالاداعى سارايلارىندا سالتانات قۇردى. كوشپەندىلەردىڭ مۇنداي داعدىلى قوزعالىسى, بەينە قانتامىر سىياقتى تۇتاس ۇلىستىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە دەيىن تىرشىلىك باعىشتاپ وتىردى. بەلگىلى الەۋمەتتىك, بولماسا, جاراتىلىستىق سەبەپ سالدارىنان شارۋاشىلىق ويراندالعان كەزدە, وردا بىر بويلىقتان ەكىنشى بويلىققا اۋىستى. وسىعان ەرە ادامزاتتىڭ مادەنيەت وزەگى دە ورىن جاڭالۋعا ماجبۇر بولىپ وتىردى. سەبەبى: مادەنيەتتىڭ جانى, مايەگى شارۋاشىلىق ەدى. تەپە-تەڭدىك بۇزىلعان كەزدە: مادەنيەت تە بىر جەردە كۇيرەپ, ەكىنشى ورىنعا بارىپ قايتا گۇلدەپ جەرلىك قۇنارمەن تولىعىپ وتىردى. مىنە وسىلايشا, ادامزات اقىل-ويى قاي جەردە توعىسسا سول جەردە وركەنيەت جەتىستىگى جارىققا شىعىۋشى ەدى. الايدا, وركەنيەت ەش قاشاندا بىر نۇكتەگە تىياناقتاپ كورگەن ەمەس. ول, ەڭ باستىسى “ەۆرازييا كوشپەندىلەرى” دەپ اتالاتىن ەلدىڭ قوزعالىسىنا باعىنىشتى بولدى. قورتا كەلگەندە, الدەكىمدەر ايتىپ جۇرگەندەي “كوشپەندىلەر وركەنيەتتىڭ جاۋى” ەمەس ەدى. بۇل كۇندە “عىلىمي اقيقاتقا” اينالىپ كەتكەن ۇعىمداعىداي “ادامزاتتىڭ كەنجە قالعان سالاسى” تىپتى دە ەمەس. قايتا, ايتىپ وتكەنىمىزدەي – كۇللى ادامزات وركەنيەتىنىڭ كوش باسشىسى. سونىڭ انىق بىر دالەلى – كونە تۇرىك جازۋى. باس جاقتا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, عالىمدار كونە تۇركى جازۋىنىڭ شىعۋ تەگىن سان-ساققا جورىيدى. بارىنىڭ ەمەۋرىنى – بۇل ايتەۋ تۇرىكتىڭ تول تۋماسى ەمەس, دەگەنگە سايادى. ونى باسقا “وركەنيەتتى” ەلدىڭ جازۋىنان وزگەرتىپ قابىلداعان دەپ قارايدى. بۇل قايدان شىققان ۋاج دەسەڭىز: اينالىپ كەلگەندە جانە الگى – “تۇرىكتەردە مادەنيەت بولماعان” دەيتىن “تۇجىرىمىنىڭ” سالقىنى. ەندەشە, تۇرىكتەر راسىندا وسى جازۋدى باسقالاردان العان با? الدە, وزدەرىنىڭ تول تۋىندىسى ما? قايدان باستاۋ العان, جالعاسى قايدا? تومەندە, وسى سۇراقتارعا جاۋاپ قاراستىرىپ كورەلىك. 1 . كونە تۇركى الىپپەسىنىڭ وقۋ ادىسى ايتىپ وتكەنىمىزەي, بىز ادامزاتتىڭ جازۋ تاريحىن مىنا بىر نەشە باسقىشقا جيناقتادىق. （1） نوباي سۋرەت باسقىشى. （2） جايما سۋرەت باسقىشى. （3） ۋاكىلدىك جانە شارتتى تاڭبا باسقىشى. （4） بەينەلىك جازۋ (پيكتوگرامما) باسقىشى. （5） پىشىك جازۋ（يەروگليف） باسقىشى. （6） وتپەلى كەزەڭ (بەينەلىك جانە پىشىك جازۋلارىنىڭ ماعىناسى تاستالىپ, دىبىسى عانا پايدالانىلعان, بىتىك جازۋعا نەگىز قالاعان كەزەڭ). （7） بىتىك (الىپپە) جازۋ باسقىشى. وسى كورسەتكەنىمىزدەي, شامامەن جەتىنشى كەزەكتە بىتىك (الىپپەلىك) جازۋ پايدا بولعان. جازۋ تاريحىنداعى بۇل جەتى باسقىش, بارعان سايىن ادام ويىن بەينەلەۋگە ىيكەمدى بولا تۇسكەن. سوڭعىلارى الدىڭعىلارىنا قاراعاندا ايتار ويى جاعىنان نە عۇرلى ابستراكتتى, نە عۇرلى باي بولدى. بىراق, الدىڭعى التى باسقىشتىڭ بارى وي جەتكىزۋ جاقتاعى شەكتەمەلىكتەن, پايدالانۋ بارىسىنداعى يكەمسىزدىكتەن قۇتىلا المادى. ال, پىشىك (يەروگلليف) وي جەتكىزۋ جاعىنان بۇرىنعىلاردان الدە قايدا ورامدى, قولدانۋعا نە داۋىر ەبدەيلى بولا الدى. الايدا, تىلدىڭ دامۋىنا بايلانىستى ونىڭ دا الدىنان شەشىمى قيىن كەدەرگىلەر شىقتى. ەڭ اۋەلى, ادامداردىڭ تانىم اياسى كەڭىگەن سايىن پىشىكتىڭ دە سانى مولايىپ وتىردى. جۇزدەن مىڭعا, ودان نەشە مىڭعا ەسەلەپ كوبەيە بەردى. سونىمەن قاتار, پىشىك تىلدىڭ جاڭا كەزەڭدەگى دامۋىنا ساي پايدا بولعان: ۇندەستىك زاڭى, جالعاۋ جانە جۇرناق سىياقتى ەرەكشەلىكتەردى بەينەلەۋگە امالسىز قالدى. وسىنداي داعدارىس بىتىك (الىپپەلىك) جازۋىن جاساۋ زارۋلىگىن تۋىنداتتى. بىتىك تە, تۋ باستا مالىم بىر زاتتى, نە بولماسا, قيمىلدى سيپاتتايتىن ۇقساتپالى, شارتتى تاڭبا بولعان.

مۇندا. بىر قولىمەن الدە بىرەۋدى تىك كوتەرىپ, تاعى بىر قولىمەن جانە بىرەۋدى سۇيرەپ العان نان (الىپ) ادامنىڭ سۇلباسى قاراپايىمداستىرىلىپ كورسەتىلگەن. سودان بارىپ, الىپپەلىك جازۋعا اۋىسقاندا “نان” سوزىنىڭ باس ارىپىنە اينالعان. ( ) – ىر (ۇر, ۇرا) دەپ وقىلادى. تەگىندە “ۇر”– سوق, سابا; ۇرا – ايقاسقا شىق, ۇجىمعا وت دەگەن ماعىنالاردى بىلدىرەتىن بەينەلى جازۋ بولعان. ول – قولىمەن مالىم قارۋدى سەرت ۇستاپ, نە بولماسا سەرمەپ تۇرعان ادامنىڭ سۇلباسى. سودان وزگەرە كەلە باس ارىپكە ايلانعان. – ەر دەپ وقىلادى. باستاپتا “ەر” دەگەن سوزدى بىلدىرەتىن ماعىنالى تاڭبا بوعان. ونىڭ مانىسى, وتە ەرتەدە: جەر (جەر بەتى) ەدى. كەيىن كەلە: “ەر” (ەرتوقىم) دەگەن ماعىنانى دا بىلدىرگەن بولۋى مۇمكىن. قالاي بولعان كۇندە بۇل تاڭبا, سوناۋ شۋمەر زاماننان جالعاسىپ كەلە جاتقان تاريحىمىزدىڭ كۋاسى ىسپەتتى قاسيەتتى بەلگى. كەيىن “ەر” سوزىنىڭ وكىلدىك تاڭباسى رەتىندە ارىپ بولىپ قابىلدانعان. (كەيدە ) – سى (سۋ) دەپ وقىلادى. بۇرىن “سۋ” – اعىن سۋ دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەتىن ماعىنالى تاڭبا بولعان. ونىڭ پىشىنى, يرەلەڭدەي اعىپ كەلىپ قوسىلىپ جاتقان ەكى سۋدىڭ قۇيعانىنا (قۇيىلىسىنا) ۇقسايدى. بارا-بارا “سۋ” سوزىنىڭ باس ارىپىنە ايلانعان. – سى (سەل) دەپ وقىلادى. ول ۇزدىكسىز اعىپ تۇرعان سۋعا – سەلگە ۇقسايدى. بۇرىن وسى سوزدى بىلدىرەتىن ماعىنالى ارىپ بولعان. سوڭىنان باسقى ارىپكە وزگەرگەن. (كەيدە ) – تى (تاۋ, تاع) دەپ وقىلادى.“تاۋ” دەگەندى بىلدىرەتىن ماعىنالى جازۋ بولعان. سودان بارىپ تاۋ (تاع) سوزىنىڭ باس ارىپىنە اينالعان. (كەيدە ) – تى (تىك) دەپ وقىلادى. باستابىندا: “تىك”– تىك, قادا, ورنات دەگەندى, ياعىنىي, بيىك جەرگە تۋ, باعانا سەكىلدى نارسەلەردى ورنات دەگەندى بىلدىرەتىن ماعىنالى جازۋ بولعان. سودان بارىپ, وسى سوزدىڭ باسقى دىبىسى رەتىندە ارىپ بولىپ قابىلدانعان. – ىي (اي) دەپ وقىلادى. بۇل ارىپ جارتى ايعا ۇقسايدى. اسىلى “اي” دەگەن سوزدى بىلدىرەتىن ماعىنالى تاڭبا بولعان. كەيىن, قازىرعى قازاق الىپپەسىندەگى “ي” ارپىنىڭ جۋان داۋىستىلارمەن قوسىلىپ كەلەتىن – “اي”, “ىي”, جانە “يا” قاتارلى بۋىندارىنىڭ جۇمىسىن اتقاراتىن ارىپكە ايلانعان. (كەيدە ) – ىي دەپ وقىلادى. تۋ باستا, ول: ىي, يىگ – ىي, ىيۋ دەگەن ماندەردى بىلدىرەتىن ماعىنالى جازۋ بولعان.

العاشىندا, ول: “ۇك” – ۇك, ۋقالا, قاسى, تىرنا دەگەندى بىلدىرەتىن ماعىنالى تاڭبا بولعان. بۇل تاڭبادا: بىر نارسەنى ۇگىپ, ۇيكەپ جاتقان كورىنىس قاراپايىمداستىرىلىپ بەينەلەنگەن. كەيىن كەلە, بۇل دا الىپپەلىك تاڭباعا ايلانعان. كوبىندە “و” جانە “ۇ” ارىپتەرىمەن ورايلاسىپ قولدانىلادى. وسى تاڭبانى, كادىمگى اعاش مايدالايتىن – «سۇرگى» دەپ اتالاتىن سايماننىڭ كولدەنەڭ قىيماسىنا دا ۇقساتۋعا بولادى. بۇدان دا وسى سايماننىڭ قىزمەتىن – «ۇك», نەمەسە, «ۇگۋ»-دى يشارالاپ تۇرعانىن بايقاۋعا بولادى. ( ) – گى (گۇل) دەپ وقىلادى. العاشىندا: “گۇل” – گۇل, شەشەك دەگەن ماعىنا بەرەتىن بەينەلىك جازۋ بولعان. وندا, گۇل قاۋاشاعى مەن ساعاعىنىڭ قيما كەسكىنى نوبايلانعان. بۇل دا جوعارداعىلار سەكىلدى, كەيىن كەلە ماعىناسىن قالتىرىپ, الىپپەلىك تاڭباعا ايلانعان.

اۋدارىلعان 2009 جىل

Басқалармен бөлісе отырыңыз

Пікірлер

Басты жаңалықтар

Спорт 2026-09-05

Oleg Sokolenko Germaniyadağı halıqaralıq turnirde kümis jülde aldı

Новости 2026-09-05

V Almatı iz-za povrejdeniya elektrosetey ograniçat dvijenie na neskol'kih ulicah

Жаңалықтар 2026-09-05

Алматыда электр желілерінің зақымдануына байланысты екі көшеде көлік қозғалысы шектеледі

Жаңалықтар 2026-09-05

Алматыда электр желілерінің зақымдануына байланысты екі көшеде көлік қозғалысы шектеледі

Жаңалықтар 2026-09-05

Алматыда электр желілерінің зақымдануына байланысты екі көшеде көлік қозғалысы шектеледі

Все новости

Жаңалықтар 2026-09-05

Almatıda elektr jelileriniñ zaqımdanuına baylanıstı eki köşede kölik qozğalısı şekteledi

Жаңалықтар 2026-09-05

Almatıda elektr jelileriniñ zaqımdanuına baylanıstı eki köşede kölik qozğalısı şekteledi

Жаңалықтар 2026-09-05

الماتىدا ەلەكتر جەلىلەرىنىڭ زاقىمدانۋىنا بايلانىستى ەكى كوشەدە كولىك قوزعالىسى شەكتەلەدى

Жаңалықтар 2026-09-05

الماتىدا ەلەكتر جەلىلەرىنىڭ زاقىمدانۋىنا بايلانىستى ەكى كوشەدە كولىك قوزعالىسى شەكتەلەدى

Новости 2026-09-05

V Almatı iz-za povrejdeniya elektrosetey ograniçat dvijenie na neskol'kih ulicah

Новости 2026-09-05

V Almatı iz-za povrejdeniya elektrosetey ograniçat dvijenie na neskol'kih ulicah

Новости 2026-09-05

ۆ الماتى يز-زا پوۆرەجدەنييا ەلەكتروسەتەي وگرانيچات دۆيجەنيە نا نەسكولьكيح ۋليتساح

Новости 2026-09-05

ۆ الماتى يز-زا پوۆرەجدەنييا ەلەكتروسەتەي وگرانيچات دۆيجەنيە نا نەسكولьكيح ۋليتساح

Новости 2026-09-05

В Алматы из-за повреждения электросетей ограничат движение на нескольких улицах

Новости 2026-09-05

В Алматы из-за повреждения электросетей ограничат движение на нескольких улицах

Жаңалықтар 2026-09-05

Алматыда электр желілерінің зақымдануына байланысты екі көшеде көлік қозғалысы шектеледі

Жаңалықтар 2026-09-05

Алматыда электр желілерінің зақымдануына байланысты екі көшеде көлік қозғалысы шектеледі

Спорт 2026-09-05

Oleg Sokolenko Germaniyadağı halıqaralıq turnirde kümis jülde aldı

Спорт 2026-09-05

Oleg Sokolenko Germaniyadağı halıqaralıq turnirde kümis jülde aldı

Спорт 2026-09-05

ولەگ سوكولەنكو گەرمانيياداعى حالىقارالىق تۋرنيردە كۇمىس جۇلدە الدى

Спорт 2026-09-05

ولەگ سوكولەنكو گەرمانيياداعى حالىقارالىق تۋرنيردە كۇمىس جۇلدە الدى

Спорт 2026-09-05

Oleg Sokolenko zavoeval serebro na mejdunarodnom turnire v Germanii

Спорт 2026-09-05

Oleg Sokolenko zavoeval serebro na mejdunarodnom turnire v Germanii

Международное интернет-издание "Shalqar kz"

Подписка на важную информацию международного интернет-издания "Shalqar kz" Будьте в курсе последних новостей Ваша электронная почта подписаться

Все категории

Автор: ADMIN

Біз әлеуметтік желілерде:

اتا جازۋ الىستان سىر قوزعايدى

Басқалармен бөлісе отырыңыз

Пікірлер

Басты жаңалықтар

Последние новости

Все новости

Международное интернет-издание "Shalqar kz"