logo
burger menu search Қазақша language menu
Шетелдегі қазақ әдебиеті

Автор: ADMIN

Шетелдегі қазақ әдебиеті 2026-06-25 02:19:00

Біз әлеуметтік желілерде:

Таңжарық және Оразанбай

news single

  (Таңжарық зерттеу мәселелері төңірегіндегі толғаныс)

 

   1972 жылдың мамыр айының соңғы күндерінің бірі еді. «Төлеу апайдың Тарымдағы ағасы келіпті» деген хабарды естіп, сол кездегі Жың аудандық қарулы бөлімінің бастығы Қали ағанікіне бардық. Естіген хабарымыз рас екен. Қали аға да, Төлеу апай да мәре-сәре болып жатқан кезі. Алғаш көргенім осы болғанымен, қонақтың аты-жөнімен сырттай таныс едім. «Жақсының жаттығы жоқ» дегендей, әп-сәтте шүйіркелесе жөнелдік. Оразанбай Егеубаевпен менің алғашқы бетпе-бет таныстығым осылай басталған еді. Өмірдің неше түрлісін көрсе де, қабағына кірбең ұяламайтын ашық-жарқын адам екен. Неше күн бірге болып, ұзақ сырластық. «Ат айналып қазығын табар» дегендей, не жайында әңгіме шертсек те, айналып келіп ақын-жазушылар мен әдебиет төңірегіне орала береміз. Ұзақ жыл тар есік, тас босағада жүрсе де, Өскең жанып тұрған жалын екен. Сондағы Оразанбай ағадан естіген екі әңгіме күні бүгінге дейін көкейімнен кетпейді. Біреуі — Сәбит Мұқановтың Құлжада болған кезі, екіншісі — ақын Таңжарық жайындағы естеліктері. Мен Өскеңнің Таңжарыққа деген шексіз ілтипатын, сүйіспеншілігін терең сезіндім.

 

   Университетте оқып жүргенімде Таңжарық жайында сабақ тыңдағанмын. Бірақ ол сабақтар жалпылама сипатта болғандықтан ба, әлде ол тұста ақын жөніндегі күңгірт, алыпқашпа пікірлердің кесірінен бе, Таңжарықты «ақын екен» деген ғана түсінікпен қабылдағанмын. Одан ілгері де ақынның ішінара өлеңдерін естіп жүретінмін. Менің ақын Тәкең жайындағы көзқарасымды сол жолғы Өскеңнің тамаша әңгімелері кеңітіп жібергенін неге мойындамасқа! Оразанбай Егеубаев 1951 жылы Өлкелік бюро кадрлар мектебінің 3-курсында оқып жүрген он жеті-он сегіз жастарында, мектептес Мәлік деген жігіттің сахнада орындауында ақын Таңжарықтың әйгілі «Түрме халы» өлеңін бірінші рет естігенін айтады. Оразанбай Егеубаев 1953 жылы «Іле газетіне» жұмысқа орналасқаннан кейін, үш айлық мерзіммен Тоғызтарау, Нылқы, Күнес аудандарының ойы мен қырында тілшілік қызмет атқарады.

 

   Оның Таңжарықты тануы сол уақытта басталады. Қайда барса да алдынан Таңжарық өлеңдері шығып отырады. Сол жолғы тілшілік сапарын өз өміріне қосылған жаңа бір мазмұн деп есептейтін Өскең, әңгімесін былай деп шертеді: «Тілшілікте жүріп Тәкеңнің көп өлеңін естідім, Тәкең жайлы қызықты әңгімелерді тыңдадым. Ол кезде машина қайда, барлық жерге атпен барамыз. Барған жердің бәрінде еститінім — Таңжарықтың өлеңдері, тыңдайтыным — Таңжарықтың әндері. Әсіресе Күнесте сондай болды. Маған Тәкеңнің бүкіл болмысы Күнестің тау-тастарына, орман-тоғайларына, өзендері мен гүл-бәйшешектеріне өлең болып шашылып кеткендей сезіле беретін. Сөйтіп, Тәкеңнің ауылына, туыс-туған, дос-жарандарына жолықсам дейтін ізгі тілек пайда болды». Бестөбеге барғанда Тәкеңнің ауылында мұғалім, әнші бір досы бар деп естігенмін. Алдымен соған баруды жоспарладым.

 

   Сәті оңынан келіп, іздемек адамым Бестөбенің өзінен жолыға кетті. Аты — Ырымбек екен. Ол бізді ертесіне ертіп жүрді де, Тәкеңнің мерген досы Құрмандікіне бардық. Ол бізді ерекше ілтипатпен күтіп алды. Үйінде Тәкеңмен бірге түскен суреті бар екен. Мен Тәкеңнің портретін бірінші рет сол Құрмандікінен көрдім. Түстен бастап түн ортасы ауғанға дейін Тәкеңе қатысты әңгімелерді қозғадық. Құрманның қолында Тәкең өлеңдерінің көшірмесі бар екен, оқып шықтым. Жиырма шақты өлеңін сол жолы жинап алдым. Тәкең жүрген, саятшылық құрған Қызылмойнақ, Сұлутерек, Көрсайларға бардық. Көрсайдағы жалпақ тастарға Тәкең өз қолымен жазған өлеңдерін оқып, көшіріп алдық.

 

   Тәкеңнің атының астына атымызды жазып кеттік. Сол жолғы сапар менің Таңжарық поэзиясына ықыласым ерекше ауған алғашқы қадамым болды». Өскең ақын ауылында он күндей жүріп қайтқан соң, «Таңжарық ақынның ауылында» атты әдеби очерк жазады. Очерк «Іле» газетінің 1957 жылғы 3 қыркүйек күнгі санында жарияланады. Бұл оның Таңжарық жайында жазған алғашқы туындысы еді. Іле-шала «Таңжарық ақын жөніндегі алғашқы түсініктерім» атты мақала жазады. Автор бұл еңбегін 1958 жылдың қаңтар айында «Шұғыла» журналына жолдайды.

 

  Алайда мақала «Ұлтшылдыққа, оңшылдыққа қарсы тұру» қозғалысының үскірігі үдей бастаған шағына дөп келді де, жарияланбақ түгіл, әпербақан белсенділердің сойқанды сойылына айналды. Қызыл көз белсенділер ақын Таңжарықтың аруағына қара күйе жағып, оған «байшыл, ұлтшыл, советке қарсы, Гоминьдан шпионы, ислам уағызшысы» деген айыптар тақты. Әсілінде, Таңжарық жөніндегі алғашқы жылы лебіздер 1957 жылғы мамыр айының соңында естіле бастаған еді. 1957 жылдың 29 мамырында Үрімжіде өткізілген Шыңжаң жазушыларының тұңғыш құрылтайында Зия Сәмеди өзінің «Әдебиетіміздің қазіргі жайы және міндеттері» атты баяндамасында Таңжарықтың халықпен мұңдас екенін айтып, оны зерттеу қажеттігін алға тартқан болатын. Кейіннен Бұқара Тышқанбаев, Рахыметолла Әпшеұлы, Естеу Нүсіпбеков сынды зиялылар да ақынды жақтап, оның шығармашылығын әдебиетіміздің ажырамас бөлігі деп бағалаған еді.

 

   Алайда, 1958 жылдан бастап өрістетілген «ұлтшылдыққа, оңшылдыққа қарсы тұру» қозғалысы идеология саласын жайлап, бірқатар ақын-жазушыны қудалады. Сол сұрапыл соққының Іледегі негізгі нысаналарының бірі — Оразанбай Егеубаев еді. Оның басты «қылмысы» — Таңжарықшылдығы, ол туралы жазған мақалалары мен очеркі, әрі пікірлес жандармен хат-хабар алысуы болып шықты. Ол тұтқындалып, Тарымға жер аударылды. Сол 1972 жылғы кездесуімізде мен Өскеңнен: — Алда-жалда заман оңалып, қаламыңызды қайтадан қолыңызға ала қалсаңыз, не жазар едіңіз? — деп сұрағаным есімде.

 

   Ол: — Амандық болса, ең алдымен ақын Таңжарықтың атақ-абыройын қалпына келтіру жайында бастама көтерер едім, — деген еді. Расында солай болды. 1996 жылы «Автономиялы райондық Таңжарық зерттеу қоғамы» ресми құрылды. Бұл Таңжарықтану ғылымының іргетасын нығайтты.

 

   Оразанбай Егеубаевтың бұл ғылымға қосқан үлесін мынадай негізгі бағыттармен сипаттауға болады:

  1. Ақынды жаладан арылтып, оның тарихи орнын қалпына келтіру;
  2. 2. Ақынның өмірбаянын, руын, ата-тегін хроникалық шежіре ретінде нақтылау;
  3. 3. Таңжарық шығармаларының жазылу тарихын тұрақтандыру;
  4. 4. Ақын поэзиясының көркемдік қуаты мен идеялық өресін ғылыми дәлелдеу;
  5. 5. Таңжарықтың композиторлық қырын ашып, әндерін халыққа қайтару. Оразанбай Егеубаев — Таңжарықтану ғылымының бас жобалаушысы, көшбасшысы әрі жалықпас жаршысы. Оның еңбегі ұшан-теңіз. 
  6. Ғалым 1992-1993 жылдары мемлекеттік үздік маман атанып, лайықты бағасын алды.         

      Сәли САДУАҚАСҰЛЫ, ақын, профессор

     2009 жыл

Басқалармен бөлісе отырыңыз
Пікірлер

Басты жаңалықтар

img
Шетелдегі қазақ әдебиеті 2026-06-25

Таңжарық және Оразанбай
img
Общество 2026-06-24

ۆ كازاحستانە پلانيرۋيۋت ۋۆەليچيتь پرويزۆودستۆو كومباينوۆ ي تراكتوروۆ
img
Шетелдегі қазақ әдебиеті 2026-06-25

Омарғазы Айтанұлының дастандары туралы
news-img
overlay bottom
Шетелдегі қазақ әдебиеті 2026-06-25
Омарғазы Айтанұлының дастандары туралы

Последние новости

img
Шетелдегі қазақ әдебиеті 2026-06-25

Күн Астана – Нұр қаған
img
Шетелдегі қазақ әдебиеті 2026-06-25

Тіліне тіршілікті тиек еткен ақындар
img
Шетелдегі қазақ әдебиеті 2026-06-25

ӨР АЛТАЙДЫҢ АҚИЫҚ АҚЫНЫ

Все новости

news-img
overlay bottom
Шетелдегі қазақ әдебиеті 2026-06-25
Күн Астана – Нұр қаған
news-img
overlay bottom
Шетелдегі қазақ әдебиеті 2026-06-25
Тіліне тіршілікті тиек еткен ақындар
news-img
overlay bottom
Шетелдегі қазақ әдебиеті 2026-06-25
ӨР АЛТАЙДЫҢ АҚИЫҚ АҚЫНЫ
news-img
overlay bottom
Шетелдегі қазақ әдебиеті 2026-06-25
Таңжарық және Оразанбай
news-img
overlay bottom
Қоғам 2026-06-24
Qazaqstanda kombayn men traktor öndirisin wlğaytu josparlanıp otır
news-img
overlay bottom
Қоғам 2026-06-24
قازاقستاندا كومباين مەن تراكتور وندىرىسىن ۇلعايتۋ جوسپارلانىپ وتىر
news-img
overlay bottom
Шетелдегі қазақ әдебиеті 2026-06-25
Омарғазы Айтанұлының дастандары туралы
news-img
overlay bottom
Общество 2026-06-24
V Kazahstane planiruyut uveliçit' proizvodstvo kombaynov i traktorov
news-img
overlay bottom
Общество 2026-06-24
ۆ كازاحستانە پلانيرۋيۋت ۋۆەليچيتь پرويزۆودستۆو كومباينوۆ ي تراكتوروۆ
Международное интернет-издание "Shalqar kz"
Подписка на важную информацию международного интернет-издания "Shalqar kz" Будьте в курсе последних новостей Ваша электронная почта подписаться