Дерек пен дәйек

Автор: ADMIN

Дерек пен дәйек 2026-06-11 22:26:04

Біз әлеуметтік желілерде:

ATA JAZU ALISTAN SIR QOZĞAYDI

Üş qwrlıqtıñ özegin jalğap, altı aluan örkeniettiñ tamırın twtastırıp jatqan Er Türikti – ejelgi Türikti eşteñeden enşisiz qaltıru: eşkimge de igilik äkelmeydi. Degenmen, “Türik bodannıñ” wrpaqtarı tügel bodan bolğan soñğı eki ğasırdıñ köleminde, “bassız üydiñ qonağı bileydi” dep atam Qazaqtıñ aytqanı, aynımay-aq keldi. Öz qolımız öz auızımızğa jetpey, öksip jürgen künderimizde: bizdiñ tarihıızdı basqalar “jazıp berdi”. “Tilemşiniñ süyer asın kim beredi” demekşi: Tarihımızdağı jıltırasın ataulınıñ barlığına özgeniñ eni salınıp, jattıñ tañbası basıldı da: bizdiñ sıbağamızğa “köşpendi”, “nadan”, “kiriptar” degender gäne tidi. Bwnı – qaytıp ğana “tarih jazu” dersiñ?! Betiñe qarap külip twrıp, jeti atañdı jezdey qaqtap boqtau ğoy – onısı. Qosarıñda kele jatıp, atañnan qalğan altın qwymalı qwysqanıñdı qiıp äketken jırındını qalayşa joldas twtarsıñ!?

Ärine, taz balanıñ bolmasa da, taza balanıñ köñili bar degen: bizdiñ mwralarımızdı jeti qabat jer astınan qazıp alıp, ayday älemge äygilegen; şığıs pen batısqa tentirep jürip mälimetterimizdi tüyirden terip tau qılğan eñbekker ğalımdarğa mıñ qaytara alğıs aytsaq ta azdıq eter. Alayda, osınau az sandı adal ğalımdardıñ esesine qarap: Türik tanu ğılımınıñ irgesi, twnıq ğılımi maqsat üstine qwrılıp edi desek aqiqattıñ aldında aypker bolamız. Atıñnan aynalayın, osınau nwrlı ilimniñ qabırğasınıñ özi otarşıldıqtıñ ordasında qalandı emespe. “Tyurkologiya”-nıñ är qadamınıñ artınan qılqıldağan qorqau, qwñqıldağan qwzğın erip jürdi. Şının aytqanda: Türki wlttardı tanıp-bilu – olardıñ joğın tügendeu üşin emes, qayta olardı otarlaudıñ oñay äri wtımdı jolın qarastıru üşin kerek boldı. Sondıqtan, osı “ilim üşin” sarıp bolğan är teñge, tek käne, otarşıldıq üşin jwmıs isteui şwrım edi. Özinen özi tüsinikti bolıp twrğanday: Türiktiñ dalası men qalasın, sanası men salasın “zertteytınder” – eñ aldımen äskeri qosınnıñ adamdarı edi. Demek, jaulauşı top ökilderi bolatın. İstiñ sıypatı qalay bolsa, maqsatı ne bolsa, älbette, nätijesi de soğan oray boladı-da. Älgindegidey– köz ayası keñ, kökiregi saray birli-jarım jandar bolmasa, köp sandı zertteuşiler otarşıl ökimetteriniñ kök tıyının aqtau jolında ğana köz mayların tauıstı.

Bwndaylardıñ eñ özekti maqsatı – Türki wlttardıñ osal jerlerin däp basıp, olardı qwldanuğa oñaylıq tudıru boldı. Sondıqtan, bwl türdegi “zertteuşilerdiñ” qalamınan Türikterdi nadan, twrdausız, bıtırandı, jäyi kelse, körşileriniñ iiegi astında maltap kele jatqan – elge de, jergede iieligi joq taypalıq tobır etip körsetetin “şığarmalar” tuındadı. Üytpey netsin？ Mwndaylarğa: bir jağınan öz ökimetiniñ jauızdığın basqalarğa jayma şuaqtap körsetu mindet bolsa, tağı bir jağınan Türik halıqtarınıñ ruhın jasıtıp, ümitin öşirip ne ğwrlı qwldıqqa qaray wmsındıruğa ayla jasau parız boldı. Olar, bir aytulı ğalım, älde, salihalı sayasatker bolsa: pälen jerde tuıp-ösip, tügen “mädenietti halıqtıñ” ıqpalında tärbiie alğan etip körsetti. Älem nazarın tartarlıq mädeniet jetistigi ataulını, batıs pen şığıstıñ qaydağı bir «örkeniyetti elinen» jwğıstı bolğan ğıp şığaratın. Tipti, Türki otırıqşı mädenietiniñ özegi bolğan Tarım öñirin, Ämu men Sır ölkesin, ärkim kelip, är kim ketken – keruen jol boyındağı bassız-bausız wsaq-tüyek qala, qorğandardıñ jintığı etip körsetedi. Sodan barıp, qala örkenieti ataulınıñ barşası, basqa jaqtan kelgenderdiñ bäsiresine tiedi de, Türkilerdiñ ülesine “köşpendiler” degen süreñsiz ataq qana qaladı. Al sol “ataqtıñ” özin jırmalap Moñğol men Türikke böledi. Sonıñ özinde de “köşpendiler örkenietiniñ” qomaqtı jağın Moñğol wltınıñ ülesine beredi. Sebebi: jalğannıñ jartısın (dwrısı twtas) bilegen wlı Şıñğıshan sol wlttıñ ökili esepteletin（Biz, Şıñğıshannıñ Türik tekti bolğanın «Jwldız» jurnalınıñ 2006-jılğı 1-sanında şıqqan «Şıñğıshan jäne ejelgi Qazaq tüsinigi» degen eñbegimizde ortağa qoyğan edik）. Süyte kele köşpendiler örkenieti degen “qoraş örkniettiñ” öziniñ bir pwşpağı ğana Türki jwrtınıñ ülesine äreñ tiedi. İs, şınımen-aq osılay ma? Mümkin emes! Mıñdağan jıldar boyı Aziya, Evropa jäne Afrika sındı üş qwrlıqtı aşsa alaqanında, jwmsa jwdırığında wstap talay-talay wlı qağanattar qwrğan wlttıñ– adamzat tarihınıñ köş basında bolğan halıqtıñ, öz zamanındağı örkenietke üles qospay qaluı tekkäne qoldan jasalğan “şındıqqa” sıyatın şığar.

Onımen qoymay, Türkiler örkeniettiñ “jauı” eken, mıs. Onısı– qwdıretti degen sözdi qimağanda tapqan “balaması” şığar. Eger, şındıqtıñ betine tura qarauğa kimde kimniñ düzi şıdasa, İlki Türktiñ adamzat örkeniet köşiniñ ilesuşisi emes, qayta, basşısı ekenin körip alu onşa qinğa soqpaydı. Amal qanşa! Aldıda twrğan aqiqatpen aymalasa ketuge, eki-aq türli bolmıs kedergi bolıp twr: Sonıñ äuelgisi, bir bölim zertteuşilerdiñ türiktanuğa degen nieti dwrıs emes. Ondaylardıñ erterektegileri: öz ökimetiniñ Türki wlttarın otarlauına, kerek dese, joyuına nazaryalıq negiz jasap berudi maqsat twttı. Qolına tüsken qwndı mälimet ataulını qapasqa qamadı. Odan qalsa, küşpen bwrmalap “tüp nwsqa” jasap şıqtı. Bertindegileri, attan tüsse de üzeñgiden tüskisi kelmey – tarihtı joqqa şığaruğa amalı qalmay bara jatqanda şındıqtı orağıtıp, söz saptau ädisin qwytırqılandıratındı şığardı. Aytalıq, bir wlı twlğanıñ eñbegin aytudıñ ornına onıñ jauları jağınan jazılğan nälet, qarğıstardı köbirek tilge aldı. Söytip, Türkiy wlttardıñ tarihın joqqa şığaru üşin eñ soñğı mümkindikke deyin paydalanıp qaluğa tırıstı. Endi bir bölim zertteuşilerdiñ ädistemesi dwrıs emes. Mwnda da, bir azımız bwrınğı bwrmalaudıñ şirınan şığa almay jürmiz. Äyteuir, özgeniñ qalamınan qalğannıñ bäri aqiqat bolıp körinedi.

Wlı pälen halıhtıñ tügen ekesi büydegen eken dep üzindi keltiruge üyirmiz. Añğarı özgelerdiñ“aqiqat” twjırımın qospasaq, öz oyımız şiki qalatın sekildi. Odan qalğanımız, tarihqa en salıp, tañba basıp bas-basımızğa iiemdenuge äuespiz. Bwl da– önimi joq berekesiz tirlik. Atadan qalğan altın baldaqtı qılış, qay balağa bolsa da ortaq asıl mwra. Öz törimde iluli twr eken dep, özge bauırdan qızğanudıñ ne jöni bar. Meniñ twsımda iluli twrmağan soñ qayteyin dep kereksiz qılu da, kisilik emes. Türkiständegi Tayğazan, Almatıdağı Altınadam, Samarqandağı sarailar, Tarımdağı Mıñüyler barlığı da isi Türik balasına teñdey ortaq qwndılıqtar. Sebebi, atamız Türik ämbemizge ortaq. Onday bolsa, ala qoydı böle qırqudıñ qajeti qanşa? Üyte bersek jüngede, jöngede jarımay qalamız. Tötesinen aytqanda, arıda jatqan qwndılıqtarımızğa birge süyinip, birge küyinbesek: tübi, Türkiy wlttardıñ tarihın jalğap twrğan tamırlar qıyıladı, aradağı bauırlastıq swyıladı. Aynalanıñ bärinen qauıp-qater antalağan mına zamanda, bwl degen– «jer astınan jik şıqtı, eki qwlağı tik şıqtı» deytin zaual ğoy. Wltqa, wlısqa bölinuge tüsinistikpen qarauğa da bolatın şığar. Alayda, ruğa tartudı qalay keşiruge bolsın. Tayaudağı 10-15 jıldan beri qolına qalam alğan bäz bireuler: özi şıqqan wrudıñ iti men qwsına deyin marapattap, özge （äsirese, qanattas otırğan） wrudan şıqqan belgili twlğalardı kelse-kelmes ğaybattaytın päs ädet qalıptastı. Älgi qalamieniñ sondağı bar maqsatı– eñ äueli, özin tekti atadan şıqqan etip körsetu. Onan qalsa, wruınıñ dañqın asırıp, atalastarınıñ “bizden de bir mıqtı şıqqan eken ğoy!” deytin jelğabız marapatına bölene qalu. Sonımen qabattasqan tağı bir jımısqılıq– “ana jaqtıñ” kemtigin tügendep, qotırın tırnau arqılı: sol jaqtan şıqqan «älgi bireudiñ» qwnın tüsirip, sağın sındıru. Abay atamız aytqanday: mıqtı jigit pen jaqsı at ünemı bir rudan şığa bere me?! Aylanıp kelgende «jaqsı men jaqsı kündes, baqsı men baqsı kündes» dep Qazekem aytqanday, qanşa degenmen baqastıq sındı ılas pendeşilikten arıla almağandıq qoy, bwl. Osınday «eñbekterdiñ» el arasında tez önim beretinin körip jürmiz. Ärekege beyim keybireuler: soğan bola biri maqtanıp, biri aqtalıp qızıl keñirdek bolıp qızaraqtasıp jatadı. Qandayda bir aqıl-oy tuındısı, tek wltqa qızmet etkende gäne qwndı. Tipti, eldikke şet kelse, din ekeş dinniñ de qımbatı kök tiın. Solay bolğandıqtan da, dana Qazaq Allağa Arapşa emes, Qazaqşa sengen. Tarihnamalar da bwdan tıs qala almaydı. Ol, tekkäne wlttıñ ruhın biktetip, abıroyın asqaqtatu üşin jwmıs isteui kerek. Bastan aqır eş jañılmastan ezilgen wlttıñ eñsesin köteruge, eldikke jetken wlttıñ ıntımağın küşeytip, täuelsizdigin bayandı etuge birinşi bolıp üles qosuı şart.

Üyte almağan tarihnama, mülde tarihnama emes. Qayta, wrpaqtıñ jwlınına jiberilgen jegi. Ruhsız tarihnama, wlttıq sananı iştey jep künderdiñ birinde qwrtarı qaq. Bir eldiñ wlttıq sanası joyıldı degen söz ben sol el jer betinen joyıldı degen söz müttemiy (absolyuttik) teñ wğım. Endeşe biz, halqımızdı qwrtuğa arnalğan jegini – jaularımızdıñ qolımen jazılğan «tarihnama» sımaqtardı tezdetip alastap, ornına Kök Türiktiñ kök süligin – aqihat tarihımızdıñ jas örkenin jedeldetip eguge mindettimiz. Ädistememiz, äli de oñ bağıtqa bettey qoyğan joq dep joğarıda ayttıq qoy. Sol sözimizdi aşalay tüssek jäne basta aytılğan oyımızdı tüyindesek, mına bir neşe jaqqa jinaqtaladı eken.

1.Türiktiñ adamzat tarihındağı ornına säl qarau. Mwnda bastısı: qazırğı qalıptasqan wğım boyınşa, adamzattıñ mädeniet tarihınıñ bastau kezeñi esepteletin soñğı bes-altı mıñ jıldıñ (şınında eñ kemi on mıñ jıl) köleminde, İlki Türikter jer orta teñizinen tınıq mwhitqa deyingi endikte, Siberden (sibirden) Ündige deyingi boylıqta ömir süretin alıp bir twtas el bolğandığı eskerilmeydi. Osınşa, wlı keñistikti alıp jatqan eldiñ Aziya, Afrika jäne Evropadağı barşa mädeni qimıldarğa bastamaşı bolğanın mülde moyındamau. Odan qala berdi, osınau bir twtastıqtı moindamau saldarınan qazırgi künde Qıtay örkenieti, Ündi örkenieti, Qosözen örkenieti, Mısır örkenieti jäne Grek örkenieti sanalıp jürgen mädeniet jetistikterinde İlki Türikterdiñ ayqın izi bar bola twra, olardıñ ülesin barınşa joqqa şığradı. Bärinen de adamdı tiksindiretin jeri – töl tarihşılarımız da, Türiktanu sındı qasietti ğılımğa osınday auqımdı arnamen keluden taysaqtaydı.

2.Saqiya Moni (Sak'yamoni) zamanınan Mwhammed payğambar zamanına deyingi adamzattıñ qwday tanu sanasında sapalıq özgeris bolğan mıñ jıldan artıq uaqıtta, bayırğı Türkiler aqıl-oyınıñ törkindik mänge ie bolğanın äli eşkim auızğa alğan joq. Bwl da türktanuda ornı ögeysip twrğan bir arna.

3.İlki Türik jöninde sıñar jaqtılı közqaras. Mwnda, birinşi Türik qağanatınıñ qwrıluın, Türik halqınıñ birden bir qalıptasu kezeñi dep qarau; köne Türik jazuın qamtığan Türki mädeniet jetistikterin, qısqa ğana uaqıttıñ jemisi dep qarau; sonday-aq, 1– 2-Türik qağanattarı däuirin qospağanda, Türik halqı bastan-ayaq bıtırandı, älsiz küyde boldı dep qarau sekildi dümbilez pikirler ğılımıy aqihat retinde qalıptasıp qalğan.

4.Eñ ülken mändik qateliktiñ biri: Alaşa han – Şıñğıshan qwrğan wlı Alaş qağanatın, sonımen birge onıñ mwragerleri jäne Ämir Temir äuleti jalğastırğan handıqtardı Türik tarihınan oyıp alıp tastau. Bwl turalı biz, ötkendegi «Şınıña köş, tarih! Şıñğıshan kim?» («Jwldız» 2006-jıl 1-san) degen eñbegimizde tolığıraq aytqan edik. Bwl jerde eş jalıqpastan qaytalaytın bir söz bar – basqalar mwnı, Türik tarihın joqqa şığaru üşin maqsattı türde jasağan. Amal neşik, osınday şiırğa soqtrulardan adasqanımızdı äli de moyındağımız kelmeydi.

5.Bas-basına tartuşılıq. Qazırğı bar Türki wru-arstarımız (wlıt-wlıstarımız), tüptep kelgende bir tekten tarağan. Jeke-jeke wlıt bolıp böline bastağanımızğa eñ arı ketse bes ğasır boldı. Til, mädeniet jağınan tübegeyli alşaqtay bastağanımızğa, tipti bir ğasırğa da jete bergen joq. Bwnday barıs-kelistiñ sireui öziylik (stihiyalıq) barıs emes edi. Qayta, otarşılardıñ zorlıq-zombılığınan tuındağan jasandı auqım bolatın. Sol sebepti biz meyli qaysı wlttan şığayıq, qay arıstan tuayıq qolımızğa qalam aladı ekenbiz osı tamırlastıqtı türtpelep bölmey, kestelep şımaytuğa borıştımız. Süytkende gäne: bizdiñ bolaşaqqa qaldıratın tarihnamalarımız wlı arnadan bastau alıp, baytaq dalamızdıñ kenen qwşağına qaray jöñkile ağatın boladı. Äytpese, otarşıldardıñ äuenin qaytalağan şatuıq (popugay) bolıp qala beremiz.

6.Türik jerindegi örkeniet jetistikterin sırtqı küşterdiñ äserinde qalıptasqan dep, nemese, sırttağı älde bir “örkenietti elden” jwğıstı bolğan dep qarauşılıq. “Aqıl auıs, ırıs jwğıs” deydi, dana Qazaq. Mwndağı aqıl degeni – qazırğı wğımmen aytqanda ruhani baylıq; ırıs degeni – zattıq baylıq. Ekeuin qosqonda, örkeniet – wlttıq jetistik. Demek, Qazaq (Türik) pälsäpäsi boyınşa: adamzat jetistikteri bireuden bireuge taraladı, onı bireu tağıda odan arı bayıta tüsedi. “Alağan qolım beregen” deydi jänede Qazaq danalığı. Bwl da – alu bar jerde, beru de bolaı degen pälsäpäuiy anıqtama (aksioma). YAğıni, erte zamandağı Türikter, şığıs pen batıstıñ örkniet jetistikterin qabılday da bilgen. Sonımen birge, adamzat örkenietine öşpes üles qosa da bilgen.

7.Türik tarihın zertteudegi tar öristilik. Naqtıraq aytqanda: uaqıt, keñistik jäne mälimet közi jağında meyilinşe tar şeñberdiñ işine tığılıp aluşılıq. Joğarıdağı tüyindemelerden jinaqtay kelgende, Türik tanudı uaqıt jağınan wzap ketkende jıl sanaudıñ aldındağı 3-4 ğasırdan asırğısı kelmeydi. Keñistik jağınan da qarıq bolıp twrğanı belgili. Arqa （Moñğol üstirti）, şığıs Türkistan jäne qazırğı orta Aziyadağı Türki elderi köleminen eşbir asırmaydı. Mälimet köziniñ qaynarı, älde qaşan ölşep-tamalıp qoyılğan. Salğan jerden köne Qıtay derekteri aytıladı. Odan qalsa Arap, Parsı sayahatnamaları, Latın, Grek estelikteri tilge orala ketedi. Şındap kelgende, osınau “bastau hattardıñ” bir talayı öte sıñar jaqtılı. Mañızdı tarihi şındıqqa qatıstı mälimetter mülde bwrmalanğan. Aytalıq “Qıtay derekteri” qistıru men bwrmalaudıñ jintığı. Ondağı Türikke qatıstı mälimetterden şındıq tabu “qısta jılan, jazda mwz tabudan” da qiın. Basqanı qoyğanda, Türki qağanatı men twstas jasağan Süy-Tañ äuleti mälimetterinde “Türikterde jazu joq” delingen. Käneki, basqasınıñ şın ekenine şübälenbey köriñiz. Bwl bir gäne mısal. İs jüzinde, bwnday bwrmalaular bizdiñ tarihımızğa qatıstı barlıq “örkenietti el” jazbalarında ayaq alıp jürgisiz. Bizşe, bwzıp jazılğan tarihnamalar mınaday birneşe jağdayda ömirge kelgen: Sonıñ aldıñğısı, äldeqalay wrılar jağınan özgertilgen tarihi arnaulı eñbekter men batırlar jırı syaqtı tuındılar. Mwnday wrlıq, eki türli jağdayda jasalğan. Biri, bwrınğı tuındını öz zamanınıñ, öz halqınıñ talğamına qaray beyimdeu üşin ondağı keyipker, jer-su attarı özgertilgen. Nemese, jeñuşi men jeñiluşiniñ ornı auıstırılğan. Ekinşi bir wrlıq: älde nendey darınsız jazuşı jağınan öz atın şığaru piğılımen kelse-kelmes, qarama-qayşı jäne döreki, nanımsız etip bwrmalanğan.

Osı aytqan wrlıqtardıñ qay-qaysı da, belgili tarihi jañğıru barısındağı audaru jasampazdığı etek alğan twsta jüz bergen dep kesip aytuğa boladı. Tarihi mälimetterdi bwrmalaudıñ eñ swmdığı – josparlı, satılı jäne keñ kölemde jürgizilgen “qayta jazular” boldı. Mwnday auqımdı “qimıl”: Türikter, bileuşiden jappay qwlğa aylanğan, al ejelde Türik qarastılığında bolğan elder tügel derlik batıs otarşıldarınıñ telimine tüsken kezde boldı. Äsirese, XIXğasırdıñ ekinşi jartısınan XXğasırdıñ aldıñğı jartısında öte qauırt jürildi. Osı däuirde, batıs oqımıstılarınıñ şığıstıñ mädenieti men tarihına degen «qızığuşılığı» joğarı örleuge köterildi. Alayda, olardıñ mwlde basım sandağıları jerlik wlt tilin bilmedi. Biledi degenderiniñ özi, sol tildiñ jalpı zañdılığı köleminde tüsinik qalıptastırudan, kündelikti jwmıs qatınası üşin eñ tömengi deñgeyde til sındırulardan aspadı. Kerisinşe, jergilikti wlttardan Ağılşın jäne basqa şet tilin jaqsı biletin, tipti köptegen til biletin adamdar şoğırı payda boldı.

Bärinen de mañızdısı – tap osı twsta olardıñ wlttıq qalıptasu kezeñi aqırlasıp, ortaq wlttıq sana payda boludan örleu satısına ötken edi. Osınday ortadan şıqqan oqımıstı, hatkerler özin jaldağan batıstıqtarğa tarihi añızdardı bwrmalap tüsindirdi, qwndı jazbalardı özgertip köşirip berdi. Olardıñ barlığında: jeñimpazdıñ ornı almastırıldı, atı özgertildi. Sonımen qatar, äygili adamdardıñ wltı özgertilip körsetildi. Osı kezeñniñ tağı bir erekşeligi – payda üşin, qwndı kitäpterdi sauatsız türde audarıp, nemese, şalağay köşirip köptep bazarğa salu boldı. Al, tüp nwsqalar payda közi retinde qarañğı tükpirlerde qamap wstaldı. Söytip şığıs tanu salasında wrlıq, barımta, qaraqwrıq köbeydi. Sodan bastalğan jaman ädet – auıl üydiñ monşağın kündiz wrlap tünde tağatın suıq qoldılıq äli qalmay keledi. Osınıñ däl kerisinşe: sol däuirde, orta Aziya Türikteriniñ jeri twtasımen sırtqı älemnen bölektenip, alıp abaqtığa aylandı. Esti azamattarı, esil erleri wlı Şoqannan tartıp art-artınan mezgilsiz, twyıqsız mert bolıp jattı. Jeriniñ astı-üstinde tonalmağan närse neken-sayaq qaldı. Aqşağa jaraytındarı astırtın joğaldı.

Qalğandarınıñ köbine jat eldiñ eni salınıp, tanımaytın jwrttıñ tañbası basıldı. Tük bolmağanda, äueldeymiz (restavraciyalaymız) dep özegerte-özgerte «özinikine» aylandırıp aldı. Bwları az bolğanday, qazba jädigerlikterimizge qış qwtı, qola jarmaq, qağaz qırdasındardı aralastırıp jiberip, bwl jerdiñ ejelden “öziniki” bolğanın “däleldeytin” boldı. “Wrısı kwşti bolsa, iesi öledi” dep dana babamız aytpaqşı: jüzdegen jıldar boyı, qaraqşılar közimizdi baqıraytıp qoyıp asılımızdı tonap jatqanda “tasta!” dep aytuğa dätimiz barmadı. Basqa, basqa-au! Tasqa oyıp jazılğan tarihımız – Köne Türik mäñgi tastarındağı, jaqwttay jarqırap twrğan jazularımızdıñ özi, ğılımnan älide bolsa oyıp orın alalmay keledi. Eger, Tomsomday ğalım bolmağanda, osınau qasietti mwramız – Türik jazuı da otarşıldardıñ oynşığına aylanıp “it qudı, qoyan qaştı” bolıp joğalar edi. Ne bolmasa, älde bir “mwrajaydıñ” tükprinde jarıq jalğandı köre almay – bizdiñ osınau azat künimizge jete almay mäñgilikke köz jwmarı anıq bolatın. Öytkeni, XVIğasırdan bastap serpile bastağan batıs otarşıldarı: eñ aldımen özderin örkenietti elmiz, asıl tekti ariandarmız dep halqınıñ qwlağına siñirdi. Odan soñ, jastarı men jasaqtarın “jabayılardı” ayamauğa qayrap Amreika men Afrikanıñ twrğındarına aydap saldı.

Al, Aziyada olar barlıq swğın orta Aziya Türikterine qadadı. Olardıñ orasan keñistikti ielep jatqan bay mekenin tübegeyli basıp qalu üşin ejelgi “örkenietti el” jäne “Evraziya köşpendileri” sındı tälimetterdi (teoriyalardı) jasap şıqtı. Sol arqılı Aziya halıqtarı arasındağı tarihi şaruaşılıq baylanıstı bir jola üzip: “mädenietti elderdi” özderine bazar qılıp, «köşpendilerdi» birtindep qwrtıp, bay da wlan qayır keñ jerin qaratıp aludı, söytip jer betinde arian wrpaqtarı ğana alşısınan basıp jüretin baqıttı zaman ornatudı köksedi. Äytsede, olar Türikterdiñ älde qalay köşpendi emes, şınında, älmniñ ejelgi qojası ekenin äbden biletin. Öytkeni, özgeni wmıtsa da WLI OSPAN (Osman) WLISın esten şığaratınday sumıy emes edi, olar. Ündistänniñ bwrınğı qojası kim ekenin de bilmey qaluı mümkin emes (bwrınğını «wmıtıp» qalsın-aq, deyik).

Biraq, tağdır batıs otarşıldarınıñ aram oyına jetkizbedi. Qwldıqtan qwtqarğan Qıtayı men elemegen Orısı olardıñ aldın orap ketti. Äri “zeyindi şäkirt” ekenin körsetti. Türik jwrtınıñ barşa tarihın tonap, onı öziniki qıluğa kelgende “wstazdarınan” neşe ese asıp tüsti. Olar, tipti Türiktiñ jer-su, añ-qwstarına deyin öz familyalarına köşirip aldı. Bara-bara, wstazdarı şäkirtteriniñ qoldan jasağan “tarihnamalarına” jüginetin boldı. Tipti, onı Türki tarihın anıqtaytın parametrge aylandırıp aldı. Osılayşa, er Türiktiñ qara şañırağı – qara ormanday Qazaq eli kün sayın qansırap, jıl sayın sansırap zaualğa bet aldı. Jeri künnen künge apşıp – şwraylı Edilinen, salqın Siberden, baytaq Türkistännen ayırıldı. Tarihı tügil, tağdırı alma-ğayıp zamanğa duşar boldı. Täubä, täubä! Kök aspanda Täñir, ayğaz (baytaq) jerde er Türiktiñ aruağı qoldadı. Türki jwrı joyılmasın, öskeleñ örkenieti, bay tarihı iz-tozsız ketpesin dedi. Dañıqtı Költeginnen soñ, tura 1263jıl ötkende: Alşınnıñ (A-şı-nanıñ) wrpaqtarı, Alaştıñ asıl azamattarı Imanğalıy, Mırzatay, Qarjaubay qatarlı basşılar men ğalımdar Oñ Arqanıñ ar jağında qalğan babamızdıñ belgi tasın, Sararqanıñ tösindegi kün säuletti Astanağa alıp keldi. “Dätiñdi Abılay hannıñ qasında aytbağanda, atañnıñ basında aytasıñ ba?” demekşi, osındayda jazbağan qalamnıñ kömeyine kül tolmay ma.

KÖLTEGİN QWLIPTASINDAĞI ATA ÄLİPPEMİZ

Eñ aldımen, osı qwlıptastıñ tarihına toqtala ketken abzal. Sonda barıp istiñ män-jäyi jalpı oqırmanğa tüsinikti boladı. Tarihşılar Qıtay derekterine negizdelip, Türik qağanatı eñ alğaş VIğasırdıñ ortasında qwrılğan dep qaraydı. Sol twsta qağan twqımınan şıqqan Bwman （keyde, Tümen dep te kezdesedi） Altıntaudağı (Altaydağı) temir qortuşı Türikterdi bastap, qarsılastarın – Twrandardı (bwrın Jujan' dep audarılğan) jeñip bir twlğalanğan memleket qwradı. Özin “qağan” dep jaryalaydı. Söytip, ol Bwman qağan ataldı. Qazırğı tarihşılar osı Tümen qağan qwrğan memleketti “Türik qağanatı” deydi. Osı memleket, bir mezgil däurendep barıp, VIIğasırdıñ basına kelgende bıtırandı küyge tüsti. Keyin – VIIğasır men VIIIğasırdıñ öl-arasına jetkende, Türikter qayta küşeyip Qwtlıq attı qağanzada jağınan tağı bir iret, twtas wlıstıñ basın biriktirgen wlı qağanat qwrıldı. Tarihşılar, bwl qağanattı “ekinşi Türik qağanatı” dep atadı. Osılayşa, Tümen qağan qwrğan Türik memileketiniñ alğaşqı bir twlğalanuı – şarttı türde “birinşi Türik qağanatı” dep ataldı. Alayda, bwl eki qağanattı da Alşın（Qıtay jazbalarında, A-şı-na – 阿史那dep berilgen. Bwl, Alşın degen ataudıñ Qıtayşa balaması edi） äuleti qwrğan bolatın. Ol, is-jüzinde “Türik” attı wlı memilekettiñ eki retki kemeldenu kezeñi edi. Şındığında, Alşın äuleti 200 jılday taqta otırıp, VIIIğasırdıñ 40-ınşı jıldarına kelgende YAğlağır (Jalayır) äuleti jağınan taqtan audarıldı. Bılayğı zamanda, qağanat atı “Wyğır” dep özgertildi. Bizdiñ oyımızğa arqau bolıp otırğan mäñgi tastıñ iesi, däl osı ekinşi Türik qağanatınıñ qwruşısı Qwtılıq qağannıñ kişi (ekinşi) wlı – dana qolbası Költegin batır edi. Ol, ağası Bilgi qağanmen dize qosa küresip, Türik halqınıñ işki-sırtqı jauların alastap, memlekettigin nığaytuğa öşpes üles qosqan wlıs qayratkeri bolatın. Költegin, äsili twtas Türik wlanınıñ bas qolbasısı edi. Şığısta Şan-twñ (Şan-dwñ), batısta Temir qapıq (Temir qaqpa) küngeyde Töpötke（Töbet, Tibet） deyin bolğan wlı jorıqtarda “bası bardı bwğındırğan, tizesi bardı jügindirgen” kemeñger, 47jasında 731-jılı öz ajalınan älemnen ozğan eken. Batırdıñ ağası Bilgi qağan Tabğaşqa (Qıtayğa) jäne töñirektiñ tört bwrışına sauın aytıp: tasşı, bitikşi şaqırtadı. Şeberler, jıl uağında batırdıñ basına zäulim kümbez twrğızıp, Költegin men qatwnınıñ märmär müsinin şauıp şığıptı. Kümbez qabırğalarına neşe aluan suret salıp, jan tebirenterlik arnaular jazılğan eken. Amal neşik! Osınau säulet tuındısınıñ bizge tekkäne nwrandısı jolığıp otır. Quanarlığı – qwlıptas bizdiñ zamanımızğa äupirmdep bolsa da aman-esen jetti. Onı baspa söz betine twñğış şığarğan Rossiyalıq N.M.YAdırincev degen adam delinedi. Ol, Költegin qwlıptasın 1889-jılı Moñğolyadağı Köşe-saydam degen köl boyınan wşıratqan. Qwlpınıñ biiktigi 3.15m, eni 1.24m, qalıñı 0.41m eken. Joğarıda aytqanımızday: üşbu mäñgi tas köşirmesi qazır Astanadağı Evraziya universitetiniñ bas ğimaratınıñ seruen kümbezinde eñse köterip twr. Osınau, mäñgilik tas qwbılanamanıñ oñ betkeyinde 40jol Türki jazu bar. Ol, ğalımdar jağınan “ülken jazu” dep atalğan. Sol betiniñ tömengi jağında 13jol Türki jazu bar, bwl “kişi jazu” dep ataladı. Osı arada, qıstıra ketetin söz bar. Ol – osı “ülken jazu”, “kişi jazu” degen atau turalı keybir zertteuşiler arasında qalıptasqan qate wğım jäyli. Jüyeden, Qıtaydağı köptegen zertteuşiler köne Türikşe mätin “bir ülken” jäne “bir kişkene” eki mäñgi tasqa jazılğan dep qaraydı. Bwnday wğım şatastığı ğalımdardı mändik qatelikterge wrındırğan. Bwl da – öz asılımızdı özgeniñ qolınan ğana körip, basqanıñ auzınan ğana estip telmeñdep ötken künderdiñ belgisi ğoy. Költegin mäñgi tasınıñ betinde (oñ, sol jäne jan betinde), Türki mälimet boludan sırt: sol jaq betiniñ joğarğı jağında köne Qıtayşa mälimet bar. Onı, sol kezdegi Tañ äuletinen şıqqan tabğaş patşası Tañ Şuän-zwñ atınan aqtıq sala kelgen elşilik qwramındağı şeberler oyğan. Onda eki eldiñ bilik basındağı eki äuleti – Alşın men Tañ arasındağı qarım qatınastıñ jaqsı jağı, Bilgi jäne Şuän-zwñ arasındağı jeke dostıq, sonday-aq, dañsalı batır, dana qolbası Költegin qazasına baylanıstı köñil aytu sözderi jazılğan. Biz «Qazaqstan zaman» gäzetiniñ 2003-jılğı 18-şilde (№29 (436), 14-bet) sanında jäne 2004-jılğı 27-aqpandağı (№9 (468) 4-5 bet) sanında jaryalanğan şağın maqalamızda Qıtayşa mätinniñ tolıq audarmasın, sonımen birge onda qoldanılğan sözder men tirkesterdiñ Qıtayşa-Qazaqşa şağın sözdigin jasağan edik. Sonı qaytalau negizinde osı eñbegimizdiñ soñın ala Qıtayşa mätinge tağı bir ret tolığıraq toqtalamız. Al, äuelgi kezekte: eskertkiştegi köne Türik mätini men älippesine ayaldap, olar turalı özimizdiñ derbes oylarımızdı ortağa salamız. TÜRİK ÄLİPPESİ QALAY PAYDA BOLĞAN Költegin bitigin öz işine alğan Orqon-Enesey（Orhon-Enesey）jazuı, ğalımdardıñ bir şama ortaq köz-ğarası boyınşa: 40 tañbadan (äripten) qwram tapqan. Bwlardıñ tört tañbası daustı dıbıs ta, qalğanı dauıssız dıbıstar men kürdeli dıbıstar. Osındağı 4 ärip qazırğı Türkiy wltar tilindegi segiz dauıstığa, Qazaq tilindegi toğız dauıstı dıbısqa ökildik etedi. Olardıñ qos jwmıs atqaruı: ezulik daustılardı bir juan, bir jiñişkeden eki-aq tañba jäne erindik dauıstılar bir erkin, bir sığılıñqıdan eki gäne tañbağa jükteluinen bolğan. Al, olarğa tirkesken dauıssız dıbıstardıñ juan, nemese, jiñişke boluı: osı daustı dıbıstıñ qalay oqıluın belgilegen. “Dauıssız dıbısıñ juan-jiñişke boluı” degen söz, bügingi oqırmanğa tosın sezilui mümkin. Biraq, köne Türki älpesimen tanısa kele, mwnıñ mülde tabiği zañdılıq ekenin biletin bolasız. Osınau, juan jäne jiñişke bolıp eki türli tañbamen örnektelgen dauıssız dıbıstar qazırğı Qazaq tilindegi mına äripterge tura keledi. Olar: b, d, y, l, n, r, s, t qatarlı segiz ärip. Köne Türik älippesinde bwlar: juan dıbıstı segiz tañba, jiñişke dıbıstı segiz tañba jiını on altı tañbamen belgilengen. Bwlardan basqa, tabiği juan dıbıs q-nıñ üş türli tañbası, tabiği jiñişke dıbıs k-niñ eki türli tañbası kezdesedi. ğ,z, m, ñ, p jäne ş qatarlı dıbıstar bir gäne tañba arqılı beynelengen. Joğarıdağılardan sırt, köne Türki älippesinde kürdeli dıbıstardı örnekteytin altı tañba bar. Olar jeke-jeke: ny, lt, nç, nt, aş jäne baş dıbıs tirkesterine säykes keledi. Bwlar söz işinde osınday dıbıs tirkesteriniñ basqaşa oqılıp ketip wğım şatastığın tudırıuınan saqtanu üşin qabıldanğan. Sonımen qosa, ıqşamdılıq, tezdik üşin de tamaşa qolaylılıq jasay aladı. Osılardıñ özinen-aq, Türki älppesiniñ äri jüyeli äri kürdeli, sonımen birge özine tän tötenşe qatañ zañdılığı bar, dara wlttq jazu ekenin körip aluğa boladı. Osılar men qatar, bwl jazudıñ qalıptasqanına wzaq zaman bolğanın, tek ğasırlar boyğı birtindep damu nätijesinde ğana osınday kemeldi orfografiyalıq jüie qalıptasatındığın twspaldau qiın emes. Endigi jerge osınau ata jazudıñ özimen tike tanısıp körelik. 1.DAUISTI DIBISTARDI BEYNELEYTİN TÖRT TAÑBA Mwnda, ezulik dıbıstardı beyneleytin eki tañba, birde juan (til atrı), birde jeñişke (til aldı) bolıp qos qızımet atqara otırıp, qazırgi Qazaq tilindegi bes dauıstı dıbıstı beyneleydi. Al, erindik dıbıstardı beyneleytin eki tañba kerisinşe: juan (til artı) eki dıbıstı bir tañba, jiñişke (til aldı) eki dıbıstı bir tañba körsetken. Söytip, osı tört tañba, qazırğı Türki tilderindegi segiz dıbıstı, al, qazırğı Qazaq tilindegi toğız dıbıstı öz üstine aladı. Köne Türik älippesindegi, dauıstı dıbıstardı beyneleytin tört tañba mınalar: 1. ( ) – a jäne ä, keyde, e dıbısın beyneleydi. 2. – ı jäne i, keyde e dıbısın beyneleydi. Bwlar, ezulik bes dıbıstı（a jäne ä, ı jäne i, sonday-aq, e）beyneleytin eki tañba yağınıy eki Türkilik ärip bolıp tabıladı. 3. .（keyde ）– o jäne w sındı erindik eki juan dıbıstı beyneleytin tañba. 4. .（keyde ）– ö jäne ü sındı erindik eki jiñışke dıbıstı beyneleytin tañba. Oslayşa, bwl eki tañba, yağıni, eki Türkilik ärip qazırğı tilimizdegi: o jäne w, ö jäne ü sındı erindik tört dıbıstı beyneleydi. Bwl jerde, nazardı eriksiz özine bauraytın qwbılıs – “ı” dıbısınıñ köne Türki tilinde ayqın beynelenui. Üşbu dıbıs, qazırgi Türki tilderdiñ işinde, tek, Qazaq tilinde ğana ayqın saqtalğan. Basqalarında, ol: “i” nemese “e” dıbıstarınıñ bwrındısı (variantı) iretinde kezdesedi. Jäne de, bwl – “ı” dıbısı tek käne Türki tilge tän fonetikalıq qwbılıs. 2. DAUISSIZ DIBISTARDI BEYNELEYTİN OTIZ TAÑBA 1) Egiz-eki dauıssızdardı beyneleytin tañbalar. Joğarıda aytqanımızday, köne Türki älippesindegi: b, d, y, l, n, r, s, t qatarlı segiz äriptiñ juan jäne jiñşke bolıp eki türli dıbıstaluınan qalıptasqan. Sondıqtan, biz de osığan säykes şarttı türde, ärbir äripke “ı” jäne “i”-ni qosıp oqu arqılı, osı 16 tañbanıñ oqıluın qalıptasırmaqşımız. Tömende, 16 egiz-eki tañba men tanısalıq.

KÖNE TÜRKİ JAZUINIÑ ÄLİPPELİK KESTESİ

1. ( ) oqıluı: – a jäne ä, keyde – e.

2. oqıluı: – ı jäne i, keyde – e.

3. (keyde ) – oqıluı: – o jäne w.

4. (keyde ) – oqıluı: – ö jäne ü.

5. oqıluı: – bı (boyın, bwğ).

6. (keyde ) – oqıluı: – bi (biik, eb).

7. (keyde ) – oqıluı – dı (dolqın).

8. oqıluı: – di (diyek).

9. oqıluı: – ıy (ay).

10. (keyde ) – oqıluı: – iy (yig).

11. oqıluı: – ıl (al).

12. oqıluı: – il (ilik).

13. oqıluı: – nı (nan).

14. oqıluı: – ni (nän).

15. ( ) oqıluı: – ır (wr, wra).

16. oqıluı: – ir (er).

17. (keyde ) oqıluı: – sı (su).

18. oqıluı: – si (sel).

19. (keyde ) oqıluı: – tı (tau, tağ).

20. (keyde ) – oqıluı: – ti (tik).

21. ( ) oqıluı: – qı (qaraq).

22. ( ) oqıluı: – oq .

23. ( ) oqıluı: – ıq (-q).

24. ( ) oqıluı: – ğı (ğılap).

25. ( ) oqıluı: – ki (kör).

26. ( , ) oqıluı: – ük .

27. ( ) oqıluı: – gi (gül).

28. ( , ) oqıluı: – mı (masaq, mıq).

29. oqıluı: – ıñ (oñ).

30. oqıluı: – pı (päs, pas).

31. ( ) oqıluı: – zı (zıt, zımıra).

32. oqıluı: – şı (wşpaq).

33. oqıluı: – iç (içire).

34. oqıluı: – çı (çığıq).

35. oqıluı: – ny (nar-ya).

36. oqıluı: – lt (ilti, altı).

37. oqıluı:– nç (ençi, ançı).

38. ( , ) oqıluı: – nt (anta, ente).

39. oqıluı: – aş (eş).

40. oqıluı: – baş (bäş, bas, bes).

ESKERTU: jaqşa işindegi oqıluı, negizinen sol äriptiñ kelip şığuın kösetedi. Oğan aldağı jerde köz jetkizesin.

KÖNE TÜRKİ JAZUINIÑ KELİP ŞIĞUI

Qazaq jerinen “tañbalı”, “tañbalı tas”, “tañbalı say”, “tañbalı jwrt” syaqtı jer attarı tötenşe jiı kezdesedi.Sonıñ bäri: “tañbağa” – jartas jazuına baylanıstı qoyılğan. Demek, jartas suretteri Qazaq otanında, yağınıy, ejelgi Türik jwrtında ayırıqşa köp wşıraydı. Basqaşa aytqanda, İlki Qazaqtar – köne Türikter, özi qonıstanğan jerdiñ barlığına bayırğı jazumen– jartas suretterimen mäñgilik estelik qaltırıp otırğan. Olar, ärine tasqa ğana jazu jazıp qoyğan joq, basqada närselerge jazu jazğanı anıq. Biraq, temir ekeş temir bolsada, sol zattar uaqıt öte kele himyalıq, fizikalıq özgeristerge wşırap, nemese, kömilip joq bolğan. Tek, mäñgiliktiñ nışanası bolğan jartastar ğana, babalarımızdıñ qol tañbasın bizge jetkize aldı. Sondıqtan da, atamız Qazaq mäñgilik jatta qalatın närseni, aljastırmas ayqındıqtı “tasqa basqan tañbaday” dep teñeydi. Demek, “tasqa tañba basu” arqılı – suret salu, jazu jazu arqılı mäñgilik belgi, ösiet qaldıru dästüri: Qazaq ömirinde de jaqsı saqtalğanı osı tirkesten anıq körinedi. Ekinşi qırınan aytqanda, tastağı tañbalardıñ – jartas suretteriniñ mañızdılığın ejelgi Qazaqtar jete tüsingen. Osı qisınnan oy sabaqtağanda, tasqa tañba salu mädenieti: keminde, sonau on neşe mıñ şamalı jıldan, tura HİH-HH ğasırlarğa deyin: jartas suretteri (petroglif), beyneli jazu (pikogramma) jäne türli jazu, sonday- aq, keskindeu öneri (skul'ptura) bolıp üzilmey jalğasıp keledi. Bwl bir jağınan Türikterdiñ jazu taryqınıñ kemelieti (evolyuciyası) bolsa, keñ mağınadan twtas adamzat jazu mädenietiniñ kemelieti esepteledi. Adamzat, tubasta oyın estelikke aludı, sol oyın işäräleytin nobay suretterdi belgili tärtippen älde bir närseniñ betine sızıp qaldırudan bastağan. Qazırğı, biz körip jürgen jartas suretteriniñ işinde eñ bayırğıdan kele jatqanı eñ jalpılasqanı – mayda qara jartas betine salınğan nobay sızbalar. Olar, sırttay qarağanda, älde qanday qattı närsemen tırnap jazğan sekildi äser qaldıradı, kisige. Eger, anıqtap qarasañız: teskiş , nemese, biz sekildi üşkir saymandı tas betine taqap twrıp, üstinen toqpaq tärizdes qwralmen wrıp şeku arqılı salınğanı bilinedi. Osılay salınğan ärbir suretke qıruar uaqıt jäne tötenşe ıjdağattılıq kerek boları dausız. Osı twrğıdan taldağanda, bwl suretterdi zamanında arnaulı adamdar – balamalı türde aytqanda bitikşiler, nemese, hatşılar salğanı anıq. Däl osı şekime suretterdiñ alğaşqı kezeñdegi tobına añdar men adamdardıñ nobay keskini jatadı. Mwnda, sızuşılıq öneriniñ jwqanası (elementi) bolsa da, körkemdik talapqa mänberu maqsat etilmegen. Qayta, özi twrğısınan oyın jetkizu, basqalar twrğısınan wğım alu közde wstalğan. Mine, osı maqsatqa jetu üşin , sızılğan närselerdi basqalardıñ jığa tanuı alğı şart boldı. Osı alğı şarttı orındaudıñ birden-bir jolı – “keyipkerlerdiñ” ökildik müşelerin körnektilendiru edi. Aytalıq: qoñır añdardıñ müyizi, jırtqış añdardıñ auzı men qwlağı jäne qwyrığı, adamnıñ tik kwydegi swlbası, sonday-aq, erkek jaratılıstardıñ jınıs müşesi qatarlılar barınşa körnektilendirilip, meyilinşe äsirelenip sızılğan.

Ärine, mwnday täsilmen “estelik jazudıñ” sol zamandarda belgili ädistemelik jüyesi bolğanı şübäsiz. Alayda, osınday jolmen adamdar arasındağı jazbaşa oy almasu aytarlıqtay jüzege astı deuge kelmeydi. Desede, osı “jazbalar” arqılı sol zaman “oqırmandarı” belgili bir iri uaqıyğa jäyli qalamieniñ oyın joramaldap wğa alğan. Osı däuirden keyingi jartas suretteri, tipti de abstrakttana bastaydı. Mısalı: kölikke şegilgen arbanı beynelegen sızbada, ögizdiñ twsınan qaralğan nobayı berilgen. Al, arba jazısınıñ töbesinen qarağan nobayı twsirilip, kerisinşe, eki döñgelegi öz-öz twsınan qaralğan körnisimen, biliktiñ eki jaq basına wştastırıla beynelengen. Arba aydap kele jatqan köşir bolsa, bir qolı jazığa twtasqan qalpı, tağı bir qolın qwlaştay sermegen beynede, tik jwrip kele jatqan keskinde körsetilgen. Bwlayşa sızu täsili, qazırğı oylau jwyesi twrğısınan retsiz, qım-qiğaş sezilgenimen, zamanındağı “qalamie” köliktiñ ögiz ekenin, oğan şegilgen qwraldıñ arba ekenin, sonday-aq, onı bir adamnıñ aydap kele jatqanın anıq emeksite bilgen. Süytip adamdarğa belgili bir uaqiğanı “bayandap” bergen. Mümkin, ol – arba sındı qatınas-tasımal qwralınıñ ömirge kelgendigin jäne onı qalay paydalanatının “jarnamalap” twrğan şığar? Kelesi kezeñde, jartas surettrinde beynelenetin nwsqalar barınşa qarapayımdasıp, tañba sanı barğan sayın molaya tüsti. Endigi jerde, januarlardıñ ornına onıñ belgili bir mwşesi, arbanıñ ornına döñgelegi gäne alındı. Adamnıñ bolsa jınıstıq parqı körsetildi. Bülardan sırt alaqan tabı, taban izi, ot jäne qwral-sayman suretteri sekildi köptegen tañbalar jarıqqa şıqtı. Osınau jartas suretterinen, adamzat jazu tariqınıñ ärbir basqıştarın köruge boladı. Ol: dara närselerdi ğana körsete alatın – nobay suret; kürdeli närseni jiktep körsete alatın– jayma suret; närselerdiñ erekşe böligi arqılı sol närseni wqtıra alatın – ökildik tañba; abstrakt wğımdı beyneley alatın– şarttı tañba bolıp beyneli jazuğa qaray damıp otırğan. Osıdan keyingi däurde – mölşermen jıl sanaudan 3000-2500jıldar bwrın adam balası pişik (ieroglif) jazuına qadam bastı. Osıdan bılayğı jerde, jartastağı nobay suretter men şarttı tañbalar, qoldanuğa ıñğaylı, sanı jağınan mol, twraqtı tañbalarğa – qazırğı künde özimiz ieroglif dep atap jürgen pişik jazuına qaray bir jolata köşti. Aytalıq: “su” degen söz, bwrın degen tañbadan, 水 degen tañbağa; “ay” degen söz, bwrınğı degen tañbadan月 degen tañbağa damıtılıp barınşa qolaylı bola tüsti. Bwl, adamzattıñ bitik jazuına yağnıy, älippelik jazuğa qadam basuınıñ ötpeli kezeñi edi. Naqtıraq aytqanda, beynelik jazu men pişik jazu älippelik jazudıñ atası men anası edi. Sonau jartastağı nobay suret zamanınan tartıp pişik jazuı payda bolğan kezeñge deyin, adamzattıñ jazu paydalanu tarihınıñ är satısı, şaruaşılıq damuındağı mälim bir wlı töñkeristiñ tuındısı bolatın. Aytalıq, mal şaruaşılığınıñ damuı, kölikten paydalana biludiñ jarıqqa şığıuı, arbanıñ tapqırlanuı qatarlı damu satılarınıñ jemisi – wruhani ömirdegi beynesi esepteledi. Bwl jerde, «adamzat» degen jalpılama ataudı alıp otıruımızdıñ özgeşe mänisi bar. Bizşe, qazır aytılıp jürgen ğalamyat(jahandanu) bügin gäne emes, qayta, bwdan san mıñ jıldar bwrın payda bolğan. Ol, eñ alğaş ret mal şaruaşılığınıñ örkendeu kezeñinde jarıqqa şıqqan. Atap aytqanda: at, ögiz, atan syaqtı kölikterdi paydalanu etek alıp, olardıñ näsili jaqsartılıp,sonday-aq, olarğa salatın türli äbizelder kemeldenip, arbamen tasımaldau damığan twsta, adamdarğa älemniñ alıs tükpirine jorıq jasau, qonıs audaru armanı payda bolğan. O zamandağı kölik, äsirese jılqı – qazırğı qatınas qwraldarınıñ, sımsız habarlasudıñ, ozıq qaru-jaraqtıñ balaması bolğan. Mwzday qarulanğan attı jasağı bar el – sol zamanda sözsiz türde älemniñ qojası-twğın. Olar, dünieniñ bir tükpirinen attanıp, tağı bir şalğayın basıp alumen qatar: şığıstağı jañalıqtardı batısqa, kerisinşe, batıstağı jetistikterdi şığısqa tasmaldap otırdı. Adamzat tarihında, amalsız moyındalatın bir aştı şındıq bar. Ol – soğıstıñ alğa basarlıq äseri. Erte zamandağı soğıs, däl twsında alasapırandıq äkelgenimen, jeñiluşi üşin apat tudırğanımen, jeñimpaz ben qalıs jaq üşin şaruaşılıq pen mädenietke aşılğan tıñ öris edi. Ol, beyne täbiğattağı ört, ne dauıl syaqtı qısqa uaqıttıq oyrandaudan keyin, wzaq uaqıt güldenuge jükti bolıp otırdı. Alayda, soğıstıñ “paydalı koefficenti” qoğam damığan sayın azayıp otırğan. Bara-bara nölge tüsip, qazırğı zamanda älde qaşan teris mänge ötip kettti. Osınau bayırğı ğalamyat qozğalısınııñ köş basında “Evraziya köşpendileri” dep atalatın el – şın atımen atağanda, eñ ejelgi Türikter – İlki Türikter twrdı. Olar, öskeleñ därejede damığan malşaruaşılığına tayanıp: şığısta tınıq mwqit jağasınan, batısta sonau soltüstik Afrikağa deyin; teriskeyde mwzdı mwqit jağalauınan, küngeyde Sumatıra araldarına twtasqan wlı keñistikte Alıp Wlıs qwrdı. Söytip, “Evraziya köşpendileri” külli älemdi sonau este joq eski zamannan küni keşegi Şıñğıs, Temir (Alaş, Moğol) äuleti kezine deyin twtastırıp twrdı. Mädeniet almasu: şığıs pen batıs arasında, san-aluan wlttar ortasında eşbir tolassız bayau jılısıp jürip jattı. İlki Türikter, beybit uaqıtta jıl mausımına say boylıqtı jağalap jıljımalı şaruaşılıq jürgizdi. Jazda soltüstiktegi salqın, şwraylı aymaqtarğa jaylap, küzge taman qoñırjay beldeuge qaray josparlı, jüyeli türde qonıs audarıp otırdı. Al, qısta är tülik maldı öz ıñğayına qaray otarlap tastap, qarapayım el jılı qıstaularına jayğastı. Han-swltan men bay-bekter qaladağı saraylarında saltanat qwrdı. Köşpendilerdiñ mwnday dağdılı qozğalısı, beyne qantamır sıyaqtı twtas wlıstıñ tükpir-tükpirine deyin tirşilik bağıştap otırdı. Belgili äleumettik, bolmasa, jaratılıstıq sebep saldarınan şaruaşılıq oyrandalğan kezde, orda bir boylıqtan ekinşi boylıqqa auıstı. Osığan ere adamzattıñ mädeniet özegi de orın jañaluğa mäjbür bolıp otırdı. Sebebi: mädeniettiñ janı, mäyegi şaruaşılıq edi. Tepe-teñdik bwzılğan kezde: mädeniet te bir jerde küyrep, ekinşi orınğa barıp qayta güldep jerlik qwnarmen tolığıp otırdı. Mine osılayşa, adamzat aqıl-oyı qay jerde toğıssa sol jerde örkeniet jetistigi jarıqqa şığıuşı edi. Alayda, örkeniet eş qaşanda bir nüktege tıyanaqtap körgen emes. Ol, eñ bastısı “Evraziya köşpendileri” dep atalatın eldiñ qozğalısına bağınıştı boldı. Qorta kelgende, äldekimder aytıp jürgendey “köşpendiler örkeniettiñ jauı” emes edi. Bwl künde “ğılımi aqiqatqa” aynalıp ketken wğımdağıday “adamzattıñ kenje qalğan salası” tipti de emes. Qayta, aytıp ötkenimizdey – külli adamzat örkenietiniñ köş basşısı. Sonıñ anıq bir däleli – köne Türik jazuı. Bas jaqta aytıp ötkenimizdey, ğalımdar köne Türki jazuınıñ şığu tegin san-saqqa jorıydı. Bäriniñ emeurini – bwl äyteu Türiktiñ töl tuması emes, degenge sayadı. Onı basqa “örkenietti” eldiñ jazuınan özgertip qabıldağan dep qaraydı. Bwl qaydan şıqqan uäj deseñiz: aynalıp kelgende jäne älgi – “Türikterde mädeniet bolmağan” deytin “twjırımınıñ” salqını. Endeşe, Türikter rasında osı jazudı basqalardan alğan ba? Älde, özderiniñ töl tuındısı ma? Qaydan bastau alğan, jalğası qayda? Tömende, osı swraqtarğa jauap qarastırıp körelik. 1 . KÖNE TÜRKİ ÄLİPPESİNİÑ OQU ÄDİSİ Aytıp ötkenimizey, biz adamzattıñ jazu tarihın mına bir neşe basqışqa jinaqtadıq. （1） Nobay suret basqışı. （2） Jäymä suret basqışı. （3） Uäkildik jäne şarttı tañba basqışı. （4） Beynelik jazu (piktogramma) basqışı. （5） Pişik jazu（ieroglif） basqışı. （6） Ötpeli kezeñ (beynelik jäne pişik jazularınıñ mağınası tastalıp, dıbısı ğana paydalanılğan, bitik jazuğa negiz qalağan kezeñ). （7） Bitik (älippe) jazu basqışı. Osı körsetkenimizdey, şamamen jetinşi kezekte bitik (älippelik) jazu payda bolğan. Jazu tarihındağı bwl jeti basqış, barğan sayın adam oyın beyneleuge iykemdi bola tüsken. Soñğıları aldıñğılarına qarağanda aytar oyı jağınan ne ğwrlı abstrakttı, ne ğwrlı bay boldı. Biraq, aldıñğı altı basqıştıñ bäri oy jetkizu jaqtağı şektemelikten, paydalanu barısındağı ikemsizdikten qwtıla almadı. Al, pişik (ierogllif) oy jetkizu jağınan bwrınğılardan älde qayda oramdı, qoldanuğa ne däuir ebdeyli bola aldı. Alayda, tildiñ damuına baylanıstı onıñ da aldınan şeşimi qiın kedergiler şıqtı. Eñ äueli, adamdardıñ tanım ayası keñigen sayın pişiktiñ de sanı molayıp otırdı. Jüzden mıñğa, odan neşe mıñğa eselep köbeye berdi. Sonımen qatar, pişik tildiñ jaña kezeñdegi damuına say payda bolğan: ündestik zañı, jalğau jäne jwrnaq sıyaqtı erekşelikterdi beyneleuge amalsız qaldı. Osınday dağdarıs bitik (älippelik) jazuın jasau zäruligin tuındattı. Bitik te, tu basta mälim bir zattı, ne bolmasa, qimıldı sipattaytın wqsatpalı, şarttı tañba bolğan.

Mwnda. bir qolımen älde bireudi tik köterip, tağı bir qolımen jäne bireudi süyrep alğan nän (alıp) adamnıñ swlbası qarapayımdastırılıp körsetilgen. Sodan barıp, älippelik jazuğa auısqanda “nän” söziniñ bas äripine aynalğan. ( ) – ır (wr, wra) dep oqıladı. Teginde “wr”– soq, saba; wra – ayqasqa şıq, wjımğa öt degen mağınalardı bildiretin beyneli jazu bolğan. Ol – qolımen mälim qarudı sert wstap, ne bolmasa sermep twrğan adamnıñ swlbası. Sodan özgere kele bas äripke aylanğan. – er dep oqıladı. Bastapta “er” degen sözdi bildiretin mağınalı tañba boğan. Onıñ mänisi, öte ertede: jer (jer beti) edi. Keyin kele: “er” (ertoqım) degen mağınanı da bildirgen boluı mümkin. Qalay bolğan künde bwl tañba, sonau Şumer zamannan jalğasıp kele jatqan tarihımızdıñ kuäsi ispetti qasietti belgi. Keyin “er” söziniñ ökildik tañbası retinde ärip bolıp qabıldanğan. (keyde ) – sı (su) dep oqıladı. Bwrın “su” – ağın su degen wğımdı bildiretin mağınalı tañba bolğan. Onıñ pişini, ireleñdey ağıp kelip qosılıp jatqan eki sudıñ qwyğanına (qwyılısına) wqsaydı. Bara-bara “su” söziniñ bas äripine aylanğan. – si (sel) dep oqıladı. Ol üzdiksiz ağıp twrğan suğa – selge wqsaydı. Bwrın osı sözdi bildiretin mağınalı ärip bolğan. Soñınan basqı äripke özgergen. (keyde ) – tı (tau, tağ) dep oqıladı.“Tau” degendi bildiretin mağınalı jazu bolğan. Sodan barıp tau (tağ) söziniñ bas äripine aynalğan. (keyde ) – ti (tik) dep oqıladı. Bastabında: “tik”– tik, qada, ornat degendi, yağınıy, biik jerge tu, bağana sekildi närselerdi ornat degendi bildiretin mağınalı jazu bolğan. Sodan barıp, osı sözdiñ basqı dıbısı retinde ärip bolıp qabıldanğan. – ıy (ay) dep oqıladı. Bwl ärip jartı ayğa wqsaydı. Äsili “ay” degen sözdi bildiretin mağınalı tañba bolğan. Keyin, qazırğı Qazaq älippesindegi “y” ärpiniñ juan dauıstılarmen qosılıp keletin – “ay”, “ıy”, jäne “ya” qatarlı buındarınıñ jwmısın atqaratın äripke aylanğan. (keyde ) – iy dep oqıladı. Tu basta, ol: iy, iig – iy, iyu degen mänderdi bildiretin mağınalı jazu bolğan.

Osı bir tañba, Qazaq ömirindegi: qayıñ, moyıl qatarlı ağaştıñ basın iip atqı qwratın, nemese, qayqıbas şana iietin körinisti twspaldaydı. Keyın kele mağınası qalğan bwl tañba, joğarıdağı “ıy” (ay) äripiniñ jiñişke sıñarına – «iy»-ge aylanğan. 3. Könimdi dauıssızdar Biz, köne Türki älippesindegi juan dauıstı dıbıstarmen de, jiñişke dauıstı dıbıstarmen de tirkese beretin dauıssız dıbıstardı könimdi dauıssızdar dep atadıq. Olar mınalar: （ , ）– mı （masaq, mıq） dep oqıladı. Bwl ärip, tu basta “masaq”– jebeniñ bası jäne “mıq”– şege, şögir degendi bildiretin eki türli mağınalı tañbadan şıqsa kerek. Üytkeni onıñ key nwsqası jebege wqsaydı. Al, tağı bir nwsqası bwrın attı äskerdiñ jolına tastalatın, qalay tastasada bir wşı kökke qarap jatatın mıqqa （şegege, şögirge） wqsaydı. Bwl ekeui de sol zamanda öte tanıs närse bolğandıqtan olardan kelip şıqqan tañbalar wmıt bolmay jarısa qoldanıla bergen. Keyin ekeui de mağınasın tastap, sözdiñ basqı ärpine aylanğan. – ıñ （oñ） dep oqıladı. Bwnda, oñ jaq qolın köterip twrğan adamnıñ swlbası beynelengen. Ol, bastabında: “oñ”– oñ jaq, oñ qol, oñ bağıt sekildi mağına beretin beyneli jazu bolğan.Osdan barıp, älippelik tañbağa– äripke aylanğan. (ESKERTU: Köne Türki mätinderindegi oñjaq wğımı, qazırğınıñ kersinşe– onda, qarsı aldıda twrğan adamnıñ oñ jağı ölşem etilgen). – pı (päs, pas) dep oqıladı. Ol, bası iilgen – alasarğan, qısqarğan närseni beynelep twrğanday. Ertede “päs”, “päker”, “pasıq” degendey mänderge ie mağınalıq jazu bolğan. Sodan barıp, osınday sözderdiñ birişi ärpine aynalğan. – şı (wşpaq) dep oqıladı. Bwl eñ basta: “wşpaq” – qağan-qatwn, tegin-bikelelerdiñ äskeri jüris, toy-dumandı tamaşalaytın bik twğırı degendi bildiretin mağınalı tañba bolğan. Bara-bara äripke özgergen. ( ) – zı (zıt, zır) dep oqıladı. Ol, eki qolın erbeñdetip qaşıp (jügirip) bara jatqan adamnıñ swlbasına, ne bolmasa şüyge ötkizgen zırıldauıqqa wqsaydı. Teginde: “zıt”, “zırla” – qaş, jügir, tez qimılda degen mağına beretin beyneli jazu bolğan. Keyin kele osı sözderdiñ bas ärpine aylanğan. 4. “Q”-tobındağı dauıssızdar Biz, tekkäne juan dauıstılarmen tirkesetin äri qazırğı Qazaq tilindegi q-ärpimen wqsas ne qaraylas qızımet atqaratın bir neşe dauıssız dıbıstı şarttı türde “q-tobındağı dauıssızdar” dep atadıq. Tömende solardı taldap körelik. ( ) – qı (qaraq) dep oqıladı. Alğaşında: qara; qaraq, qarauıl qatarlı mağınalardı bildiretin beynelik jazu bolğan. Ol: döñge, jotağa şığıp qarauıl qarap twrğan adamdı nobaylap beynelep twr. Keyin kele, osı sözderdiñ basqı ärpine aynalğan. ( ) – oq (wq) dep oqıladı. Ol, bastabında “oq” – jebe, oq degendi bildiretin mağınalı tañba bolğan. Keyin, älippelik äripke özgergen. Onı bir qarap-aq oqqa wqsatuğa boladı. Bwl ärip köbinde: “o”, “w” äripterimen tirkesip keledi, nemese, oqu barısında osı äripter ne aldına, ne artına oyşa tirkep oqıladı. ( ) – ıq dep oqıladı. Bastabında: “ıq” – ıq, ıqtasın degen mağınalardı beretin beynelik jazu bolğan. Onıñ pişini: “ıq” – ıqtasın jer degendi meñzep twr. Daldağa jaqındağan sayın ıq ülkeyedi, alıstağan sayın kişireye berip, eñ soñında joq boladı. Bwl tañba keyin äripke özgergen. Köbinde “ı” dauıstı dıbısımen birigip keledi. ( ) – ğı (ğılap) dep oqıladı. Ol: “ğılap” – qınap, qın degen mağınalardı beretin beynelik jazudan kelip şıqqan. Pişini qınapta twrğan qılıştıñ qarapayımdasırılğan tiginen qiılğan körinisine wqsaydı. Bwl da keyin kele älippelik äripke özgergen. 5. “K”-tobındağı dauıssızdar Bwl äripter ünemi jiñişke dauıssızdarmen tirkesedi. Özderi de jiñişke dıbıstaladı. Ortaq erekşelikteri qazırğı Qazaq älippesindegi k-äripine wqsas ne soğan juıq keledi. Sondıqtan şarttı türde “k-tobındağı dauıssızdar” dep atadıq. Tömemende solardı taldap körelik. ( , ) – ki (kör) dep oqıladı. Ol alğaşında: “kör” – kör, qara, körset degen wğımdardı bildiretin mağınalı tañba bolğan. Keyin kele mağınası qalıp tek dıbısqa ie äripke aynalğan. Bwl tañba: bir qolımen kün salıp, bir qolımen nwsqap twrğan adamnıñ qırınan qarağan nobayın bildiredi. ( , ) – ük dep oqıladı.

Alğaşında, ol: “ük” – ük, uqala, qası, tırna degendi bildiretin mağınalı tañba bolğan. Bwl tañbada: bir närseni ügip, üykep jatqan körinis qarapayımdastırılıp beynelengen. Keyin kele, bwl da älippelik tañbağa aylanğan. Köbinde “ö” jäne “ü” äripterimen oraylasıp qoldanıladı. Osı tañbanı, kädimgi ağaş maydalaytın – «sürgi» dep atalatın saymannıñ köldeneñ qıymasına da wqsatuğa boladı. Bwdan da osı saymannıñ qızmetin – «ük», nemese, «ügu»-di işaralap twrğanın bayqauğa boladı. ( ) – gi (gül) dep oqıladı. Alğaşında: “gül” – gül, şeşek degen mağına beretin beynelik jazu bolğan. Onda, gül qauaşağı men sağağınıñ qima keskini nobaylanğan. Bwl da joğardağılar sekildi, keyin kele mağınasın qaltırıp, älippelik tañbağa aylanğan.

Audarılğan 2009 jıl

Басқалармен бөлісе отырыңыз

Пікірлер

Басты жаңалықтар

Жаңалықтар 2026-10-21

Qızılordada drondar mıñğa juıq jol erejesin bwzu deregin anıqtadı

Әлем 2026-10-21

ترامپ يزرايلьدىڭ يرانعا سوققى بەرۋىنە قارسى — باق

Общество 2026-10-21

Qızılordada «Anağa tağzım» İİİ respublikalıq forumı ötti,-dep habarlaydı “Shalqar.kz”.

Общество 2026-10-21

Qızılordada «Anağa tağzım» İİİ respublikalıq forumı ötti,-dep habarlaydı “Shalqar.kz”.

Общество 2026-10-21

Qızılordada «Anağa tağzım» İİİ respublikalıq forumı ötti,-dep habarlaydı “Shalqar.kz”.

Все новости

Общество 2026-10-21

Qızılordada «Anağa tağzım» İİİ respublikalıq forumı ötti,-dep habarlaydı “Shalqar.kz”.

Общество 2026-10-21

Qızılordada «Anağa tağzım» İİİ respublikalıq forumı ötti,-dep habarlaydı “Shalqar.kz”.

Общество 2026-10-21

قىزىلوردادا «اناعا تاعزىم» ىىى رەسپۋبليكالىق فورۋمى وتتى,-دەپ حابارلايدى “Shalqar.kz”.

Общество 2026-10-21

قىزىلوردادا «اناعا تاعزىم» ىىى رەسپۋبليكالىق فورۋمى وتتى,-دەپ حابارلايدى “Shalqar.kz”.

Общество 2026-10-21

Қызылордада «Анаға тағзым» ІІІ республикалық форумы өтті,-деп хабарлайды “Shalqar.kz”.

Общество 2026-10-21

Қызылордада «Анаға тағзым» ІІІ республикалық форумы өтті,-деп хабарлайды “Shalqar.kz”.

Спорт 2026-10-21

Әлемдік теннистің болашағы Алматыда талқыланады,-деп хабарлайды “Shalqar.kz” “ҚТФ баспасөз” сайтына сілтеме жасап.

Спорт 2026-10-21

Әлем 2026-10-21

Tramp Izrail'diñ Iranğa soqqı beruine qarsı — BAQ

Әлем 2026-10-21

Tramp Izrail'diñ Iranğa soqqı beruine qarsı — BAQ

Әлем 2026-10-21

ترامپ يزرايلьدىڭ يرانعا سوققى بەرۋىنە قارسى — باق

Әлем 2026-10-21

ترامپ يزرايلьدىڭ يرانعا سوققى بەرۋىنە قارسى — باق

Мир 2026-10-21

Трамп выступил против новых ударов Израиля по Ирану — СМИ

Мир 2026-10-21

Трамп выступил против новых ударов Израиля по Ирану — СМИ

Әлем 2026-10-21

Трамп Израильдің Иранға соққы беруіне қарсы — БАҚ

Әлем 2026-10-21

Трамп Израильдің Иранға соққы беруіне қарсы — БАҚ

Жаңалықтар 2026-10-21

Qızılordada drondar mıñğa juıq jol erejesin bwzu deregin anıqtadı

Жаңалықтар 2026-10-21

Qızılordada drondar mıñğa juıq jol erejesin bwzu deregin anıqtadı

Международное интернет-издание "Shalqar kz"

Подписка на важную информацию международного интернет-издания "Shalqar kz" Будьте в курсе последних новостей Ваша электронная почта подписаться

Все категории

Автор: ADMIN

Біз әлеуметтік желілерде:

ATA JAZU ALISTAN SIR QOZĞAYDI

Басқалармен бөлісе отырыңыз

Пікірлер

Басты жаңалықтар

Последние новости

Все новости

Международное интернет-издание "Shalqar kz"