جارقىنبەك بايعوزين — اكادەميك, تەحنيكا جانە بيولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور

جۇماگەلدى ناجىمەدەنوۆ — ونەرتانۋ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت, دومبىراشى, ديريجەر, پەداگوگ

ۇلت تۇتاستىعىنىڭ ەڭ ۇلكەن بەلگىسى — رۋح تۇتاستىعى. وسى ورايدا سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە بىرقاتار ماڭىزدى شارالار جۇزەگە استى. سونىڭ ەڭ ىرىسى — قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن. نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان, وسى يگى ماقساتتى كوزدەيتىن «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بولدى.

XX عاسىردىڭ زاڭعار عۇلاماسى, فرانتسۋز داستۇرشىلى ر. گەنوننىڭ پىكىرىنشە, جەر بەتىندەگى مۋزىكا مەن پوەزييا وزىنىڭ شىرقاۋ بيىگىنە تەك كوشپەندىلەر مادەنيەتىندە عانا كوتەرىلە الدى. ادامنىڭ الەمدى, قايناعان تىرشىلىكتى تۇيسىنىپ-تۇسىنۋى مەن سەزىنۋى شىن مانىندە كوشپەندىلەر ەستەتيكاسىنان كورىنىس تاپتى. كەڭ ماعىنادا العاندا, دالالىق الاش قارىم-قاتىناسىنىڭ سيمۆولى بولىپ تابىلاتىن نەگىزگى ۇعىم — تاڭبا.

تاڭبا — ەتنوپسيحولوگييالىق جانە تەكتىك الگوريتم باعدارلاماسى. تاڭبا — قوڭىر سۋرەت پەن ۇن ەلەسىنىڭ تالىمى. قوعامنىڭ مۇنداي جۇيەسى كوشپەلى قازاقتىڭ مادەنيەتىندە ايقىن كورىنىس تاپتى. تاريحتى اۋىزشا جەتكىزۋمەن بىرگە (شەجىرە, جىر, ەرتەگى, جۇمباق, ماقال-ماتەل), سۇلبالارى قاراپايىم ارى ەستە وڭاي ساقتالاتىن رۋلىق تاڭبالار ۇلتتىق تۇتاستىقتى ساقتاۋدا ماڭىزدى ورىنعا يە ەدى.

تاڭبا سوزىنىڭ ماعىناسى — رۋلىق بەلگى, ەن, تاۆرو, كوشپەندىلەردىڭ ەتنوپسيحولوگييالىق مورى. كوشپەلىلەردىڭ بارلىعىندا دەرلىك رۋلىق, تايپالىق, قاۋىمداستىق بەلگىلەرى بولعان. ونى ولار كونە زامانداردان بەرى نەگىزىنەن وز يەلىگىنىڭ ايعاعى — تاڭبا رەتىندە تۇتىنعان. مۇنداي بەلگىلەرمەن ولار ۇي جانۋارلارىن, تۇرمىس بۇيىمدارىن, قارۋ-جاراقتارىن بەلگىلەپ وتىرعان.

جوعارى ستيلьدى قولداناتىن جاڭا يننوۆاتسييالىق داستۇرلى تانىم مىنانى مەڭزەيدى: ەگەر دالالىق داستۇر كەيىننەن قازاق ەلىنىڭ قۇرامىنا كىرگەن ارتۇرلى رۋ-تايپالاردى وز رۋباسى بار بىر ۇلكەن پاتريارحالدى وتباسىنا بىرىكتىرۋگە تالپىنعان بولسا, عىلىمي-تاريحي بىلىم ەتنوستار قۇرىلۋىنىڭ كۇردەلى پروتسەسىندەگى بارلىق شىنايى فاكتورلاردى ەسەپكە الۋعا سۇيەنەدى. بىر قاراعاندا, بۇل ەكى بىلىم جۇيەسى بىر-بىرىمەن سىيىسپايتىنداي كورىنەدى. سودان بارىپ قازىرگى زامانعى عىلىم داستۇرلى كۆازيتاريحي شەجىرەلەردەن ىلىپ الارلىق ەشتەڭە تابا المايتىن سيياقتى بولىپ كورىنۋى مۇمكىن. بىراق تاڭبالىق جۇيە وز بويىنا وراسان زور ماتەريالداردى, سونىڭ ىشىندە ەتنيكالىق تاريحتىڭ گەوگرافييالىق كەڭىستىكتەگى كونە قاتپارلارىن دا شوعىرلاندىرعان. بىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ جۇرىپ وتكەن جولدارى تەڭدەسسىز سوزدىك سيمۆولدار مەن گرافەمالاردا سايراپ جاتىر.

وسىناۋ بىرتۇتاستىقتى مويىنداماۋ سالدارىنان قازىرگى كۇندە قىتاي, ۇندى, قوسوزەن (مەسوپوتامييا), مىسىر جانە گرەك وركەنيەتتەرى سانالىپ جۇرگەن مادەنيەت جەتىستىكتەرىندە ىلكى تۇركىلەردىڭ ايقىن ىزى بار بولا تۇرا, ولاردىڭ ۇلەسى بارىنشا جوققا شىعارىلىپ كەلەدى. بارىنەن دە ادامدى تىكسىندىرەتىنى — تول تاريحشىلارىمىزدىڭ دا تۇركىتانۋ سىندى قاسيەتتى عىلىمعا وسىنداي اۋقىمدى ارنامەن كەلۋدەن تايساقتاۋى. سوندىقتان مۇنداي «زەرتتەۋشىلەردىڭ» قالامىنان تۇركىلەردى نادان, تۇرلاۋسىز, بىتىراڭقى, كورشىلەرىنىڭ ىقپالىندا جۇرگەن, ەلگە دە, جەرگە دە يەلىگى جوق تايپالىق توبىر ەتىپ كورسەتەتىن «شىعارمالار» تۋىنداعان. مۇنداي ەڭبەكتەر تۇركى حالىقتارىنىڭ رۋحىن جاسىتىپ, ۇمىتىن وشىرىپ, قۇلدىق ساناعا قاراي ۇمسىندىرۋدى ماقسات تۇتقانداي ەدى. ولار بىر ايتۋلى عالىمدى الدە ساليقالى ساياساتكەردى پالەن جەردە تۋىپ-وسكەن, تۇگەن دەگەن «مادەنيەتتى حالىقتىڭ» ىقپالىندا تاربيە العان ەتىپ كورسەتۋگە تىرىساتىن. الەم نازارىن تارتارلىق مادەنيەت جەتىستىگى اتاۋلىنى باتىس پەن شىعىستىڭ قايداعى بىر «وركەنيەتتى ەلىنەن» جۇعىستى بولعان قىلىپ شىعاراتىن.

تىپتى تۇركى وتىرىقشى مادەنيەتىنىڭ وزەگى بولعان تارىم وڭىرىن, امۋ مەن سىر ولكەسىن اركىم كەلىپ, اركىم كەتكەن كەرۋەن جولى بويىنداعى باسسىز-باۋسىز, ۇساق-تۇيەك قالالار مەن قورعانداردىڭ جيىنتىعى ەتىپ كورسەتتى. سودان بارىپ, قالا وركەنيەتى اتاۋلىنىڭ بارشاسى باسقا جاقتان كەلگەندەرگە تيەسىلى بولادى دا, تۇركىلەردىڭ ۇلەسىنە «كوشپەندىلەر» دەگەن سۇرەڭسىز اتاق قانا قالادى. ال سول «اتاقتىڭ» وزىن جىرمالاپ, موڭعول مەن تۇركىگە بولەدى. سونىڭ وزىندە دە «كوشپەندىلەر وركەنيەتىنىڭ» قوماقتى جاعىن موڭعول ۇلتىنىڭ ۇلەسىنە بەرەدى. سەبەبى جالعاننىڭ جارتىسىن (دۇرىسى تۇتاسىن) بيلەگەن ۇلى شىڭعىس حان سول ۇلتتىڭ وكىلى ەسەپتەلەتىن.

عىلىمدا پيكتوگرافييا (لاتىننىڭ pictus — سۋرەت, grapho — جازامىن) جازۋى دەپ اتالاتىن بۇل سۋرەتتەر قازاقستان اۋماعىن مەكەندەگەن تايپالاردىڭ ەڭ كونە داۋىردەگى جازۋعا دەگەن ۇمتىلىسىن كورسەتەدى. زەرتتەۋشىلەر ادامنىڭ ويىن سۋرەت ارقىلى بەينەلەۋ داۋىرىن نەمەسە پيكتوگرافييانى قولدانۋ كەزەڭىن نەوليت (جاڭا تاس) داۋىرىندە پايدا بولدى دەپ ەسەپتەيدى. پيكتوگرافييامەن كەڭ مازمۇندى ويدى بىلدىرۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. ايتالىق, جول قاتىناسىنىڭ شارتتى سحەمالارى, دارىحانا, باس كيىم نەمەسە اياق كيىم شەبەرحانالارىن, اسحانانى كورسەتەتىن بەلگىلەر پيكتوگرافييالىق سيپاتقا يە [3].

وسى جەردە نەوليت داۋىرىنە بايلانىستى بىر ماڭىزدى دەرەكتى ايتا كەتكەن جون. «مايتوبە» جايلاۋى (الماتى وبلىسى, جامبىل اۋدانى) تەڭىز دەڭگەيىنەن 2000 مەترلىك بيىكتىكتە ورنالاسقان. بۇل جوتانىڭ ۇزىندىعى 13 كيلومەترگە سوزىلاتىن جوعارعى تاۋ شاتقالىنداعى كوپتەگەن سۋرەتتەردىڭ اراسىنان تاستان قاشالعان كونە دومبىراعا ۇقساس مۋزىكالىق اسپاپتىڭ سۋرەتى تابىلعان. تاستىڭ ۇزىندىعى — 1 م 30 سم, قالىڭدىعى — 80 سم, تۇسى قارا. بۇل سۋرەتتى 1986 جىلى بەلگىلى ەتنوگراف جاعدا بابالىقۇلى تاۋىپ, سول كەزدەگى ىقىلاس دۇكەنۇلى اتىنداعى حالىق اسپاپتارى مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى, فيلوسوفييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سابەتقازى اقاتاەۆقا حابارلاپ, مۋزەي قورىنا قابىلداتادى.

جاعدا بابالىقۇلى قاعازعا تۇسىرىپ اكەلگەن تاقتاتاستاعى سۋرەتتە مۋزىكالىق اسپاپتىڭ ارتىندا بەس ادامنىڭ ارتۇرلى قيمىلمەن بيلەپ تۇرعان بەينەسى سالىنعان. ال فوتوعا تۇسىرىلگەن نۇسقاسىندا مۋزىكالىق اسپاپتىڭ ارتىندا بيلەپ تۇرعان ادامدار سانى — تورتەۋ. وسى فوتوسۋرەتتى «سەن دومبىرانى زەرتتەپ جۇرگەن عالىمسىڭ عگوي» دەپ ماعان سابەتقازى اقاتاەۆ بەرگەن بولاتىن. تاقتاتاستىڭ شەتكى بۇرىشىنداعى بىر ادام سۋرەتكە تۇسپەي قالعان سەكىلدى. بۇدان بىز مۋزىكالىق اسپاپ پەن بي ونەرىنىڭ عۇرىپتىق راسىمدەردى اتقارۋدا قاتار قولدانىلعانىن بايقاي الامىز. سىرتقى كورىنىسىنە قاراعاندا, كونە داۋىردىڭ بۇل مۋزىكالىق اسپابى قازاق حالقىنىڭ دومبىراسىنان باسقا ەشبىر اسپاپقا ۇقسامايتىندىعى تالاس تۋدىرمايدى. اسپاپتىڭ ەكى قۇلاعى بار, ياعني ەكى ىشەكتى, ۇزىن موينى, شاناعى بار, بەتى قاقپاقپەن جابىلعان. دومبىرانىڭ باسىنا ۇكى بايلانعان. ال دومبىراعا ۇكى تاعۋ ادەتى بىزگە كۇنى بۇگىنگە دەيىن جەتكەنى بارشاعا مالىم.

دومبىرا پىشىنىنىڭ ەتنوپسيحولوگييالىق قاراپايىمدىلىعى, بىر قاراعاندا «جەڭىل-جەلپى» جاسالا سالعاندىعى ونىڭ كۇردەلى, تىلسىمعا تولى رۋحاني دۇنيەسىنە كولەڭكە تۇسىرىپ تۇرعانداي سەزىلەدى. الايدا ونىڭ ۇنى وزىنىڭ تابيعيلىعىمەن (قوڭىرلىعىمەن), ادام داۋىسىنا ۇندەستىگىمەن, مىناۋ جارىق دۇنيەگە دەگەن ادام بالاسىنىڭ قۋانىش-رەنىشىن بىلدىرەتىن تىلىمەن باۋراپ الادى. دومبىرا تىلىنىڭ مۇمكىندىگى ۇشان-تەڭىز, ونىڭ قۇلاق كۇيىن كەلتىرۋدىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى كوپ.

بەلگىلى ارحەولوگ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى كەمەل اقىشەۆ باستاعان بىر توپ عالىمدار تاسقا قاشالعان بۇل جادىگەردى زەرتتەپ, سۋرەت كەم دەگەندە نەوليت (ب.ز.ب. 4000 جىل) داۋىرىندە بەينەلەنگەن دەپ تۇجىرىمداعان. كەيبىر عالىمدارعا بۇل وي كۇمان تۋدىرۋى مۇمكىن, بىراق مادەنيەتىمىزدىڭ الى دە دۇرىستاپ زەرتتەلمەي جاتقانى بىزدى قىنجىلتادى. بىزدىڭ ويىمىزشا, وسى سۋرەت شىندىعىندا بىزدىڭ جىل ساناۋىمىزدان تورت مىڭ جىل بۇرىن بەينەلەنگەن بولسا, وندا مىناداي تۇجىرىمعا كەلەمىز: جەر بەتىندەگى ىشەكتى مۋزىكالىق اسپاپتاردىڭ ارعى اتاسى, بالكىم, قازىرگى قازاقتىڭ قارا دومبىراسى شىعار. بۇل اسپاپتىڭ بۇكىل سىرتقى پىشىنى قاي جاعىنان الىپ قاراساق تا, حالىقتا «تۇمار دومبىرا» اتالىپ كەتكەن, ورتالىق قازاقستاندا كەڭ تارالعان دومبىرا تۇرىنە وتە ۇقساس.

سۋرەتشى كىشكەنتاي عانا تاس قاشاۋدىڭ كومەگىمەن قاتتى تاۋ جىنىسىنا بيشىلەردىڭ دەنە قيمىلىن, سونداي-اق اسپاپتا ويناۋشىلاردىڭ شاتتىققا تولى سەزىم ساتىن ۇتىمدى بەرە بىلگەن. ەرتەدەگى سۋرەتشىلەردىڭ ونەرىن بىزگە جەتكىزگەن جادىگەر تاقتاتاس ورتا ازييا مەن قازاقستان حالىقتارىنىڭ مۋزىكالىق اسپاپتار ونەرى وركەندەۋىنىڭ تاريحى مەن تاعدىرىن جاڭاشا ۇعىنۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. وسى تاستاعى جازۋلار مەن ونىڭ مانىن سانكت-پەتەربۋرگتە 2001 جىلى وتكەن عىلىمي سيمپوزيۋمدا ايتىپ جەتكىزىپ, عالىمداردى مويىنداتقان بولاتىنبىز.

پيكتوگرافييالىق جازۋدىڭ بىرتىندەپ دامۋىمەن بايلانىستى يدەوگرافييا نەمەسە لوگوگرافييا جازۋى پايدا بولدى. يدەوگرافييانىڭ پيكتوگرافييادان ەڭ باستى ايىرماشىلىعى — تاڭبالاردىڭ فورماسىندا ەمەس, ولاردىڭ ماعىناسىندا ەدى. جازۋدىڭ يدەوگرافييالىق تاڭبا پرينتسيپتەرى قازىرگى تىلدەردەگى سانداردىڭ تاڭبالارىنان (5, 6, 7, 10, 100), حيمييالىق, ماتەماتيكالىق (الگەبرا, گەومەترييا, تريگونومەترييا) فورمۋلالاردان ايقىن كورىنەدى. بۇلارداعى تاڭبالار مەن فورمۋلالار قاي تىلدە سويلەيتىن ادامعا بولسا دا بىردەي ۇعىمدى بىلدىرەدى, ياعني ورتاق ۇعىم, ورتاق تۇسىنىكتىڭ ورنەكتەلۋى بولىپ تابىلادى. سويتىپ, العاشقى جازۋ نۇسقالارى ساۋدانىڭ دامۋىنا بايلانىستى ادامداردىڭ جازباشا تۇردە قارىم-قاتىناس جاساۋ قاجەتتىلىگىنەن مىسىردا, قىتايدا, شۋمەردە پايدا بولدى. لوگوگرافييالىق نەمەسە يدەوگرافييالىق جازۋدىڭ بىرتە-بىرتە دامۋى بارىسىندا ۇندى بۋىن جازۋى ومىرگە كەلدى.

مۇندا «لوگوگرافييا» اۋەل باستا ومونيمدەس سوزدەردى تاڭبالاپ, فونەتيكالىق لوگوگراممالارعا اينالعان, كەيىن كوپ بۋىندى سوزدەردىڭ ولارمەن (ومونيمدەرمەن) ۇقساس دىبىستالاتىن بولشەگىن بەلگىلەيتىن بولعان. وسىلايشا جيى قولدانىلا كەلىپ, ول تاڭبالار دەربەس سوزدەردىڭ تاڭباسى ەمەس, بۋىننىڭ تاڭباسى رەتىندە ۇعىنىلا باستاعان. ەرتەدەگى بۋىن تاڭبالارى ب.ز.ب. مىڭجىلدىقتىڭ باس كەزىندە شۋمەر جازۋىندا بىر بۋىندى سوزدەردى تاڭبالاعان لوگوگراممالاردان پايدا بولدى. شۋمەر بۋىن جازۋىن كەيىن اسسيرييالىقتار مەن ۆاۆيلوندىقتار پايدالاندى.

جوعارىدا جازۋ تۋرالى ايتقانىمىزداي, بارشا جازۋدىڭ باستاۋى مەن ەۆوليۋتسيياسىنىڭ نەگىزى بىرەۋ عانا. بارشا جازۋدىڭ اتاسى — جارتاس سۋرەتتەرى. ول سوناۋ ەرتە زاماندا, قازىرگى عىلىمدا جاڭا تاس قۇرالدار داۋىرى (نەوليت) دەپ اتالىپ جۇرگەن كەزەڭدە, مال شارۋاشىلىعىنىڭ باستاۋىمەن بىرگە پايدا بولعان. سوندىقتان دا وندا كوبىنەسە جابايى اڭدار مەن جانۋارلار بەينەلەنگەن. ياعني, مالدىڭ تەگى — قازاق ۇعىمىمەن ايتقاندا, مالدىڭ كيەلەرى سىزىلعان. باسقاشا ايتقاندا, جارتاس سۋرەتتەرى — رۋحاني جەتىستىكتىڭ نىشانى, ادامزات وركەنيەتىنىڭ باستاماسى.

ازىرشە بىز كونە تۇركى جازۋىنىڭ ناقتى قاشان پايدا بولعاندىعى جايلى بىلمەيمىز. الايدا ول بىزدىڭ جىل ساناۋىمىزدان كوپ بۇرىن پايدا بولعان دەپ قارايمىز. ولاي دەيتىنىمىز: كونە تۇركى الىپبيى باتىس الفاۆيتىنە نەگىز بولعان دەگەن بولجامدار بار. سول تۇرعىدان قاراعاندا, گرەك, لاتىن الفاۆيتتەرى قولدانىسقا تۇسۋدەن كوپ عاسىر بۇرىن پايدا بولىپ, بەلگىلى دامۋ باسقىشتارىنان (فينيكييا, ارامەي سەكىلدى) وتۋى تابيعي. ال فينيكييا جازۋى, رۋنا جازۋى دەگەندەر — كونە تۇركى جازۋىنىڭ بەلگىلى بىر كەزەڭدەرىن كورسەتسە كەرەك. قىتاي تىلىنە كەلسەك, ونىڭ جونى مۇلدە بولەك.

كۇنى بۇگىنگە دەيىن ادامزات بالاسىنىڭ تەڭدەسى جوق وركەنيەت بەسىگى رەتىندە تانىلىپ كەلگەن گرەك, ريم, مىسىر وركەنيەتتەرىنىڭ قالىپتاسۋ ۋاقىتى ب.ز.ب. التى مىڭ جىلدىق مەرزىم ىشىندەگى بىرەگەي قۇبىلىس دەلىنسە, تۇركى وركەنيەتى وسى التى مىڭ جىلدىقتىڭ ار جاعىندا جاتقان مەيلىنشە كونە رۋحاني قۇبىلىس دەپ تانىلۋدا. سوندىقتان كونە سىزىقتى جازۋ وركەنيەتى ادامزات تاريحىنداعى ەڭ بايىرعى, تۇڭعىش وركەنيەت ۇلگىلەرىنىڭ بىرى بولىپ تانىلۋى زاڭدى قۇبىلىسقا اينالماق.

پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ وز جولداۋىندا «ۇش تىلدىڭ بىرلىگى» اتتى مادەني جوبانى كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇزەگە اسىرا باستاۋدى ۇسىنعان بولاتىن. قازاقستاندى دۇنيەجۇزى ۇش تىلدى قاتار تۇتىناتىن جوعارى بىلىمدى حالقى بار بىلىكتى ەل رەتىندە قابىلداۋعا تيىس. بۇل رەتتە مەملەكەتتىك تىل — قازاق تىلى, ۇلتارالىق تولەرانتتى قارىم-قاتىناس تىلى — ورىس تىلى مەن جاھاندىق ەكونوميكا مەن ينتەگراتسييا تىلى — اعىلشىن تىلى بولۋى كوزدەلدى.

كوپشىلىك ورىس تىلىنەن ەنگەن سوزدەردىڭ دىبىستالۋىن سول كۇيىندە قالدىرۋدى قولدايدى. بىر-اق مىسال كەلتىرەيىك. ايتالىق, قازاق تىلىندە «ينفورماتسييا» دەگەن سوز پايدا بولدى. ونى «ف», «تس», «ي», «يا» دىبىستارىنىڭ تول تىلىمىزدە جوق ەكەنىنە قاراماستان قابىلدادىق دەلىك. بىراق بۇل سوزدىڭ وزى ورىس تىلىنە باسقا تىلدەن ەنگەن (information). بۇدان مىناداي سۇراق تۋىندايدى: نەگە ورىستار وزگە تىلدەن الىنعان سوزدى وز تىلىنە بەيىمدەي الدى, ال قازاقتار «دايىن» سوزدى سول كۇيىندە الىپ, وز تىلىنىڭ زاڭدىلىقتارىن بۇزادى? تىپتى حالىقارالىق «information» سوزىنىڭ دىبىستالۋى قازاق تىلىنىڭ ۇندەستىك زاڭىنا «ينفورماتسييادان» گورى جاقىنىراق.

كەيبىر عالىمدار جالپىتۇركىلىك بىر الفاۆيت جاساۋدى ۇسىنادى, بىراق تۇركى الفاۆيتى كومپьيۋتەرلىك جۇيەگە بىردەن بەيىمدەلە قويمايدى. ارتۇرلى نۇكتەلەر مەن ىلمەكشەلەر جاڭا درايۆەرلەر مەن جاڭا باعدارلامالاردى جاساۋدى تالاپ ەتەدى.

قازاق ماتىندەرىندە ۇزاق ۋاقىت بويى ورىس گرامماتيكاسىنىڭ ەرەجەلەرى ساقتالىپ كەلدى, ياعني حالىقارالىق سوزدەردىڭ جازىلۋى, تىپتى وقىلۋىنىڭ وزى ورىس تىلىنىڭ نورماسىمەن سايكەس كەلۋگە تيىس بولدى. وسىنداي ۇردىستىڭ ناتيجەسىندە قازاق ورفوگرافيياسىندا كوپتەگەن قايشىلىقتار ورىن الدى. ولار جازۋ مادەنيەتىنە تەرىس اسەرىن تيگىزىپ, دۇرىس جازىلۋ ەملەسىن قيىنداتۋدا. قازاق تىلى وزىنىڭ بىرەگەي دىبىستالۋى مەن گرامماتيكالىق زاڭدىلىقتارىن جوعالتپاۋى تيىس. سوندىقتان جازۋ جۇيەسىنە رەفورما جاساۋ قاجەتتىگى — ۋاقىت تالابى.

قوڭىر — ۇلتتىق دىلدىڭ يممۋندىق جۇيەسى. بۇل جۇيە حالىقتىڭ رۋحاني-ەنەرگەتيكالىق ورىسىنىڭ اياسىندا قالىپتاسادى. حالىق بۇل ورىستى «قوڭىر» ۇعىمىمەن انىقتاعان. حالىقتىڭ ۇلت بولىپ ۇيۋىنا, ادامداردىڭ نيەت-ىقىلاسىنىڭ تۇزۋ بولىپ, سالتاناتتى ومىر سۇرىپ, تىرشىلىك ەتۋىنە وسى كيەلى ورىس — قوڭىردىڭ قۋاتتى كۇشى اسەر ەتەدى. قازاق حالقى وزىنە تان تانىم-تۇسىنىگىندە اسپان استى مەن جەر ۇستىندەگى كەڭىستىكتى قوڭىر تىرشىلىگىمەن, وزىندىك پسيحولوگييالىق ستەرەوتيپتەردىڭ, تۇيسىنۋ, ويلاۋ, سەزىنۋ سيياقتى مادەني داستۇرىن قالىپتاستىرعان. وسىعان وراي, قوڭىر ورىستەن نار العان كۇي ونەرىنىڭ تىلسىمدىق قۋاتى ەرەكشە قۇبىلىس رەتىندە وزىندىك ۇندىك بوياۋمەن, ىشكى سەزىمدىك تۇيسىكتەرمەن استاسقان قۇرىلىم ەكەندىگى سيپاتتالادى. كۇي ونەرىنىڭ تابيعاتى جاراتىلىستىڭ جاراسىمدى ۇيلەسىمدىلىگىن قوڭىر سازبەن بەينەلەۋ ارقىلى تانىتادى.

قوڭىر كۇي — جۇرەكتىڭ ۇنى. حالىق انى مەن كۇيىنىڭ ەموتسييالىق سەزىمتالدىعى, سازىنىڭ كوركەم شىنايىلىعى, نازىك ليريكالىق تەبىرەنىستەرى ومىر قۇندىلىقتارىن تانىتۋمەن ەرەكشەلەنەدى. كۇيدىڭ ساز-سارىنىندا پاراساتتى ويلار مەن دۇنيە تۋرالى تولعانىستار بەينەلەنەدى. كۇي ونەرى — وزىنىڭ قۇرىلىمى, بولمىسى جاعىنان وتە كۇردەلى قۇبىلىس. كۇي حالىقتىڭ ويلاۋى مەن سەزىنۋى ارقىلى دۇنيەتانىم ۇردىستەرىن قالىپتاستىرىپ, مادەني ەرەكشەلىگىن تانىتادى.

قازىرگى كەزدە جاھاندانۋ داۋىرىندە كوپتەگەن حالىقتاردىڭ مادەنيەتى جويىلىپ كەتۋ قاۋپى تۋىنداعان ۋاقىتتا, حالىقتىڭ ۇلت رەتىندە ومىر سۇرۋى ەڭ وزەكتى ماسەلە ەكەنىن ەسكەرەر بولساق, وندا مۇنداي تاقىرىپتارعا وتە ىجداعاتتىلىق كەرەك-اق. سوندىقتان دا كۇي ونەرىنىڭ وزىندىك بىتىم-تۇلعاسىن, مازمۇنى مەن تۇپ-توركىنىن, تاريحىن جەتە بىلۋ, تانۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى. وسىعان بايلانىستى مەملەكەت تاراپىنان كوپتەگەن ىس-شارالار قولعا الىنۋدا. قازاقتىڭ قوڭىر ەتنومۋزىكاسى داستۇرلى كاسىبي تيپىندەگى كلاسسيكالىق ونەر ەكەندىگىن جان-جاقتى زەرتتەپ, بولاشاققا جەتكىزۋ - بىزدىڭ باستى مىندەتىمىز.

2008 جىل