Ğasırlarğa sozılğan bodandıqtıñ qara tünegi türilip, azattıqtıñ aq tañı qılañ etkende, boyında janı, betinde qanı bar qazaqtan jüregi jarıla quanbağanı qalmadı. Eldegini qoyğanda, şettegi qazaqtardıñ jüzin «Täuelsizdik!» degen jalğız auız söz ğarıştan kelgen ğajayıp säuledey qas-qağımda nwrlandırıp jiberdi. Qarttar auzındağı «A, Qwday!» degen tilegin damılsız qaytalap, jaynamazına qaray qalbalaqtasa, jastar jat halıqtıñ közi taya bere bir-birin qwttıqtap ülgirdi. Qıl ayağı, işkişter de telmeñdep jürip tapqan jartı şölmegin «Azattıq üşin!», «Patşamız üşin!» dep köterdi. Wyğır bauırlar: «Sizder ne degen baqıttısızdar! Bizge onday attı kündi körudi Alla jazar ma eken?!» — dep kemseñdedi. Söytip, bwl dümpu Ürimjidegi minbeden «Zor qazaqşıldıqqa qarsı twrayıq!» degen wrannıñ köteriluine mäjbür etti. Nege?

Öytkeni adam balasına azattıqtan qwndı eş närse joq. Onsız seniñ «adammın, armanıma jettim» degeniñniñ bäri beker. Otar eldiñ kisisin auzında bolmasa, köñilinde eşkim de adam sanatına qospaydı. Sondıqtan da azattıqtıñ bodauı eş halıqqa arzanğa tüspegen. Biz üşin de solay boldı. Ğasırlar boyı tögilgen arıstarımızdıñ ıstıq qanınıñ qarımjısı üşin, üş qazaqtıñ tek ekeuiniñ ğana qolı azattıqqa äzer jetti. Üşinşisi äli de telmeñdep, qwldıqtıñ künin keşude. Endeşe, oğan quanbağan jürekti jılan jaylasa raua. Al eñ salımdı jandardıñ ğana mañdayına bwyıratın mwnday wlı quanıştı bireudiñ süyine, bireudiñ küyine qabıldauı zañdı. Olay bolatını — «wlttıñ dosı joq».

Sondıqtan da azattıqqa jetu qanday azaptı bolsa, onı bayandı etudiñ özi twtas wltqa auır sın. Mwndayda eñ es qatatın qwrış sauıt — töl qwndılıq. Sonday qwndılıqtardıñ biri — ana tilindegi jer-su attarı. Sebebi ol sol jerdi mekendeuşi halıqtıñ zañdı qwjatı esepti. Oğan alıstan at sabıltıp däyek izdemey-aq, öz tarihımızdan köptep tabuğa boladı. Aytalıq: Qaramwran (Wlı özen — Qıtaydağı Huanhe), Sarğusın (Sarıq Wsın — Sarı Üysin), Tatar bwğazı, Pamir (Pam — atam, ata-babam; ir/er — yer, jer; yağni Atameken), Mañday (Tibet üstirti), Kögmen jäne Tañqan (Eren, Täñirtau — Tyan'-Şan'), Balqan tau (balqın, yağni vulkan atqılap twratın tau). Ayta berse köp. Osınıñ bäri, arada mıñdağan jıldar ötkenine qaramastan, osı ölkede türki halıqtarınıñ wzaq zamandar boyı ömir keşkenin twtas älemge jarnamalap twr. Sol sebepti de otarşıldar bizdiñ jerimizdiñ atın özgertuge, bwrmalauğa, qisınsız tüsiniktemelermen şatastıruğa erekşe dilgir boldı.

Älemge äygili Eren taudı Tyan'-Şan' dep mülde basqaşa atandırıp jiberdi. Qwbı şölin Joñğariya qoyıp aldı. Al Joñğar Alatauı, Joñğar qaqpası degenge özimizdiñ de auzımız jäp ete tüsetin bolıp ketti. Mwnıñ bärin «ötkenniñ isi» dep tarih aqsaqaldıñ kömpis moynına ile salarmız. Endeşe, azattıqtıñ aq tañında sara joldan adasıp barıp tauıp alğan «Alaşañhay» degen jer esimin (toponimdi) qay betimizben, kimge artamız? Onı bizdiñ qanday bilgiş, qay mwrağattan şwqıp taptı eken, şirkin?! Arı oylanıp, beri tolğanğanda, mälim bir «poliglot» qıtayşadan töte dıbıstıq audarma jasağan-au degen qararğa kelesiñ.

Alayda bizdiñ «audarmamızğa» qarağanda, qıtayşa «A-la-şan-kou» (阿拉山口) degen ataudıñ özi äldeqayda imantarazı. Öytkeni ol qazaqtıñ «Alatau sağası» degen atauınan jartılay dıbıstıq, jartılay mağınalıq audarmamen jasalğan. Ondağı «a-la» degeni — baspa-bas qazaqşa «ala» söziniñ qıtayşa balaması. Qalğan «şan» degeni — tau, «kou» degeni — auız, añğar, sağa degen mağınada. Sonda bizdiñ «Alaşañhay» degen jasampaz audarmamız qaydan kelgen? Bwl, äri-berden soñ, jattıñ auzına jaman söz salğandıq bolmay ma? Kün wzara kele, bizdiñ osı tantıq audarmamızdıñ özgeniñ paydasına şeşiletin «tarihi ayğaq» bolmasına kim kepil?

Osı orayda ertedegi qazaqtıñ jauğa sır şaşqan namıssız jigitterge isteytin mınaday jazası esiñe tüsedi: älgi sorlıdan «Söz toqtamaytın auzıñ qaysı?» dep üş qaytara swraydı eken. Ol «mınau» dep, küye jağılğan qos qolınıñ swq sausağımen qatar üş qayıra eki ezuin şwqidı eken. Sonan soñ jaman atı elge jayılğan, suıq jüristi äyeldiñ dambalınıñ bauımen auzın kerip baylap, üş kün, üş tün tastap qoyadı. Älgiden keyin onımen qırıq kün boyı eşkim bir tabaqtan tamaq jemeytin körinedi. Tipti el ömir boyı onday otbasımen ayaq-tabaq almasudan qorınatın boladı deydi. Bügingi künde qara dürsindeu sezilgenimen, el müddesine osal qaraytın sıpsıñbaylar men süyreñgülderge «şoq-şoq» deytindey däl jaza.

Aqordanıñ işarasımen «Drujba», «Panfilov» degen bälelerden qwtılıp edik. Endi «Horgos» («Hargos»), «Çuguçak» degen kesapatınan qaşan arılar ekenbiz?! İs jüzinde ekeui de töl qazaqi atau edi. Onı «dostarımız» özderi zalım nietine say bwrmalap jibergen. Biz bolsaq, sol şiırdan äli şığa almay-aq kelemiz. Mwndağı aldıñğı jer esiminiñ (toponimniñ) äuelgi twlğası «Qorğas» bolatın. Onı jergilikti qazaqtar küni büginge dosı solay ataydı. Sonımen birge Şığıs Türkistandağı barlıq qazaqşa basılımdarda solay jazılıp keledi. Onıñ bäri teginnen-tegin emes. Bwl atau osı ölkedegi nedäuir öñirdi qamtidı. Ol, äsili, Alaşa hannıñ (Şıñğıs hannıñ) Aqşa hannan (Joşı hannan) keyingi wlı Şağatay han wrpaqtarınıñ qorığı bolatın. «Qorğas» atauı sodan kelip şıqqan. YAğni: qorıq, qorğalatın öñir degen mağına beredi. Bwl jerde Şağatay wrpağı — äygili Toğılıq Temir hannıñ kümbezi de bolğan. Qızıl ökimet şek qoyudan ilgeri, el kie twtıp, erekşe wlıqtap kelgen. Qıl ayağı, sonau Altaydan tentirep kelgen qazaqtardıñ sol jerge tünep, tüsinde ayan alıp, ömir jolın tapqandarı bar. Endi kelip, onı qalmaqtıñ «horgos» (tüyeniñ qwmalağı) degen sözinen şıqtı deytin tantıqqa jüginip jürmiz. Onımen qoymay, orısşa orammen «Hargos» dep tilimizdi bwraymız.

Şäueşek degen de — töl qazaqı atau. Qazaqı bolğanda qanday, ärbir ärpinde şejire twnıp twrğan tarihi atau. Wlı Abılay han joñğardı joyğan soñ, bir jıldarı ordasın Ürimji özeniniñ boyına köşirip barıp, Hanjwrtı degen jerde (qazirgi Uczyacyuy /五家渠/), şürşit (manjür) patşasımen bolğan kelisimge say olarmen sauda jürgizgen. Keyin soltüstik jäne batıs jaqtağı qazaqtarğa moynı jaqındau bolsın dep, qazirgi Şäueşek qalası mañında da bazar aştırğan. Däl sonı qazaqtar «Şäueşek» dep atağan. Olay ataytını, «şäue» (şöbe) — bölimşe, tarmaq degendi bildiretin söz edi. Demek, «Şäueşek» — bölimşe sauda ortalığı degen qazaq sözinen kelip şıqqan. Basqadan jañılsaq ta, tap osıdan jañılatın jönimiz joq edi.

«Qu kärlik, auzımdağı tisimdi aldı, Odan soñ boyımdağı küşimdi aldı», —

demekşi, bäri de aldımen auzımızdağı tilimizdi alıp, odan soñ jürektegi dilimizge jarmasqan swm otarşıldardıñ lañı ğoy. Sol twsta Sauır tauındağı Mayqapşağay öñirinen jäne Ertis boyındağı qazirgi Semey mañınan da sauda orındarı aşılğan. Sondıqtan osı eki jer de «Jemeney» atalğan. Keyin orıs otarşıldarı jerdi jer atımen jeu zımiyandığına basıp, birine «Semey» degen jalğan at qoyıp, ekinşisine «şekara qarauılın» saludı oyladı. Äri sol arqılı şığısqa qaray jüzdegen şaqırım ilgerilegen. Al bwl jerlerdiñ nege «Jemeney» atalğanına kelsek: saudağa salğan mal jayılıstan taqırşılıq tartpas üşin, osı aumaq han pärmenimen qorğalğan. Sodan barıp, arnaulı jelinetin aqottıq degen mağınamen «Jemeney» atı qalıptasqan. Bwğan Altay kereyleriniñ «Jemeney — jerdiñ tübi» degen mäteli de kuä. Olay deytini, ertede «İşki elge» jiınğa kelgen kerey wlıqtarı Jemeneyge (Semeyge) jaz ketse, elge küz oraladı eken.

Bizdiñ jañılıp jürgenimiz jer atı ğana emes, sularımızdıñ da atınan qarap otırıp aljastıq. Ertistiñ boyında älemge äygili bir wlı köl barın bärimiz bilemiz. Sonı arğı bettegi qazaqtar küni bügin «Jaysañ» dep ataydı. Al temir tordan beri öte qalsañız, «Zaysan» degen atauğa birden wrınasız. Sirä, qaysısı dwrıs? Qazaqta jer jüzi jauınnan sabır bolıp şalşıqtanğanda, eginge su qaptap ketkende aytatın «köl-jaysañ» deytin teñeu bar. Onısı — twrğan kölşiktiñ, üyelegen sudıñ mölşerin, tasığan özenniñ şığanaq-şığanaqtardı basıp, alapqa jayılğanına teñegeni. Bwl köldiñ atı da sonday wğımnan kelip şıqqan. Ertistiñ atırapqa jayıluınan qalıptasqan köl degeni. Öytkeni Jaysañ köli basqa wlı kölder sekildi özenniñ ayağınan qalıptaspağan. Ertis odan soñ da ağısın jalğastırıp, Ob' özeni (teñizi) arqılı Soltüstik Mwzdı mwhit su jüyesine qosıladı. Demek, köl atı eşqanday da basqa tilden emes. Qayta qazaqtıñ jer men suğa at qoyudağı talğampazdığın körsetetin bwltartpas ayğaq.

«Qalmaqtıñ «jaysan» degen şen atınan şıqtı» degen de — şatpaq söz. Ol — kezindegi zalım otarşıldardıñ qazaqtıñ jerge degen ielik qwqığın joqqa şığarıp, wrpaqtıñ sağın sınduru üşin oylap tapqan swrqiyalığı. Äytpese qalmaqtıñ sol atauınıñ özi qazaqtıñ «jaysañ» (el jaqsısı) degen sözinen qabıldanğanın bilmedi deysiz be?!

Auısay kete beretin jer esimderimizdiñ bir parası Şığıs Türkistanda qalğan jer-su attarın jazğanda bayqaladı. Jıltı bar ärbir qazaq bwl jerdiñ qazaqtıñ bayırğı otanı ekenin bile jürgeni abzal. Bayırğı qonıs bolğandıqtan, onda qazaqşa at qoılmağan tüyir tas, tamşı su joq. Ol jerge jat halıqtıñ dendep kire bastauı — HH ğasırdıñ ekinşi jartısındağı şarua. Kerek deseñiz, Altay, Tarbağatay, İle öñirine 1960-jıldarı ğana «jaña müşe» degen atpen alğaşqı toptağı eñbekşi qıtaylar jäne düñgender kirgizile bastadı. Al qazaqtardıñ joñğarlardı ısırıp, qayta serpile jetkeni — 1740-jıldar şaması. Osınıñ özi de bwl ölkedegi jer esimderiniñ (toponimderiniñ) kim arqılı qalıptasuı mümkin ekenine jetkilikti däyek.

Qalmaqtar da özderiniñ aldındağı qazaqtar qoyğan jer attarın saqtap kelgen. Joñğar joyılğannan keyin, olardan qalğan kişigirim attar wmıt boldı. Saqtalıp qalğandarınıñ özi äbden qazaqılanğan. Sondıqtan ol jaqtağı jerler turalı jazğanda (aytqanda) kelse-kelmes şüldirleudiñ keregi joq. Özgeni qoyğanda, qazir qıtayşa atalıp jürgen qalalardıñ öziniñ qazaqşa atı bar. Aytalıq: Şiheczı (石河子) — Tasırqay; Usu (乌苏) — Qarasu nemese Kör Qarasu; Beytun' (北屯) — Dörbeljin t.b.

Atam qazaq aytqan eken: «Attan jığılmağan jer tanımaydı», — dep. Biz attan san märte jığıldıq. Endi jığılsaq... Tüyt! Betin arı qılsın. Sonda da «jer tanımasaq» — qasietti jer-suımızdıñ atın dwrıs jazıp, tura ayta almasaq jäne özgege solay etip tanıta almasaq, kim bolğanımız?! Onda Aqordadan şıqqan tamaşa pärmen qayda qaladı? Ädette bilikti bidayınday quıratın BAQ mwndayda sol biliktiñ bayıptı bastamasınıñ bayıbına bara almay jatsa, onda halıqtıñ aldında «baq» demek tügili, «bäu» deuge haqısı qala ma? Öytkeni Jer — wltımızdıñ atası, Su — elimizdiñ anası. Sondıqtan onıñ atın kelse-kelmes bat-bwttauğa eşkimniñ eşqaşan da qwqığı joq!!!

Wlı babalarımız: «Tau aynalmasa da, tas aynaladı», — degen eken. Dünieniñ bar tükpirindegi jerimizdi tanıp jüreyik, Alaş wrandı ağayın!

    Tileuberdi Äbenaywlı Tınıbayın

      2009 jıl