Jarqınbek Bayğozin — akademik, tehnika jäne biologiya ğılımdarınıñ doktorı, professor

Jwmageldi Näjimedenov — önertanu ğılımdarınıñ kandidatı, docent, dombıraşı, dirijer, pedagog

Wlt twtastığınıñ eñ ülken belgisi — ruh twtastığı. Osı orayda soñğı jıldarı elimizde birqatar mañızdı şaralar jüzege astı. Sonıñ eñ irisi — Qazaqstan Respublikasınıñ Twñğış Prezidenti N. Nazarbaevtıñ bastamasımen qolğa alınğan, osı igi maqsattı közdeytin «Mädeni mwra» memlekettik bağdarlaması boldı.

XX ğasırdıñ zañğar ğwlaması, francuz dästürşili R. Genonnıñ pikirinşe, jer betindegi muzıka men poeziya öziniñ şırqau biigine tek köşpendiler mädenietinde ğana köterile aldı. Adamnıñ älemdi, qaynağan tirşilikti tüysinip-tüsinui men sezinui şın mäninde köşpendiler estetikasınan körinis taptı. Keñ mağınada alğanda, dalalıq Alaş qarım-qatınasınıñ simvolı bolıp tabılatın negizgi wğım — Tañba.

Tañba — etnopsihologiyalıq jäne tektik algoritm bağdarlaması. Tañba — qoñır suret pen ün elesiniñ tälimi. Qoğamnıñ mwnday jüyesi köşpeli qazaqtıñ mädenietinde ayqın körinis taptı. Tarihtı auızşa jetkizumen birge (şejire, jır, ertegi, jwmbaq, maqal-mätel), swlbaları qarapayım äri este oñay saqtalatın rulıq tañbalar wlttıq twtastıqtı saqtauda mañızdı orınğa ie edi.

Tañba söziniñ mağınası — rulıq belgi, en, tavro, köşpendilerdiñ etnopsihologiyalıq möri. Köşpelilerdiñ barlığında derlik rulıq, taypalıq, qauımdastıq belgileri bolğan. Onı olar köne zamandardan beri negizinen öz ieliginiñ ayğağı — tañba retinde twtınğan. Mwnday belgilermen olar üy januarların, twrmıs bwyımdarın, qaru-jaraqtarın belgilep otırğan.

Joğarı stil'di qoldanatın jaña innovaciyalıq dästürli tanım mınanı meñzeydi: eger dalalıq dästür keyinnen qazaq eliniñ qwramına kirgen ärtürli ru-taypalardı öz rubası bar bir ülken patriarhaldı otbasına biriktiruge talpınğan bolsa, ğılımi-tarihi bilim etnostar qwrıluınıñ kürdeli procesindegi barlıq şınayı faktorlardı esepke aluğa süyenedi. Bir qarağanda, bwl eki bilim jüyesi bir-birimen sıyıspaytınday körinedi. Sodan barıp qazirgi zamanğı ğılım dästürli kvazitarihi şejirelerden ilip alarlıq eşteñe taba almaytın siyaqtı bolıp körinui mümkin. Biraq tañbalıq jüye öz boyına orasan zor materialdardı, sonıñ işinde etnikalıq tarihtıñ geografiyalıq keñistiktegi köne qatparların da şoğırlandırğan. Bizdiñ ata-babalarımızdıñ jürip ötken joldarı teñdessiz sözdik simvoldar men grafemalarda sayrap jatır.

Osınau birtwtastıqtı moyındamau saldarınan qazirgi künde Qıtay, Ündi, Qosözen (Mesopotamiya), Mısır jäne Grek örkenietteri sanalıp jürgen mädeniet jetistikterinde ilki türkilerdiñ ayqın izi bar bola twra, olardıñ ülesi barınşa joqqa şığarılıp keledi. Bärinen de adamdı tiksindiretini — töl tarihşılarımızdıñ da türkitanu sındı qasietti ğılımğa osınday auqımdı arnamen keluden taysaqtauı. Sondıqtan mwnday «zertteuşilerdiñ» qalamınan türkilerdi nadan, twrlausız, bıtırañqı, körşileriniñ ıqpalında jürgen, elge de, jerge de ieligi joq taypalıq tobır etip körsetetin «şığarmalar» tuındağan. Mwnday eñbekter türki halıqtarınıñ ruhın jasıtıp, ümitin öşirip, qwldıq sanağa qaray wmsındırudı maqsat twtqanday edi. Olar bir aytulı ğalımdı älde saliqalı sayasatkerdi pälen jerde tuıp-ösken, tügen degen «mädenietti halıqtıñ» ıqpalında tärbie alğan etip körsetuge tırısatın. Älem nazarın tartarlıq mädeniet jetistigi ataulını batıs pen şığıstıñ qaydağı bir «örkenietti elinen» jwğıstı bolğan qılıp şığaratın.

Tipti türki otırıqşı mädenietiniñ özegi bolğan Tarım öñirin, Ämu men Sır ölkesin ärkim kelip, ärkim ketken keruen jolı boyındağı bassız-bausız, wsaq-tüyek qalalar men qorğandardıñ jiıntığı etip körsetti. Sodan barıp, qala örkenieti ataulınıñ barşası basqa jaqtan kelgenderge tiesili boladı da, türkilerdiñ ülesine «köşpendiler» degen süreñsiz ataq qana qaladı. Al sol «ataqtıñ» özin jırmalap, moñğol men türkige böledi. Sonıñ özinde de «köşpendiler örkenietiniñ» qomaqtı jağın moñğol wltınıñ ülesine beredi. Sebebi jalğannıñ jartısın (dwrısı twtasın) bilegen wlı Şıñğıs han sol wlttıñ ökili esepteletin.

Ğılımda piktografiya (latınnıñ pictus — suret, grapho — jazamın) jazuı dep atalatın bwl suretter Qazaqstan aumağın mekendegen taypalardıñ eñ köne däuirdegi jazuğa degen wmtılısın körsetedi. Zertteuşiler adamnıñ oyın suret arqılı beyneleu däuirin nemese piktografiyanı qoldanu kezeñin neolit (jaña tas) däuirinde payda boldı dep esepteydi. Piktografiyamen keñ mazmwndı oydı bildiru mümkin emes edi. Aytalıq, jol qatınasınıñ şarttı shemaları, därihana, bas kiim nemese ayaq kiim şeberhanaların, ashananı körsetetin belgiler piktografiyalıq sipatqa ie [3].

Osı jerde neolit däuirine baylanıstı bir mañızdı derekti ayta ketken jön. «Maytöbe» jaylauı (Almatı oblısı, Jambıl audanı) teñiz deñgeyinen 2000 metrlik biiktikte ornalasqan. Bwl jotanıñ wzındığı 13 kilometrge sozılatın joğarğı tau şatqalındağı köptegen suretterdiñ arasınan tastan qaşalğan köne dombırağa wqsas muzıkalıq aspaptıñ sureti tabılğan. Tastıñ wzındığı — 1 m 30 sm, qalıñdığı — 80 sm, tüsi qara. Bwl suretti 1986 jılı belgili etnograf Jağda Babalıqwlı tauıp, sol kezdegi Iqılas Dükenwlı atındağı halıq aspaptarı muzeyiniñ direktorı, filosofiya ğılımdarınıñ doktorı Säbetqazı Aqataevqa habarlap, muzey qorına qabıldatadı.

Jağda Babalıqwlı qağazğa tüsirip äkelgen taqtatastağı surette muzıkalıq aspaptıñ artında bes adamnıñ ärtürli qimılmen bilep twrğan beynesi salınğan. Al fotoğa tüsirilgen nwsqasında muzıkalıq aspaptıñ artında bilep twrğan adamdar sanı — törteu. Osı fotosuretti «Sen dombıranı zerttep jürgen ğalımsıñ ğgoy» dep mağan Säbetqazı Aqataev bergen bolatın. Taqtatastıñ şetki bwrışındağı bir adam suretke tüspey qalğan sekildi. Bwdan biz muzıkalıq aspap pen bi öneriniñ ğwrıptıq räsimderdi atqaruda qatar qoldanılğanın bayqay alamız. Sırtqı körinisine qarağanda, köne däuirdiñ bwl muzıkalıq aspabı qazaq halqınıñ dombırasınan basqa eşbir aspapqa wqsamaytındığı talas tudırmaydı. Aspaptıñ eki qwlağı bar, yağni eki işekti, wzın moynı, şanağı bar, beti qaqpaqpen jabılğan. Dombıranıñ basına üki baylanğan. Al dombırağa üki tağu ädeti bizge küni büginge deyin jetkeni barşağa mälim.

Dombıra pişininiñ etnopsihologiyalıq qarapayımdılığı, bir qarağanda «jeñil-jelpi» jasala salğandığı onıñ kürdeli, tılsımğa tolı ruhani düniesine köleñke tüsirip twrğanday seziledi. Alayda onıñ üni öziniñ tabiğilığımen (qoñırlığımen), adam dauısına ündestigimen, mınau jarıq düniege degen adam balasınıñ quanış-renişin bildiretin tilimen baurap aladı. Dombıra tiliniñ mümkindigi wşan-teñiz, onıñ qwlaq küyin keltirudiñ özindik erekşeligi köp.

Belgili arheolog, tarih ğılımdarınıñ doktorı Kemel Aqışev bastağan bir top ğalımdar tasqa qaşalğan bwl jädigerdi zerttep, suret kem degende neolit (b.z.b. 4000 jıl) däuirinde beynelengen dep twjırımdağan. Keybir ğalımdarğa bwl oy kümän tudıruı mümkin, biraq mädenietimizdiñ äli de dwrıstap zerttelmey jatqanı bizdi qınjıltadı. Bizdiñ oyımızşa, osı suret şındığında bizdiñ jıl sanauımızdan tört mıñ jıl bwrın beynelengen bolsa, onda mınaday twjırımğa kelemiz: jer betindegi işekti muzıkalıq aspaptardıñ arğı atası, bälkim, qazirgi qazaqtıñ qara dombırası şığar. Bwl aspaptıñ bükil sırtqı pişini qay jağınan alıp qarasaq ta, halıqta «twmar dombıra» atalıp ketken, Ortalıq Qazaqstanda keñ taralğan dombıra türine öte wqsas.

Suretşi kişkentay ğana tas qaşaudıñ kömegimen qattı tau jınısına bişilerdiñ dene qimılın, sonday-aq aspapta oynauşılardıñ şattıqqa tolı sezim sätin wtımdı bere bilgen. Ertedegi suretşilerdiñ önerin bizge jetkizgen jädiger taqtatas Orta Aziya men Qazaqstan halıqtarınıñ muzıkalıq aspaptar öneri örkendeuiniñ tarihı men tağdırın jañaşa wğınuğa septigin tigizedi. Osı tastağı jazular men onıñ mänin Sankt-Peterburgte 2001 jılı ötken ğılımi simpoziumda aytıp jetkizip, ğalımdardı moyındatqan bolatınbız.

Piktografiyalıq jazudıñ birtindep damuımen baylanıstı ideografiya nemese logografiya jazuı payda boldı. Ideografiyanıñ piktografiyadan eñ bastı ayırmaşılığı — tañbalardıñ formasında emes, olardıñ mağınasında edi. Jazudıñ ideografiyalıq tañba principteri qazirgi tilderdegi sandardıñ tañbalarınan (5, 6, 7, 10, 100), himiyalıq, matematikalıq (algebra, geometriya, trigonometriya) formulalardan ayqın körinedi. Bwlardağı tañbalar men formulalar qay tilde söyleytin adamğa bolsa da birdey wğımdı bildiredi, yağni ortaq wğım, ortaq tüsiniktiñ örnektelui bolıp tabıladı. Söytip, alğaşqı jazu nwsqaları saudanıñ damuına baylanıstı adamdardıñ jazbaşa türde qarım-qatınas jasau qajettiliginen Mısırda, Qıtayda, Şumerde payda boldı. Logografiyalıq nemese ideografiyalıq jazudıñ birte-birte damuı barısında ündi buın jazuı ömirge keldi.

Mwnda «logografiya» äuel basta omonimdes sözderdi tañbalap, fonetikalıq logogrammalarğa aynalğan, keyin köp buındı sözderdiñ olarmen (omonimdermen) wqsas dıbıstalatın bölşegin belgileytin bolğan. Osılayşa jii qoldanıla kelip, ol tañbalar derbes sözderdiñ tañbası emes, buınnıñ tañbası retinde wğınıla bastağan. Ertedegi buın tañbaları b.z.b. mıñjıldıqtıñ bas kezinde şumer jazuında bir buındı sözderdi tañbalağan logogrammalardan payda boldı. Şumer buın jazuın keyin assiriyalıqtar men vavilondıqtar paydalandı.

Joğarıda jazu turalı aytqanımızday, barşa jazudıñ bastauı men evolyuciyasınıñ negizi bireu ğana. Barşa jazudıñ atası — jartas suretteri. Ol sonau erte zamanda, qazirgi ğılımda jaña tas qwraldar däuiri (neolit) dep atalıp jürgen kezeñde, mal şaruaşılığınıñ bastauımen birge payda bolğan. Sondıqtan da onda köbinese jabayı añdar men januarlar beynelengen. YAğni, maldıñ tegi — qazaq wğımımen aytqanda, maldıñ kieleri sızılğan. Basqaşa aytqanda, jartas suretteri — ruhani jetistiktiñ nışanı, adamzat örkenietiniñ bastaması.

Äzirşe biz Köne Türki jazuınıñ naqtı qaşan payda bolğandığı jaylı bilmeymiz. Alayda ol bizdiñ jıl sanauımızdan köp bwrın payda bolğan dep qaraymız. Olay deytinimiz: köne türki älipbii batıs alfavitine negiz bolğan degen boljamdar bar. Sol twrğıdan qarağanda, grek, latın alfavitteri qoldanısqa tüsuden köp ğasır bwrın payda bolıp, belgili damu basqıştarınan (finikiya, aramey sekildi) ötui tabiği. Al finikiya jazuı, runa jazuı degender — köne türki jazuınıñ belgili bir kezeñderin körsetse kerek. Qıtay tiline kelsek, onıñ jöni mülde bölek.

Küni büginge deyin adamzat balasınıñ teñdesi joq örkeniet besigi retinde tanılıp kelgen Grek, Rim, Mısır örkenietteriniñ qalıptasu uaqıtı b.z.b. altı mıñ jıldıq merzim işindegi biregey qwbılıs delinse, türki örkenieti osı altı mıñ jıldıqtıñ ar jağında jatqan meylinşe köne ruhani qwbılıs dep tanıluda. Sondıqtan köne sızıqtı jazu örkenieti adamzat tarihındağı eñ bayırğı, twñğış örkeniet ülgileriniñ biri bolıp tanıluı zañdı qwbılısqa aynalmaq.

Prezident Nwrswltan Nazarbaev öz Joldauında «Üş tildiñ birligi» attı mädeni jobanı kezeñ-kezeñmen jüzege asıra bastaudı wsınğan bolatın. Qazaqstandı düniejüzi üş tildi qatar twtınatın joğarı bilimdi halqı bar bilikti el retinde qabıldauğa tiis. Bwl rette memlekettik til — qazaq tili, wltaralıq toleranttı qarım-qatınas tili — orıs tili men jahandıq ekonomika men integraciya tili — ağılşın tili boluı közdeldi.

Köpşilik orıs tilinen engen sözderdiñ dıbıstaluın sol küyinde qaldırudı qoldaydı. Bir-aq mısal keltireyik. Aytalıq, qazaq tilinde «informaciya» degen söz payda boldı. Onı «f», «c», «i», «ya» dıbıstarınıñ töl tilimizde joq ekenine qaramastan qabıldadıq delik. Biraq bwl sözdiñ özi orıs tiline basqa tilden engen (information). Bwdan mınaday swraq tuındaydı: nege orıstar özge tilden alınğan sözdi öz tiline beyimdey aldı, al qazaqtar «dayın» sözdi sol küyinde alıp, öz tiliniñ zañdılıqtarın bwzadı? Tipti halıqaralıq «information» söziniñ dıbıstaluı qazaq tiliniñ ündestik zañına «informaciyadan» göri jaqınıraq.

Keybir ğalımdar jalpıtürkilik bir alfavit jasaudı wsınadı, biraq türki alfaviti komp'yuterlik jüyege birden beyimdele qoymaydı. Ärtürli nükteler men ilmekşeler jaña drayverler men jaña bağdarlamalardı jasaudı talap etedi.

Qazaq mätinderinde wzaq uaqıt boyı orıs grammatikasınıñ erejeleri saqtalıp keldi, yağni halıqaralıq sözderdiñ jazıluı, tipti oqıluınıñ özi orıs tiliniñ normasımen säykes keluge tiis boldı. Osınday ürdistiñ nätijesinde qazaq orfografiyasında köptegen qayşılıqtar orın aldı. Olar jazu mädenietine teris äserin tigizip, dwrıs jazılu emlesin qiındatuda. Qazaq tili öziniñ biregey dıbıstaluı men grammatikalıq zañdılıqtarın joğaltpauı tiis. Sondıqtan jazu jüyesine reforma jasau qajettigi — uaqıt talabı.

Qoñır — wlttıq dildiñ immundıq jüyesi. Bwl jüye halıqtıñ ruhani-energetikalıq örisiniñ ayasında qalıptasadı. Halıq bwl öristi «qoñır» wğımımen anıqtağan. Halıqtıñ wlt bolıp wyuına, adamdardıñ niet-ıqılasınıñ tüzu bolıp, saltanattı ömir sürip, tirşilik etuine osı kieli öris — qoñırdıñ quattı küşi äser etedi. Qazaq halqı özine tän tanım-tüsiniginde aspan astı men jer üstindegi keñistikti qoñır tirşiligimen, özindik psihologiyalıq stereotipterdiñ, tüysinu, oylau, sezinu siyaqtı mädeni dästürin qalıptastırğan. Osığan oray, qoñır öristen när alğan küy öneriniñ tılsımdıq quatı erekşe qwbılıs retinde özindik ündik boyaumen, işki sezimdik tüysiktermen astasqan qwrılım ekendigi sipattaladı. Küy öneriniñ tabiğatı jaratılıstıñ jarasımdı üylesimdiligin qoñır sazben beyneleu arqılı tanıtadı.

Qoñır küy — jürektiñ üni. Halıq äni men küyiniñ emociyalıq sezimtaldığı, sazınıñ körkem şınayılığı, näzik lirikalıq tebirenisteri ömir qwndılıqtarın tanıtumen erekşelenedi. Küydiñ saz-sarınında parasattı oylar men dünie turalı tolğanıstar beynelenedi. Küy öneri — öziniñ qwrılımı, bolmısı jağınan öte kürdeli qwbılıs. Küy halıqtıñ oylauı men sezinui arqılı dünietanım ürdisterin qalıptastırıp, mädeni erekşeligin tanıtadı.

Qazirgi kezde jahandanu däuirinde köptegen halıqtardıñ mädenieti joyılıp ketu qaupi tuındağan uaqıtta, halıqtıñ wlt retinde ömir sürui eñ özekti mäsele ekenin eskerer bolsaq, onda mwnday taqırıptarğa öte ıjdağattılıq kerek-aq. Sondıqtan da küy öneriniñ özindik bitim-twlğasın, mazmwnı men tüp-törkinin, tarihın jete bilu, tanu qajettiligi tuındaydı. Osığan baylanıstı memleket tarapınan köptegen is-şaralar qolğa alınuda. Qazaqtıñ qoñır etnomuzıkası dästürli käsibi tipindegi klassikalıq öner ekendigin jan-jaqtı zerttep, bolaşaqqa jetkizu - bizdiñ bastı mindetimiz.

2008 jıl