عاسىرلارعا سوزىلعان بوداندىقتىڭ قارا تۇنەگى تۇرىلىپ, ازاتتىقتىڭ اق تاڭى قىلاڭ ەتكەندە, بويىندا جانى, بەتىندە قانى بار قازاقتان جۇرەگى جارىلا قۋانباعانى قالمادى. ەلدەگىنى قويعاندا, شەتتەگى قازاقتاردىڭ جۇزىن «تاۋەلسىزدىك!» دەگەن جالعىز اۋىز سوز عارىشتان كەلگەن عاجايىپ ساۋلەدەي قاس-قاعىمدا نۇرلاندىرىپ جىبەردى. قارتتار اۋزىنداعى «ا, قۇداي!» دەگەن تىلەگىن دامىلسىز قايتالاپ, جاينامازىنا قاراي قالبالاقتاسا, جاستار جات حالىقتىڭ كوزى تايا بەرە بىر-بىرىن قۇتتىقتاپ ۇلگىردى. قىل اياعى, ىشكىشتەر دە تەلمەڭدەپ جۇرىپ تاپقان جارتى شولمەگىن «ازاتتىق ۇشىن!», «پاتشامىز ۇشىن!» دەپ كوتەردى. ۇيعىر باۋىرلار: «سىزدەر نە دەگەن باقىتتىسىزدار! بىزگە ونداي اتتى كۇندى كورۋدى اللا جازار ما ەكەن?!» — دەپ كەمسەڭدەدى. سويتىپ, بۇل دۇمپۋ ۇرىمجىدەگى مىنبەدەن «زور قازاقشىلدىققا قارسى تۇرايىق!» دەگەن ۇراننىڭ كوتەرىلۋىنە ماجبۇر ەتتى. نەگە?

ويتكەنى ادام بالاسىنا ازاتتىقتان قۇندى ەش نارسە جوق. ونسىز سەنىڭ «اداممىن, ارمانىما جەتتىم» دەگەنىڭنىڭ بارى بەكەر. وتار ەلدىڭ كىسىسىن اۋزىندا بولماسا, كوڭىلىندە ەشكىم دە ادام ساناتىنا قوسپايدى. سوندىقتان دا ازاتتىقتىڭ بوداۋى ەش حالىققا ارزانعا تۇسپەگەن. بىز ۇشىن دە سولاي بولدى. عاسىرلار بويى توگىلگەن ارىستارىمىزدىڭ ىستىق قانىنىڭ قارىمجىسى ۇشىن, ۇش قازاقتىڭ تەك ەكەۋىنىڭ عانا قولى ازاتتىققا ازەر جەتتى. ۇشىنشىسى الى دە تەلمەڭدەپ, قۇلدىقتىڭ كۇنىن كەشۋدە. ەندەشە, وعان قۋانباعان جۇرەكتى جىلان جايلاسا راۋا. ال ەڭ سالىمدى جانداردىڭ عانا ماڭدايىنا بۇيىراتىن مۇنداي ۇلى قۋانىشتى بىرەۋدىڭ سۇيىنە, بىرەۋدىڭ كۇيىنە قابىلداۋى زاڭدى. ولاي بولاتىنى — «ۇلتتىڭ دوسى جوق».

سوندىقتان دا ازاتتىققا جەتۋ قانداي ازاپتى بولسا, ونى باياندى ەتۋدىڭ وزى تۇتاس ۇلتقا اۋىر سىن. مۇندايدا ەڭ ەس قاتاتىن قۇرىش ساۋىت — تول قۇندىلىق. سونداي قۇندىلىقتاردىڭ بىرى — انا تىلىندەگى جەر-سۋ اتتارى. سەبەبى ول سول جەردى مەكەندەۋشى حالىقتىڭ زاڭدى قۇجاتى ەسەپتى. وعان الىستان ات سابىلتىپ دايەك ىزدەمەي-اق, وز تاريحىمىزدان كوپتەپ تابۋعا بولادى. ايتالىق: قارامۇران (ۇلى وزەن — قىتايداعى حۋانحە), سارعۋسىن (سارىق ۇسىن — سارى ۇيسىن), تاتار بۇعازى, پامير (پام — اتام, اتا-بابام; ير/ەر — يەر, جەر; ياعني اتامەكەن), ماڭداي (تيبەت ۇستىرتى), كوگمەن جانە تاڭقان (ەرەن, تاڭىرتاۋ — تيانь-شانь), بالقان تاۋ (بالقىن, ياعني ۆۋلكان اتقىلاپ تۇراتىن تاۋ). ايتا بەرسە كوپ. وسىنىڭ بارى, ارادا مىڭداعان جىلدار وتكەنىنە قاراماستان, وسى ولكەدە تۇركى حالىقتارىنىڭ ۇزاق زاماندار بويى ومىر كەشكەنىن تۇتاس الەمگە جارنامالاپ تۇر. سول سەبەپتى دە وتارشىلدار بىزدىڭ جەرىمىزدىڭ اتىن وزگەرتۋگە, بۇرمالاۋعا, قيسىنسىز تۇسىنىكتەمەلەرمەن شاتاستىرۋعا ەرەكشە دىلگىر بولدى.

الەمگە ايگىلى ەرەن تاۋدى تيانь-شانь دەپ مۇلدە باسقاشا اتاندىرىپ جىبەردى. قۇبى شولىن جوڭعارييا قويىپ الدى. ال جوڭعار الاتاۋى, جوڭعار قاقپاسى دەگەنگە وزىمىزدىڭ دە اۋزىمىز جاپ ەتە تۇسەتىن بولىپ كەتتى. مۇنىڭ بارىن «وتكەننىڭ ىسى» دەپ تاريح اقساقالدىڭ كومپىس موينىنا ىلە سالارمىز. ەندەشە, ازاتتىقتىڭ اق تاڭىندا سارا جولدان اداسىپ بارىپ تاۋىپ العان «الاشاڭحاي» دەگەن جەر ەسىمىن (توپونيمدى) قاي بەتىمىزبەن, كىمگە ارتامىز? ونى بىزدىڭ قانداي بىلگىش, قاي مۇراعاتتان شۇقىپ تاپتى ەكەن, شىركىن?! ارى ويلانىپ, بەرى تولعانعاندا, مالىم بىر «پوليگلوت» قىتايشادان توتە دىبىستىق اۋدارما جاساعان-اۋ دەگەن قارارعا كەلەسىڭ.

الايدا بىزدىڭ «اۋدارمامىزعا» قاراعاندا, قىتايشا «ا-لا-شان-كوۋ» (阿拉山口) دەگەن اتاۋدىڭ وزى الدەقايدا يمانتارازى. ويتكەنى ول قازاقتىڭ «الاتاۋ ساعاسى» دەگەن اتاۋىنان جارتىلاي دىبىستىق, جارتىلاي ماعىنالىق اۋدارمامەن جاسالعان. ونداعى «ا-لا» دەگەنى — باسپا-باس قازاقشا «الا» سوزىنىڭ قىتايشا بالاماسى. قالعان «شان» دەگەنى — تاۋ, «كوۋ» دەگەنى — اۋىز, اڭعار, ساعا دەگەن ماعىنادا. سوندا بىزدىڭ «الاشاڭحاي» دەگەن جاسامپاز اۋدارمامىز قايدان كەلگەن? بۇل, ارى-بەردەن سوڭ, جاتتىڭ اۋزىنا جامان سوز سالعاندىق بولماي ما? كۇن ۇزارا كەلە, بىزدىڭ وسى تانتىق اۋدارمامىزدىڭ وزگەنىڭ پايداسىنا شەشىلەتىن «تاريحي ايعاق» بولماسىنا كىم كەپىل?

وسى ورايدا ەرتەدەگى قازاقتىڭ جاۋعا سىر شاشقان نامىسسىز جىگىتتەرگە ىستەيتىن مىناداي جازاسى ەسىڭە تۇسەدى: الگى سورلىدان «سوز توقتامايتىن اۋزىڭ قايسى?» دەپ ۇش قايتارا سۇرايدى ەكەن. ول «مىناۋ» دەپ, كۇيە جاعىلعان قوس قولىنىڭ سۇق ساۋساعىمەن قاتار ۇش قايىرا ەكى ەزۋىن شۇقيدى ەكەن. سونان سوڭ جامان اتى ەلگە جايىلعان, سۋىق جۇرىستى ايەلدىڭ دامبالىنىڭ باۋىمەن اۋزىن كەرىپ بايلاپ, ۇش كۇن, ۇش تۇن تاستاپ قويادى. الگىدەن كەيىن ونىمەن قىرىق كۇن بويى ەشكىم بىر تاباقتان تاماق جەمەيتىن كورىنەدى. تىپتى ەل ومىر بويى ونداي وتباسىمەن اياق-تاباق الماسۋدان قورىناتىن بولادى دەيدى. بۇگىنگى كۇندە قارا دۇرسىندەۋ سەزىلگەنىمەن, ەل مۇددەسىنە وسال قارايتىن سىپسىڭبايلار مەن سۇيرەڭگۇلدەرگە «شوق-شوق» دەيتىندەي دال جازا.

اقوردانىڭ يشاراسىمەن «درۋجبا», «پانفيلوۆ» دەگەن بالەلەردەن قۇتىلىپ ەدىك. ەندى «حورگوس» («حارگوس»), «چۋگۋچاك» دەگەن كەساپاتىنان قاشان ارىلار ەكەنبىز?! ىس جۇزىندە ەكەۋى دە تول قازاقي اتاۋ ەدى. ونى «دوستارىمىز» وزدەرى زالىم نيەتىنە ساي بۇرمالاپ جىبەرگەن. بىز بولساق, سول شيىردان الى شىعا الماي-اق كەلەمىز. مۇنداعى الدىڭعى جەر ەسىمىنىڭ (توپونيمنىڭ) اۋەلگى تۇلعاسى «قورعاس» بولاتىن. ونى جەرگىلىكتى قازاقتار كۇنى بۇگىنگە دوسى سولاي اتايدى. سونىمەن بىرگە شىعىس تۇركىستانداعى بارلىق قازاقشا باسىلىمداردا سولاي جازىلىپ كەلەدى. ونىڭ بارى تەگىننەن-تەگىن ەمەس. بۇل اتاۋ وسى ولكەدەگى نەداۋىر وڭىردى قامتيدى. ول, اسىلى, الاشا حاننىڭ (شىڭعىس حاننىڭ) اقشا حاننان (جوشى حاننان) كەيىنگى ۇلى شاعاتاي حان ۇرپاقتارىنىڭ قورىعى بولاتىن. «قورعاس» اتاۋى سودان كەلىپ شىققان. ياعني: قورىق, قورعالاتىن وڭىر دەگەن ماعىنا بەرەدى. بۇل جەردە شاعاتاي ۇرپاعى — ايگىلى توعىلىق تەمىر حاننىڭ كۇمبەزى دە بولعان. قىزىل وكىمەت شەك قويۋدان ىلگەرى, ەل كيە تۇتىپ, ەرەكشە ۇلىقتاپ كەلگەن. قىل اياعى, سوناۋ التايدان تەنتىرەپ كەلگەن قازاقتاردىڭ سول جەرگە تۇنەپ, تۇسىندە ايان الىپ, ومىر جولىن تاپقاندارى بار. ەندى كەلىپ, ونى قالماقتىڭ «حورگوس» (تۇيەنىڭ قۇمالاعى) دەگەن سوزىنەن شىقتى دەيتىن تانتىققا جۇگىنىپ جۇرمىز. ونىمەن قويماي, ورىسشا وراممەن «حارگوس» دەپ تىلىمىزدى بۇرايمىز.

شاۋەشەك دەگەن دە — تول قازاقى اتاۋ. قازاقى بولعاندا قانداي, اربىر ارپىندە شەجىرە تۇنىپ تۇرعان تاريحي اتاۋ. ۇلى ابىلاي حان جوڭعاردى جويعان سوڭ, بىر جىلدارى ورداسىن ۇرىمجى وزەنىنىڭ بويىنا كوشىرىپ بارىپ, حانجۇرتى دەگەن جەردە (قازىرگى ۋتسزياتسيۋي /五家渠/), شۇرشىت (مانجۇر) پاتشاسىمەن بولعان كەلىسىمگە ساي ولارمەن ساۋدا جۇرگىزگەن. كەيىن سولتۇستىك جانە باتىس جاقتاعى قازاقتارعا موينى جاقىنداۋ بولسىن دەپ, قازىرگى شاۋەشەك قالاسى ماڭىندا دا بازار اشتىرعان. دال سونى قازاقتار «شاۋەشەك» دەپ اتاعان. ولاي اتايتىنى, «شاۋە» (شوبە) — بولىمشە, تارماق دەگەندى بىلدىرەتىن سوز ەدى. دەمەك, «شاۋەشەك» — بولىمشە ساۋدا ورتالىعى دەگەن قازاق سوزىنەن كەلىپ شىققان. باسقادان جاڭىلساق تا, تاپ وسىدان جاڭىلاتىن جونىمىز جوق ەدى.

«قۋ كارلىك, اۋزىمداعى تىسىمدى الدى, ودان سوڭ بويىمداعى كۇشىمدى الدى», —

دەمەكشى, بارى دە الدىمەن اۋزىمىزداعى تىلىمىزدى الىپ, ودان سوڭ جۇرەكتەگى دىلىمىزگە جارماسقان سۇم وتارشىلداردىڭ لاڭى عوي. سول تۇستا ساۋىر تاۋىنداعى مايقاپشاعاي وڭىرىنەن جانە ەرتىس بويىنداعى قازىرگى سەمەي ماڭىنان دا ساۋدا ورىندارى اشىلعان. سوندىقتان وسى ەكى جەر دە «جەمەنەي» اتالعان. كەيىن ورىس وتارشىلدارى جەردى جەر اتىمەن جەۋ زىميياندىعىنا باسىپ, بىرىنە «سەمەي» دەگەن جالعان ات قويىپ, ەكىنشىسىنە «شەكارا قاراۋىلىن» سالۋدى ويلادى. ارى سول ارقىلى شىعىسقا قاراي جۇزدەگەن شاقىرىم ىلگەرىلەگەن. ال بۇل جەرلەردىڭ نەگە «جەمەنەي» اتالعانىنا كەلسەك: ساۋداعا سالعان مال جايىلىستان تاقىرشىلىق تارتپاس ۇشىن, وسى اۋماق حان پارمەنىمەن قورعالعان. سودان بارىپ, ارناۋلى جەلىنەتىن اقوتتىق دەگەن ماعىنامەن «جەمەنەي» اتى قالىپتاسقان. بۇعان التاي كەرەيلەرىنىڭ «جەمەنەي — جەردىڭ تۇبى» دەگەن ماتەلى دە كۋا. ولاي دەيتىنى, ەرتەدە «ىشكى ەلگە» جيىنعا كەلگەن كەرەي ۇلىقتارى جەمەنەيگە (سەمەيگە) جاز كەتسە, ەلگە كۇز ورالادى ەكەن.

بىزدىڭ جاڭىلىپ جۇرگەنىمىز جەر اتى عانا ەمەس, سۋلارىمىزدىڭ دا اتىنان قاراپ وتىرىپ الجاستىق. ەرتىستىڭ بويىندا الەمگە ايگىلى بىر ۇلى كول بارىن بارىمىز بىلەمىز. سونى ارعى بەتتەگى قازاقتار كۇنى بۇگىن «جايساڭ» دەپ اتايدى. ال تەمىر توردان بەرى وتە قالساڭىز, «زايسان» دەگەن اتاۋعا بىردەن ۇرىناسىز. سىرا, قايسىسى دۇرىس? قازاقتا جەر جۇزى جاۋىننان سابىر بولىپ شالشىقتانعاندا, ەگىنگە سۋ قاپتاپ كەتكەندە ايتاتىن «كول-جايساڭ» دەيتىن تەڭەۋ بار. ونىسى — تۇرعان كولشىكتىڭ, ۇيەلەگەن سۋدىڭ مولشەرىن, تاسىعان وزەننىڭ شىعاناق-شىعاناقتاردى باسىپ, الاپقا جايىلعانىنا تەڭەگەنى. بۇل كولدىڭ اتى دا سونداي ۇعىمنان كەلىپ شىققان. ەرتىستىڭ اتىراپقا جايىلۋىنان قالىپتاسقان كول دەگەنى. ويتكەنى جايساڭ كولى باسقا ۇلى كولدەر سەكىلدى وزەننىڭ اياعىنان قالىپتاسپاعان. ەرتىس ودان سوڭ دا اعىسىن جالعاستىرىپ, وبь وزەنى (تەڭىزى) ارقىلى سولتۇستىك مۇزدى مۇحيت سۋ جۇيەسىنە قوسىلادى. دەمەك, كول اتى ەشقانداي دا باسقا تىلدەن ەمەس. قايتا قازاقتىڭ جەر مەن سۋعا ات قويۋداعى تالعامپازدىعىن كورسەتەتىن بۇلتارتپاس ايعاق.

«قالماقتىڭ «جايسان» دەگەن شەن اتىنان شىقتى» دەگەن دە — شاتپاق سوز. ول — كەزىندەگى زالىم وتارشىلداردىڭ قازاقتىڭ جەرگە دەگەن يەلىك قۇقىعىن جوققا شىعارىپ, ۇرپاقتىڭ ساعىن سىندۋرۋ ۇشىن ويلاپ تاپقان سۇرقييالىعى. ايتپەسە قالماقتىڭ سول اتاۋىنىڭ وزى قازاقتىڭ «جايساڭ» (ەل جاقسىسى) دەگەن سوزىنەن قابىلدانعانىن بىلمەدى دەيسىز بە?!

اۋىساي كەتە بەرەتىن جەر ەسىمدەرىمىزدىڭ بىر پاراسى شىعىس تۇركىستاندا قالعان جەر-سۋ اتتارىن جازعاندا بايقالادى. جىلتى بار اربىر قازاق بۇل جەردىڭ قازاقتىڭ بايىرعى وتانى ەكەنىن بىلە جۇرگەنى ابزال. بايىرعى قونىس بولعاندىقتان, وندا قازاقشا ات قوىلماعان تۇيىر تاس, تامشى سۋ جوق. ول جەرگە جات حالىقتىڭ دەندەپ كىرە باستاۋى — حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى شارۋا. كەرەك دەسەڭىز, التاي, تارباعاتاي, ىلە وڭىرىنە 1960-جىلدارى عانا «جاڭا مۇشە» دەگەن اتپەن العاشقى توپتاعى ەڭبەكشى قىتايلار جانە دۇڭگەندەر كىرگىزىلە باستادى. ال قازاقتاردىڭ جوڭعارلاردى ىسىرىپ, قايتا سەرپىلە جەتكەنى — 1740-جىلدار شاماسى. وسىنىڭ وزى دە بۇل ولكەدەگى جەر ەسىمدەرىنىڭ (توپونيمدەرىنىڭ) كىم ارقىلى قالىپتاسۋى مۇمكىن ەكەنىنە جەتكىلىكتى دايەك.

قالماقتار دا وزدەرىنىڭ الدىنداعى قازاقتار قويعان جەر اتتارىن ساقتاپ كەلگەن. جوڭعار جويىلعاننان كەيىن, ولاردان قالعان كىشىگىرىم اتتار ۇمىت بولدى. ساقتالىپ قالعاندارىنىڭ وزى ابدەن قازاقىلانعان. سوندىقتان ول جاقتاعى جەرلەر تۋرالى جازعاندا (ايتقاندا) كەلسە-كەلمەس شۇلدىرلەۋدىڭ كەرەگى جوق. وزگەنى قويعاندا, قازىر قىتايشا اتالىپ جۇرگەن قالالاردىڭ وزىنىڭ قازاقشا اتى بار. ايتالىق: شيحەتسزى (石河子) — تاسىرقاي; ۋسۋ (乌苏) — قاراسۋ نەمەسە كور قاراسۋ; بەيتۋنь (北屯) — دوربەلجىن ت.ب.

اتام قازاق ايتقان ەكەن: «اتتان جىعىلماعان جەر تانىمايدى», — دەپ. بىز اتتان سان مارتە جىعىلدىق. ەندى جىعىلساق... تۇيت! بەتىن ارى قىلسىن. سوندا دا «جەر تانىماساق» — قاسيەتتى جەر-سۋىمىزدىڭ اتىن دۇرىس جازىپ, تۋرا ايتا الماساق جانە وزگەگە سولاي ەتىپ تانىتا الماساق, كىم بولعانىمىز?! وندا اقوردادان شىققان تاماشا پارمەن قايدا قالادى? ادەتتە بيلىكتى بيدايىنداي قۋىراتىن باق مۇندايدا سول بيلىكتىڭ بايىپتى باستاماسىنىڭ بايىبىنا بارا الماي جاتسا, وندا حالىقتىڭ الدىندا «باق» دەمەك تۇگىلى, «باۋ» دەۋگە حاقىسى قالا ما? ويتكەنى جەر — ۇلتىمىزدىڭ اتاسى, سۋ — ەلىمىزدىڭ اناسى. سوندىقتان ونىڭ اتىن كەلسە-كەلمەس بات-بۇتتاۋعا ەشكىمنىڭ ەشقاشان دا قۇقىعى جوق!!!

ۇلى بابالارىمىز: «تاۋ اينالماسا دا, تاس اينالادى», — دەگەن ەكەن. دۇنيەنىڭ بار تۇكپىرىندەگى جەرىمىزدى تانىپ جۇرەيىك, الاش ۇراندى اعايىن!

    تىلەۋبەردى ابەنايۇلى تىنىبايىن

      2009 جىل