logo
burger menu search Қазақша language menu
Шетелдегі қазақ әдебиеті

Автор: ADMIN

Шетелдегі қазақ әдебиеті 2026-06-25 01:13:00

Біз әлеуметтік желілерде:

Омарғазы Айтанұлының дастандары туралы

news single

   Қытай қазақ әдебиетінде өзіндік орны бар, өнерге өз бетімен келіп, дара қолтаңбасымен дараланған, қазақ әдебиеті деген алып арнаның сарқылмас бір тармағындай ағылған, ойы терең, көкірегі қазыналы кемеңгер ақын Омарғазы Айтанұлы — бүгінгі және болашақ әдебиетіміздің бетіне өз қолтаңбасын өшпестей етіп қалдырған тұлға. Басқаша айтқанда: 1950 жылдары еліктеу мен солқылдаудан ада, қорғасындай салмақты ойға өрілген, жұғымды жырларымен әдебиет майданына келген кең тынысты дарабоз ақын. Ақын, жазушы, драматург Омарғазы Айтанұлы 1931 жылы 20 қарашада бүгінгі Қытай құрамындағы Толы ауданының Майлы тауында дүниеге келген. Орта мектепті үздік бітіріп, ұстаздық қызмет атқара жүріп, 1957 жылы Шыңжаң институтының әдебиет факультетін тәмамдаған.

 

   Талант иесі кейін «Шұғыла» журналына редактор болып тағайындалады. Өкінішке орай, солақай саясат салдарынан жалынды жастың жұлдызды шағы бұлтқа оранып, көп боздақтың қатарында тас түрмеге айдалады. От шайнаған жастық шағында опық жеген ақын өмірінің жиырма жылдан астам уақытын саясат құрбанына шалады. Тар есік, тас босағада, айдауда болған ақын 1978 жылы ақталып, туған елімен қауышады да, қаламын қайтадан қолға алады. Ой-өрісі шыңдалып, қаламы төселген шағында, 1988 жылы кәсіптік жазушылыққа ауысады. Ол — Жұңго Жазушылар одағының мүшесі, Шыңжаң Жазушылар одағының бұрынғы тұрақты мүшесі, Шыңжаң фольклор қоғамының мүшесі, мемлекеттік үздік редактор, І дәрежелі кәсіптік жазушы болды. Қажырлы қаламгер 1992 жылы 26 сәуірде Үрімжіде дүниеден озды.

 

   Омарғазы Айтанұлының «Еңбек» атты тырнақалды өлеңі 1951 жылы «Тарбағатай» газетінде жарияланған. Оның әлі басылым көрмеген «Ақ мысық» драмасын былай қойғанда, 1981 жылы «Құс жолы», 1986 жылы «Тырналар» атты дастандар жинағы, 1994 жылы «Жыл сораптары» аталатын повестері, 1986 жылы «Аң шадырын оқ табар» романы, 1992 жылы «Таразы» романы, 1998 жылы «Сәукеле», «Түйе» атты өлеңдер мен дастандары, «Желемік», «Зер жаулық» қатарлы онға тарта сахналық шығармалары, оннан астам әңгімесі, жиырмаға жуық сын-зерттеу мақалалары жарық көрді. Омарғазының қазіргі қазақ әдебиетіне өз беталысымен, зерделі ізденісімен, өзіне ғана тән жасампаздық даралығымен келген, жалыны өшпейтін, шырайы өңбейтін тұлға екендігін уақыттың өзі дәлелдеді. Ақын шығармашылығы туралы сыншы Мырзақан Құрманбайұлының «Омарғазы» атты ғылыми зерттеу еңбегі ақын көзі тірісінде жарық көрсе, қазасынан соң араға жыл салып, 11 томдық толық шығармалар жинағымен қоса «Біздің Омарғазы» атты зерттеу, естеліктер жинағы жарық көрді. Әрине, бұл еңбектердің барлығы Қытайдағы қандастарымыз тарапынан жарық көріп, сол ортаның рухани байлығына айналып отыр.

 

   Санаулы шығармалары 60-жылдардан бастап Қазақстанға жете бастағанымен, ақын өлеңдерінің 2003 жылы «Тырналар» деген атпен «Атажұрт» баспасынан тұңғыш рет кітап болып елімізде жарық көруі, әдебиеттанушылардың назарына ілігіп, зерттеу тақырыбына айнала бастауы қуантады. Жыл өткен сайын «Омарғазытану» мәселесінің күн тәртібіне қойылуы көңілге үміт ұялатады. Мен бұл шағын мақаламда Омарғазы жасампаздығының бір қыры — дастандарына тоқталуды жөн көрдім. Себебі ақын әлемінің абыройлы да азапты кезеңі осы дастандарында жатыр деуге болады. Омарғазы өлең-жыр әлеміне 1952 жылы жазылған «Майлы-Жәйір» атты өлеңімен келді. Сыншы Мырзақан Құрманбайұлының айтуынша: «Ол әдебиет әлеміне келе салысымен тосын ақындық стиль қалыптастырып, бірден мойындала қойған жоқ. Ол да өзге ақындар сияқты еліктеу, өнеге тұту, іздену, үздіксіз тіл ұстартып, ой-өрісін шыңдау, адамды, өмірді, қоғамды жіті зерттеу сынды кезеңдерді бастан кешіре келіп, содан кейін ғана тың ақындық жол іздеді». Әрине, Омарғазы поэзиясының қалыптасып, бүгінгідей жұлдызы жарқырап, кемелді өреге көтерілуін жай ғана байымдаулармен түсіндіру мүмкін емес. Омарғазының осындай өрелі өлең иесі болуының сырын ақынның өз сөзімен берсек: «Халқымыздың ата-мұра ауыз әдебиеті маған қайнар көз болды. Екіншіден, дәуір, заман маған жігер берді. Үшіншіден, мен дүние әдебиетін, басқа ұлттардың озық үлгілерін үйрендім, олардан алған нәрімді өз ұлтымның жасампаздығына айналдырдым.

 

   Осы себептер менің дара жолға түсуіме, қанат сермеуіме түрткі болды». Жоғарыда айтқанымыздай, 1950 жылдарда Шыңжаң институтында оқып жүрген кезінен бастап өлеңмен айналысқан ақын тынымсыз ізденіс нәтижесінде, 1957 жылы қыста демалысында атын алашқа жайған «Менің шығысым», «Табиғат философиясы», «Найзағай» қатарлы әйгілі үш дастанын жазып шығады. Әдебиет деген алып арнадан сусындаған ақын шекара шектеуіне ұшырағанымен, өлеңін тұсауламады. Қытайда өмір сүрсе де, Қазақстандағы оқырмандарын сусындатуға асыққан ақын жазған жырларын кешіктірмей шекара асырды. Енді сол дастандарды қолжазба күйінде оқып тәнті болған ақын Мұзафар Әлімбаевқа сөз берейік: «Иә, ол сонау 1957 жылдың сары күзі еді... Ойда жоқта, оқыстан бір бума поэма қолымызға түсті. Қолжазба күйінде «Көркем әдебиет» баспасына сонау Қытайдан келіпті. Кезекке тұрып, бірімізден-біріміз қағып алып оқимыз. Бір күні әлгі қолжазба менің портфеліме түсті. Үйге келген соң оқуға кірістім. «Менің шығысым» атты публицистикалық дастан екен. Сөйлер Самед Вургун бұлақтарынан алып өт, Мұхтар аға, Абай ағаңды ай астының ақжал атымен.

 

   Қалай-қалай шалқиды сабазың! Қандай биік өре! Асқақ романтизм лебі еседі. Сол күні жоспарланған шаруам далада қалды. Жазайын деген жаңа өлеңім жазылмай жатты. Түнімен отырып жас ақын Омарғазы Айтанұлының «Менің шығысым», «Табиғат философиясы», «Найзағай» дастандарын оқып шықтым... Сол күнгі түйген ойымның негізгі өзегі: қазақ поэзиясына төлтума дастандар, өзгелерге мүлде ұқсамайтын бітімі мен тумысы бөлек ақын келген екен. Үйреншікті өлшемге, яғни қазақтың қара өлең шеңберіне сыймай бұлқынған, екі иығымен кезек осып, өз жолын ашқан бұла күш көзге елестеді». Мұзағаңның болжамы бұрыс кетпеді. Сол жырлар бүгінде бар қазақты таңдай қақтырып отыр. Бұл пікірімізді белгілі жазушы Қалдарбек Найманбайұлының мына сөзі де бекемдей түседі: «Қазақ поэзиясының аспанында сонау елуінші жылдардың ортасында жарық етіп көрінген ол Қытай қазақтарына ғана емес, Қазақстандағы жыр сүйер қауымды да елең еткізген. Ақынның 1957 жылы Қазақстан Жазушылар одағына келіп түскен „Менің шығысым“, „Табиғат философиясы“, „Найзағай“ аталатын мазмұны терең, философиялық толғанысқа толы дастандары әріптестерін серпінді қалам сілтеуімен, көркемдік ізденістерімен сүйінткен еді». Біз бұл дастандар туралы әңгімені алпыстан асқан шағында артына қарап, оқырманымен ой бөліскен ақынның сөзімен сабақтасақ: «„Менің шығысымды“ мен 1956 жылы жаздым... 38 жылдың алдындағы осы шығарманы мен әлі де жақсы көремін. Кейбір жағдайда сол өреден мен өстім бе, жоқ па? Оны да кесіп айта алмаймын» . Алайда, екі ел — Совет одағы мен Қытай қарым-қатынасындағы салқындық салдарынан бұл туындылар ұзақ уақыт баспа бетін көрген жоқ. Отыз жылдан астам уақыт архивте жатқан сол туындылар сексенінші жылдардың аяғында ғана оқырманын тапты. «Найзағай» дастаны «Өркен» газетінде, «Табиғат философиясы» дастаны «Шалқар» газетінде басылды. Соңғы жылдары «Жұлдыз» журналында «Тырналар» поэмасы жарық көрді. Онда ақын: Ескі өлең ұйқастарына жаңа өлең сыймайды, Өлең жолдары күреспен өседі. Табиғат мазмұны мұнда жиналып, Ақын қиналып, Тағы бір формаға көшеді, — деген еді.

 

   Омарғазының ақындық қарымы ешкімді бейжай қалдырмады. Белгілі ақын Нүкеш Бәдіқұлұлы былай деген еді: «Ол — қазақ халқы мақтаныш ететіндей кесек дарынды, кемел азамат. Осы ғасырдағы аса көрнекті ақындардың бірі. Оның туындыларын жоғары интеллект пен философиялық серпінді толғаныстар шоқтықтандырып тұрады». Омарғазының тұтас өмірі өкінішпен өтпеді десек те, жастығының тар қапас, тас түрмеде өткені ақиқат. Ол да «Мәдениет төңкерісі» деп аталатын заманның құрбаны болып, 20 жылдан астам уақытын жат босағада өткізді. Әрқандай жасампаз иесінің өмірінің куәсі — қаламынан туған шығармалары. Сол тұрғыдан келгенде, Омарғазы дастандары да өз өмірінің айнасы іспеттес. Оған ақынның құнды шығармасы — «Тырналар» (1980) дастанын жатқызуға болады. Омарғазының «Қашқын» және «Бұғы» атты түрмеде жазылған екі дастаны күзетшілердің қолына түсіп жоғалған. Ол өзінің өмірін даладағы қашқан бұғыға ұқсатып, сол дастандарға өкінетінін айтқан.

 

  Аталған шығармаларымен қатар, ақынның «Тау арасындағы пойыз дауысы», «Бойтұмар», «Жасыл көйлек», «Құстар қайғысы», «Көк бөрі», «Қорқыт» сынды сүйекті дастандарын айрықша атап өтуге болады. Қорыта айтқанда, Омарғазы — күрделі ойдың ақыны. Оның өлеңдері бірден қабылдана бермейді. Ол адамның ішкі жан дүниесін табиғат құшағына сіңіріп, адам мен табиғатты айырылмас тұтас тұлғаға айналдыратын шеберлігімен ерекшеленеді. Жас жазушы Ардақ Нұрғазыұлы айтқандай: «Омарғазы поэзиясы тек Омарғазыша ойланатын оқырманын, Омарғазыша дүниені жырлайтын даңғыл кеудеге мұқтаж».

 

   Талапбек Тынысбекұлы,

   М. О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының кіші ғылыми қызметкері

 

   2009 жыл

Басқалармен бөлісе отырыңыз
Пікірлер

Басты жаңалықтар

img
Жаңалықтар 2026-09-23

Almatıda jeksenbi küni marafonğa baylanıstı birqatar jol jabıladı
img
Әлем 2026-09-23

الەمدىك رەكورد جانە ناقتى AI-شەشىمدەر: HackAlem AI حاكاتونى نەسىمەن ەرەكشەلەنەدى
img
Жаңалықтар 2026-09-23

الماتىدا جەكسەنبى كۇنى مارافونعا بايلانىستى بىرقاتار جول جابىلادى
news-img
overlay bottom
Жаңалықтар 2026-09-23
الماتىدا جەكسەنبى كۇنى مارافونعا بايلانىستى بىرقاتار جول جابىلادى

Последние новости

img
Әлем 2026-09-23

Älemdik rekord jäne naqtı AI-şeşimder: HackAlem AI hakatonı nesimen erekşelenedi
img
Әлем 2026-09-23

الەمدىك رەكورد جانە ناقتى AI-شەشىمدەر: HackAlem AI حاكاتونى نەسىمەن ەرەكشەلەنەدى
img
Мир 2026-09-23

Mirovoy rekord i real'nıe reşeniya na osnove II: çem vıdelyaetsya HackAlem AI

Все новости

news-img
overlay bottom
Әлем 2026-09-23
Älemdik rekord jäne naqtı AI-şeşimder: HackAlem AI hakatonı nesimen erekşelenedi
news-img
overlay bottom
Әлем 2026-09-23
الەمدىك رەكورد جانە ناقتى AI-شەشىمدەر: HackAlem AI حاكاتونى نەسىمەن ەرەكشەلەنەدى
news-img
overlay bottom
Мир 2026-09-23
Mirovoy rekord i real'nıe reşeniya na osnove II: çem vıdelyaetsya HackAlem AI
news-img
overlay bottom
Мир 2026-09-23
ميروۆوي رەكورد ي رەالьنىە رەشەنييا نا وسنوۆە يي: چەم ۆىدەلياەتسيا HackAlem AI
news-img
overlay bottom
Мир 2026-09-23
Мировой рекорд и реальные решения на основе ИИ: чем выделяется HackAlem AI
news-img
overlay bottom
Әлем 2026-09-23
Әлемдік рекорд және нақты AI-шешімдер: HackAlem AI хакатоны несімен ерекшеленеді
news-img
overlay bottom
Жаңалықтар 2026-09-23
Almatıda jeksenbi küni marafonğa baylanıstı birqatar jol jabıladı
news-img
overlay bottom
Жаңалықтар 2026-09-23
الماتىدا جەكسەنبى كۇنى مارافونعا بايلانىستى بىرقاتار جول جابىلادى
news-img
overlay bottom
Новости 2026-09-23
V Almatı v voskresen'e perekroyut ryad dorog iz-za marafona
Международное интернет-издание "Shalqar kz"
Подписка на важную информацию международного интернет-издания "Shalqar kz" Будьте в курсе последних новостей Ваша электронная почта подписаться