Шетелдегі қазақ әдебиеті

Автор: ADMIN

Шетелдегі қазақ әдебиеті 2026-07-10 17:35:00

Біз әлеуметтік желілерде:

20 ҒАСЫРДЫҢ АЛҒАШҚЫ ЖАРТЫСЫНДАҒЫ ҚЫТАЙ ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІНДЕГІ ӘЛЕУМЕТТІК САРЫН

Арғы тарихы қазақ халқының өнерімен өзектес, желілес 20 ғасырдың бірінші жартысындағы Қытай қазақтарының жазба әдебиетінде поэзия жетекші жанр болып, бірімен-бірі ілесе, қатарласа шығып, бір бағытта, бір мақсатта қалам тартты. Ескіше оқыған-тоқығаны мол, жаңаша сауатты әдеби орта қалыптастырған Ақыт Үлімжіұлы, Таңжарық Жолдыұлы, Көдек Маралбайұлы, Асылхан Мыңжасарұлы, Шарғын Әлғазыұлы, Шылбы Көмекұлы, Досбер Сауырықұлы т.б. ақындар белгілі бола бастады. Бұлар өз дәуіріндегі қоғамдық өмірді өздерінше шолып, өздерінше толғады. Өз заманының шындығын шығармаларына арқау етті. Қалың қауым халықтың мұңын мұңдап, жоғын жоқтады. Ұлт-халық тағдырын, заман-дәуір келбетін сөз етті. Өзіне дейінгі әдебиеттің асылын, үлгісін ала отырып, дәуірге сай жаңа көркемдік мүмкіндіктерін ашты. Бұларға Қытай мемлекетінде, тарихи-мәдени салада болып жатқан өзгерістердің де әсер-ықпалы зор болды. Олардың өмірді суреттеуі сан алуан болғанымен, бәрін біріктірген ортақ ұлы мақсат — ұлттық сананы ояту, азаттыққа қол жеткізу еді.

Бірақ болжалды идеяның бірыңғай күйде көрініс таппасы белгілі, өйткені әрбір ақынның көркемдік шеңбер шегі, ізденіс бағыты бар екенін есте ұстау қажет. Аталмыш ортада күні озған әдет-ғұрыптар мен қоғамдық өмір әкелген кесапаттарға қарсы күрес нақты көрініс тапты. Олар әлеуметтік теңсіздікті, адам өмірінің табанға тапталуын көзбен көріп, іштей сезініп өскендер болатын. Сондықтан халық сөзін айтып, ел өмірінің жанды суретін өз өлеңдерінде бейнелеп берді. Азатшылдық рух рухани жаңғыру мен түлеудің, ой-сана оянудың басты жаршысы болды. Бұлар қоғамның, әлемнің даму бағыттарын бағамдап қана қалмай, қоғамдық ой-санаға әсер етті. Өздерінің ұстанған бағыттарын адамдардың рухани жаңаруына пайдалануды, заманның қатқан қатігез заңдарына әсер етуді, іргелі елдердің қатарына қосылу үшін надандықтан арылып, білімге, ғылымға ұмтылуды насихаттады. Өз замандарының қалыптасқан ортасынан оза туып, ұлттық элитаға айналды, қоғамның қозғаушы күші болды. Олардың өлеңдерінде әлеуметтік сарын бұрынғыға қарағанда молая түсіп, жан-жақты көрініс тапты. Әлеуметтік сарынды айқындайтын шығармалар беру тұрғысынан келгенде, көш басында Ақыт Үлімжіұлы (1868–1940) тұрары анық. Жалпы Ақыт ақын өмірі елім деп «өксіп жылап», «қара қазақтың қамын жеп» өткен өмір болды. Сондықтан ақын мұраларын жинауда, зерттеуде бірталай жылдан бері белсенді жұмыс істеп жүрген баспагер Қалиолла Нұртазаұлы: «Оның балалық дәуірін айтпағанда, бүкіл өмірі ақтық деміне дейін халық ісі, халық мұраты жолында еңбектенген өмір болды» [1, 57-б.], — деп жазады. Бисмилладан бастайын,

Азғана кеңес сөз басын.

Ой түбіне көз салсам,

Қағазға тамар көз жасым.

Сыртым сау, ішім өліктей,

Мүшем шықты беріктей.

Өксіп жылап өттім ғой,

Қара қазақ қамын жеп.

Мен де алыстым сенімен,

Санаңа сарық еліңмен, деген өлең жолдарынан жанын туған халқы үшін ту етіп көтерген азамат ақынның азалы үні естіліп тұрса, енді бір жағынан Ыбырай мен Абай поэзиясының сарыны да байқалады. Шығармаларының жалпы нобайынан Ақыттың халықшылдық, шыншылдық, сыншылдық бағыты менмұндалап тұрады. Ақынның өктемдікке, теңсіздікке, келеңсіздік пен кер заманға кектеніп, оны сынаған, елім деп еңіреген тұстары көп. Ақыт шығармалары өз дәуірінің айнасы іспеттес. Қоғамдық өмірдің қатал шындығы суреткер қаламынан қағыс қалмай қаз-қалпында бейнеленді. Ақынның өмір сүрген кезі қазақ сахарасының аспанын қараңғылық пен надандық, жоқшылық пен сүреңсіздік жайлаған заман еді. Сол себепті тұтас заманға Ақыттың іші жылыған емес.

Ей, зар заман, зар заман,

Зарлатып өткен тар заман.

Байқап тұрсам адам жоқ,

Шын ақылды ойлаған, деп қамыққан көңілмен, қайтерін білмей шиыршық атса, енді бірде:

Мынау азған заманда,

Алуан-алуан жан шықты.

Қайыры жоқ бай шықты.

Сауып ішер сүті жоқ,

Мініп көрер күші жоқ,

Ақша деген мал шықты, деп заман белгісін көрсетіп налиды.

Одан әрі:

Бұзылды заман қағына,

Жылпостардың бағына.

Терістігін көрсетсең,

Қаласың бітпес шамына.

Береке кетті асыңнан,

Билік кетті басыңнан.

Жылағанмен не пайда,

Көзден аққан жасыңнан.

Алманға малың бересің,

Зорлыққа шыдап көнесің.

Тай көкірек бозбала,

Шерлі болып өлесің! – деп жалпы халық атынан қасірет шеге, қара түнек қоғамның шынайы кескінін аша түседі. Ақынның заман жайлы толғанысы бұрынғы зар заман ақындарын еске түсіріп, халық тағдырының қаралы беттеріне қанықтырып, қамықтырады. Әлеуметтік сарын айқын көрінеді. Еркіндігінен айырылған елдің бұрыннан келе жатқан моральдық-этикалық нормалары мен әдет-салттарының өзгеріске ұшырап тозғындағаны ақын жанын жегідей жейді. Бұның бәрін кертартпа билік үстемдік еткен кер заманның кереғарлығы мен қайшылығынан деп таниды.

Зар заманның тұсында,

Бай кедейді көрмейді.

Ағайыны пақырға Пайдасыз сауын бермейді.

Иманды көбі білмейді,

Түзу жолмен жүрмейді.

Не десек те, жарандар,

Халық бұлай тозғанда

Тура дінге кірмейді.

Берекені білмейді,

Сенімі, ары кірлейді...

Заманның жайын мен айтсам:

Патшаның кетті қуаты,

Бидің ылай суаты,

Жақсының тозды мұраты,

Пенденің кетті ұяты.

Байдан қайыр жоғалып,

Жат болып кетті жұраты.

Байдың көңілі өр болды,

Кедей біткен кер болды,

Санасы бар жақсының

Жүрегі толған шер болды.

Ақыт сүреңсіз заманға кектеніп,

халықтың болашағынан түңіледі.

Өйткені адамдардың нысабы азайып, пиғылы бұзылған.

Жақсының мұраты тозып, пенденің ұяты кеткен.

Көбінің иманы жоғалып, қисық жолға беттеген.

Берекені ұмытқан. Сенімін, арын жоғалтқан.

Байда қайыр, биде тура билік жоқ.

«Санасы бар жақсының жүрегі толған шер болған».

Кертартпалық, әділетсіздік, заңсыздық күшейген.

Сондықтан ақын: Сөз жазамын аңырап, Күле алмаймын жадырап. Қайран елім – қазағым, Сорың сенің қалың-ақ, – деп соры қалың қазақтың қамын ойлап, жол таба алмай ширығып, қапырық жұтады. Алайда саналы да сауатты ақын үмітсіздікке, сарыуайымға салынбайды. Кейде сол азып-тозған тар заманға кектене қарап, өшіге шабуыл жасайды. Көпшілікке қоғамдық дерттің себебін ұғындыруға қарманып, одан арылтудың жолын қарастырады. Халықтың санасына сілкініс жасауға ұмтылады. Ол өлең-толғауларында әлеуметтік мәселе көтерсін, мейлі басқа тақырыпта жазсын, өзінің ағартушылық идеясымен сабақтастырып отырады.

Көрінгенге телім боп,

Болма, қазақ, босқа қор.

Телім болған нашарға

Көрінгеннің бәрі зор, – деп бас көтеруге, еркіндік-теңдікке қол жеткізуге үгіттейді.

Енді бірде:

«Заман-ай, жігіт бар ма сөзімді ашар,

Ой бар ма ақыл қосып көзімді ашар?» немесе «Өткізе алмай тілімді,

Шаршадым жұртым тер болып», — деп сөзін тыңдар естияр пенденің болмағанына іштей құсаланып мұңын шағады.

Әлеуметтік идеяны өзінше дамытқан, халықтың санасын оятуға белсенді де өшпес үлес қосқан өз дәуірінің озық ойлы, өрелі ақындарының бірі — Шылбы Көмекұлы (1860–1936) жасаған ортада да парақорлық, жемқорлық, ауыр алман-салық салдарынан жоғары үкіметке арқа сүйеген жергілікті парақор мансаптылар мен күн қақты қарашалар ортасында үнемі қайшылық-қақтығыстар туылып тұратын. Мұндайда ақын халық жағында болып, олардың мұңын мұңдап, сөзін сөйлейтін, туын көтеретін. Жергілікті әкімдердің әділетсіздігін, сұрқиялығын, ашкөздігін айыптап, поэзиялық уытты тілімен түйрейтін.

Орталықтағы шенділер мен жергілікті болыстарды қойға шапқан, жылмаңдап жемтік іздеген қорқау қасқыр мен итке теңейді. Қасқыр келіп жемекке қойға шабар, Қотан ит те қасқырмен бірге талар. Қасқырменен бірлесіп қойды жесіп, Ертең бірдей сақ ит боп қала берер. …Мұртын майлап, жылмаңдап, жемтік іздеп, Қорқау қасқыр, қотан ит, әне, солар [2, 110-б.]. Әлеуметтік кекесін, мысқыл басым осы жолдарда момын шаруаны тонаған озбырлардың сиқын ащы, уытты тілмен әжуалайды. Ауылдағы атқамінерлер мансап алар шағында Күре ұлығына қолда барын аямай пара беріп жағынатын. Жоғары өкімет те оларды бір-бірімен бәсекелестіру, қырқыстыру арқылы өз мақсаттарына жетіп отыратын. Міне, мұндай ащы шындықты ақын жасырмай айтады: Әр руға бір-бір болыс сайлап алды, Гоминдаңға көп пұлымен пайда қалды. …Мансап талас, жер талас анық кірді, Өтірікке шындай болып нанып кірді. Бір пайда бір жағынан шыға ма деп, Араға шын бүлікті салып кірді [3, 13-б.]. Енді бірде байлығы қара басынан аспаған, қалың қауымға қайыры жоқ байларды да жерден алып, жерге салады: Дүниесі көзіне ілінбей-ақ, Қайырымсыз мал доңыздың түгіндей-ақ. Бір тартқан домбыраның күйіндей боп, Ол да кетер бір күні білінбей-ақ [4, 62-б.]. Өмірдегі белең алып отырған келеңсіздіктерге күйінген ақын жан айқайын білдіріп мұңын шағады: Ел үшін дүниеде тыным тұрмай, Наданға әуре болдым ұқтыра алмай. О, шіркін, жүрегіме бір дерт болды, Болысқа кегім кетті күш қыла алмай. Көкірегінде сәулесі жоқ жандарға сөзін ұқтыра алмаған, жоғары жікке күш қыла алмаған кейбір сәтіне ашынып, қабырғасы қайысқан, елі үшін еміренген ақынның бұл өлеңі «Мыңмен жалғыз алысқан» ұлы Абайдың «Қайран сөзім қор болды, Тобықтының езіне» деген сөзін еске түсіреді. Кемеңгер Абайша толғанған ақын халқының тамағы тойғанына мәз болып, тырп етпей ұйқыда жатқанына жаны түршігеді. Тамағың тойғанына масаттанып, Өттің ғой сорлы қазақ ұйқы басып [4, 57-б.]. Ақын мұнда: «Тамағы тоқтық, жұмысы жоқтық, Аздырар адам баласын», — деп дана Абай айтқандай, харекет қылмай, ойсыз, күйсіз жата берсе, надандық жайлап, өзге елдің шаңына да ілесе алмай, бәрінен құралақан қалып, өмірі өксумен өте береді деп түйеді. Сондықтан өзге дүниеге көз тігіп, серпілу, еңбек ету, өнер-ғылым иелену — сонда ғана озық елдер санатына жете алады деп қорытындылайды. Өзінің қоғамдық қимылымен де, жалынды жырымен де қараңғы халқының көкірегіне нұр құйған, екі дүниенің сипатын қатар танып өскен ақын Шарғын Әлғазыұлы да (1903–1988) жиын-топтарда, дабыралы бас қосуларда айтысқа түсіп, халықтың мұңын шағып, олардың сүреңсіз ауыр халын және зұлымдық пен жауыздыққа қарсы ашу-ызасын ашық айта бастайды. Бұл тұстарда, яғни 1939-1940 жылдары Гоминдаңның Шынжаңдағы қанішер билеушісі Шың Шысай еркін ой мен еркін өрісті әрекетке тосқауыл қойып, халықтың ішінен шыққан көзі ашық, көкірегі ояу, халықшыл зиялы қауым өкілдерін жалған жаламен тұтқындап, басына қатер төндіреді. Бұл алапат зұлымдық Шарғын, Таңжарық (1903–1947) секілді халық қамқорларын алдымен іліп әкетері екі бастан белгілі жағдай болатын. Сонымен, Құлжада газет шығарып жүрген Таңжарық Үрімжі түрмесіне айдалса, Шарғын да талай қысымшылыққа ұшырайды. Алайда олар тар қапаста отырып та, ел басына төнген қасіреттің қара тұманын, «Түрмедегі халді» жыр арқауы етті. Таңжарық «Түрме халы» атты толғауында: …Шәуешектен Қанағат, Әлімғазы, Нұртаза, Қазез кетті келер жазы. Алтайдан Шақаң, Мәңкей, Ақыт қажы, Бұқатбейсі, Зия мен Халелтайжы.... Үрімжіден кетті Әбеу Тиңжаң, Жүніс, Қожанияз, Баймолла бәрі бір іс. Жүніс қажы, Сатарқан, Мұқаш пенен Қош айтысып дүниеге – бітті жұмыс,– деп зұлмат заманның мезгілсіз құрбаны болған, қинауда өлген, із-тозсыз дүниемен қоштасқан, халқының еркіндік-теңдігін аңсаған есіл ерлерді елжірей еске алса, осыған сәйкес Шарғын да: Текестен Әжі менен Халық кетті, Қосақтап екі арысты алып кетті. Жалынды Ахметжандай қайран жастың, Бір түнде ішек-қарнын жарып кетті. Бермесе, құдай түбін кім біреді, Балаға ата-ананы зар ғып кетті. Үйінде азаматтар жүре алмастан, Әр жерге жан сауғалап қаңғып кетті. Түріне бұл жалғанның қара жұртым, Ессіз ғып, елдің көңілін дал ғып кетті. Ағартып бір-ақ жылда сақал-шашын, Жігітті отызында шал ғып кетті. Күйікпен ата-анасын тұралатып, Тұра алмас төсегінен сал ғып кетті,– деп сол тұстағы Шың Шысай диктатурасының қанды қырғынын айқын бейнелейді. 1944 жылы бүкілхалықтық сипат ала бастаған Үш аймақ төңкерісінің алғашқы жеңісінен кейін ақын қайта түлеп, орнынан тұрады. Бойына тың шабыт құйылып, жігері тасиды. Бұл төңкерісті қолдап, құлшына жырлайды. Шарғын ақынның өлеңдері өз заманының келбетін, шындығын көркем ой, кестелі тілмен қаз-қалпында бейнелейді. Ақын шығармашылығы ел тарихының көркем сипаттамасы, қазақ өмірінің өнердегі айнасы іспетті. Шарғын шығармалары көбінесе сол дәуірдің саяси-әлеуметтік талабына сай, қазақ халқының нашар хал-күйін, көрген қорлығы мен тартқан азабын, мұң-наласы мен арман-мұратын бейнелеуге бағышталып, халқының болашағы, тағдыры үшін толғақты ой кешкен азамат ақынның шынайы жан айқайын білдіреді. Әлеуметтік мәселені көбірек қозғаған өлеңдер жазған ақынның бірі — Көдек Маралбайұлы 1888 жылы Алматы облысының бүгінгі Райымбек ауданына қарасты Шалкөде деген жерде туылып, 1937 жылы Қытайдағы Текестің Мыс деген жерінде қайтыс болған. Көдек ақын қандай тақырыпқа келсе де баяғы өзінің шыншылдығынан таймаған. Өктемдік пен келеңсіздікке кектеніп, оны сынаған, елім деп еңіреген тұстары көп. «Көзден жас, көңілден шер кетпеген» елдің күйі мен жан азабын жете түсініп, заман мінезін айыптауды басты нысанаға айналдырған. Көдектің шыншыл да мұңшыл әрі көпшіл ақын болатыны сол — сонау Ресей патшалығы мен ескі Қытайдағы кертартпа үкіметтің зорлықшыл саясаты мен елдің басына төнген ауыр да мүшкіл халын бүкпесіз көрсетумен бірге, барша халықтың мұңын мұңдап, жоғын жоқтай білді. Ол әсте жеке басының күйін шерткен ақын емес. Мысалы, «Албан тарихы» деген толғауда: Қазіргі патшаның заманының, Тоғайдай өртең шалған әрі кеткен. Ордалы жыландай боп шағып отыр, Халыққа қысымы мен зәбірі өткен… Қараған патшаға елді көрсең, Тоғайдай өртең шалған әрі кеткен. Қыршаңқы қызыл шұнақ ат сияқты, Сымпиып құйрығы мен жалы кеткен,– деп «халыққа қысымы мен зәбірі өткен» патшалық Ресейдің отарлау саясатының қиянатын танып, еңсесі түскен қалың қауымның ауыр халын дәл бейнелесе, ақындық биігі мен азаматтық болмысын танытар ұлағатты туындысы «16 жыл туралы» дастанында: Ақ патша әділеттен тайғаннан соң, Соғысқа бала бер деп қылды пәрман. Өлсек те бұған бала бермелі деп, Қырылды Қарақолда өңшең бағлан. Басшыдан ақыл табар айырылған соң, Сандалып, Бұқарадан кетті дәрман…,– деп әділетсіз өкіметдің қысымынан босқын болып ауа көшкен елдің тартқан тауқыметі мен шеккен азабын етжүрегі езіле отырып толғайды. Бұл кез зерттеуші Д. Мәсімханұлының сөзімен айтсақ: «Қытайға барған "қашқын-босқынды" былай қойып, ондағы жергілікті ағайындардың да жетісіп отырмағаны белгілі болатын. Яғни, ол кез Қытайдың жергілікті шенеуніктері мен олардың қазақ қолшоқпарлары халықты қанау мен отаршылдық езгіні ең бір асқындырып тұрған кезі еді» [6]. Сол бір нәубет жылдардағы халықтың басына қара бұлт үйіріліп, күйзелісті күй кешіп отырған жадағай тұрмысын ақын «Кең Текес» атты толғауында: Меншікті жер мен судың иесі бар, Кедей мен кембағалға жер жетпеген. Қысы-жаз, күндіз-түні тыным алмай, Өмірі барады өтіп бейнетпенен... Күйі ауған нашар байғұс толып жатыр, Кетіпті есеңгіреп шығынменен. Күн қақты қарашалар көп-ақ екен, Жылқының жауырындай шыбын жеген,– деп мейлінше шынайы суреттейді. Қытайдағы әділетсіз үкімет қашып барған жұрттың да тұрмысын едәуір тұралатып, оларды әбден титықтатқаны белгілі. Мұны да ақын жасырмай айтады: Үйі жоқ қашып келген қашқын байғұс, Қыстағы шыдамады борасынға-ай. Жер қазып, суыр құсап кіріп алған, Жапасы үш сиырдың қорасындай («Бұл заман»). Зорлық-зомбылықтан қашып-пысып барған елдің халі осындай. Әуелі көп нәрседен шектеліп те, шеттеліп те, қолындағы барын талатып та күн кешеді. Тіпті жергілікті өкіметке арқа сүйеген парақор пысықайлар ауған елді олжалап қалуды мақсат етеді. Талаудан тәуір атың аман келсе, Сұратып мансаптылар алатын-ай. Қолынан сұрағанға бермей қойсаң, Алатын шабарманға сабатып-ай [7, 23-б.]. «Басқа түссе баспақшыл» демекші, мұндай астамшылыққа да, жоқшылыққа да шыдайды. Жабырқап жүріп жанын бағып, күнін көреді. Сондықтан да ақын: «Жүргенде мұртқа өкпелеп, сақал шықты», Мұнысы жақсылық па, сұмдық енді. Ел болмай осы бойдан кетер ме екен, Қолына тимей тізгін, шылбыры енді?!- деп елінің ертеңін ойлап қабырғасы қайысады. Кеңес өкіметінің қорлық-зорлығынан қашып, Қытайды паналап келгендегі көрген күні мынау болғанда, бүтіндігі бөлініп, торғайдай тозған ел қайтадан басы қосылып, өз тізгініне өзі ие бола ала ма дегенге өзінің күдік-күмәнін де жасырмайды. Ауған елдің ауыр тұрмысын көзімен көріп, өзі де басынан кешірген ақынның жаны жай таппай күйзеледі. Алайда талай құқайды басынан өткерген аңғарлы ақынның пайымдауынша, кер заманның кереғарлығы мен зұлымдығына илігіп, «шықпа жаным, шықпамен» тіршілік етіп жата берсе, бодандықтың мәңгілік құлы болып, өмірі өксумен өте береді. Сондықтан: «Оңайлықша бұл азап арылмайды, / Нөсер бұршақ алмаса сел боп келген», — дейді. Тек етек-жеңін жинап серпілгенде, бел шешіп, білек сыбанып бас көтергенде ғана азапты өмірден арылып, еркіндік, теңдікке қолы жететіндігін айтып, жатпай-тұрмай насихаттайды. Өзінің қысқа ғана ғұмырында отты жырлармен артына өшпес мұра қалдырған жас талант, арынды ақын — Асылқан Мыңжасарұлы да (1893–1918) өз дәуірінің шындығын бейнелеуде, әлеуметтік мәселелерді көтеруде белсенділік танытты. Ақын жасаған дәуірде қазақ шонжарлары мансап алар шағында сол тұстағы Іленің билік органы тұрған Күреге (қазіргі Қорғас ауданында) барып, ондағы ұлықтарға пара беріп жағынатын. Күредегі ұлықтар да кім құлқынына көбірек құйса, алтын, күміс, жамбыны кім көп берсе, соған мансап беретін. Асылқан Әділқайыр болысқа ілесіп Күреге барғанда, Күре ұлығының осы әділетсіздігін көріп: Күреде съезд ашып кеңес құрдың, Жиып ап би-болысты егестірдің. Жамбыны көп бергенге мансап бердің, Ұлық-ау, тура билік емес мұның!– деп айыбын бетіне басып, өлең шығарады. Бұл өлең құлағына жеткен ұлық барынша уыттанып, айтыста жеңіп, болыстық алған Әділқайырды да, Асылқанды да қастандықпен мезгілсіз мерт қылады. Ақын жасампаздығының жалпы нобайынан оның қоғамдық ой-пікірде әділетті жақтайтындығы байқалады. Асылқан жиырма жастар шамасындағы кезінде ел аралап жүрген Қызай руына әйгілі Рабат дейтін төреге кезігіп қалады. Асылқанның даңқын естіп жүрген төре оған: «Мені жамандап бір өлең айтшы», — дейді. Сонда Асылқан: Рабат, басқалардан шешен-ақсың, Серкедей қой бастаған көсем-ақсың. Бес жүз үй төре-төлеңгітті зар жылаттың, Көзіңнің жасы, мұрныңның боғы, кеселі атсын! - дейді. Ашуланбасқа уәде берген, ақын алдында сөз ұстатқан және өнеріне сүйсінген төре оны шам көрмейді. Қайта қатты әсерленіп: «Тірі болса, Әсеттен де артылады екен», — деген бағасын айтып, жолын беріп аттандырады [8, 44-б.]. Ақынның «Нұрипамен айтысында» бір дәуірдің өмір шындығын дәлме-дәл етіп көркем тілмен бейнелейді. Айтысқа түскен әріптестер көріністе бірін-бірі мінеп, кемсітіп отырғандай, мұның өзі рулар арасындағы қақтығыстай болып көрінгенімен, айтыстың астары ел ішіндегі ақалақшы, мампаң, би-болыстардың, зәңгі-төрелердің кемістігін бетіне басып, олардың жексұрын, жиренішті қылықтарын шенеп, әшкерелеп отырады. Мысалы: Баласы Сыламжанның мампаң шандыр, Ұйқыдан көзін ашса, елін аңдыр. Атаның аруағымен ол да кісі, Туар ма мұндай жаман тәңір алғыр. …Кенедей қанға тойған Дәуіт залым, Құртты ғой Тілеукенің тегіс бәрін. Шығыны осы күнде шашынан көп, Құтылмас қыз бермесе бірер жарым… Осы айтыста сол кездегі ру басыларының отыз шақтысының аты аталып, олардың түрліше жағымсыз қылықтары, озбырлықтары қатаң сыналады. Қорытып айтқанда, жоғарыдағы ақындар шоғыры әлеуметтік құрылымға орнықты бағытпен араласып, азаматтық әуенді сан-салалы сипатта өрістетті. Олардың өмірі қайшылыққа толы қақтығысты ортада өтті. Ақындық өнерімен де, қоғамдық қимылдарымен де өмірге терең араласып, сол тұстағы қоғамдық құбылыстардың қыры мен сырын, терең сипатын жете аңғара білді. Әрі оны өздерінің шоқтай жайнаған жырларында айна-қатесіз бейнеледі. Әділетсіздік, жемқорлық, парақорлық, мансапқұмарлық, тоғышарлықты аяусыз әшкереледі. Өз халқының қамын жырлап, қасірет-қайғысына ортақтасты. Әділдікті жақтады, аңсады. Қоғамның тарихи астарын, халықтың әлеуметтік, саяси-шаруашылық күйі мен салт-санасын, сахара табиғатын айқын суреттеді. Олар азаматтық поэзиясымен, күрескерлік рухымен Қытайдағы қазақ поэзиясының дамуына, әдеби үрдістің ілгерілеуіне мол үлес қосты.

Сырайыл Ысқақұлы, филология ғылымдарының кандидаты,

ҚХР Іле педагогикалық институтының доценті

2008 жыл

Басқалармен бөлісе отырыңыз

Пікірлер

Басты жаңалықтар

Жаңалықтар 2026-07-10

جەتىسۋ وبلىسىندا نوسەر جاۋىننان كوپىردىڭ ىرگەتاسىن سۋ شايىپ كەتتى

Новости 2026-07-10

В области Жетысу ливни подмыли мост

Новости 2026-07-10

ۆ وبلاستي جەتىسۋ ليۆني پودمىلي موست

Новости 2026-07-10

ۆ وبلاستي جەتىسۋ ليۆني پودمىلي موست

Новости 2026-07-10

ۆ وبلاستي جەتىسۋ ليۆني پودمىلي موست

Все новости

Шетелдегі қазақ әдебиеті 2026-07-10

20 ҒАСЫРДЫҢ АЛҒАШҚЫ ЖАРТЫСЫНДАҒЫ ҚЫТАЙ ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІНДЕГІ ӘЛЕУМЕТТІК САРЫН

Шетелдегі қазақ әдебиеті 2026-07-10

20 ҒАСЫРДЫҢ АЛҒАШҚЫ ЖАРТЫСЫНДАҒЫ ҚЫТАЙ ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІНДЕГІ ӘЛЕУМЕТТІК САРЫН

Шетелдегі қазақ әдебиеті 2026-07-10

Ұстаз-ана, азамат-ақын

Шетелдегі қазақ әдебиеті 2026-07-10

Ұстаз-ана, азамат-ақын

Жаңалықтар 2026-07-10

Jetisu oblısında nöser jauınnan köpirdiñ irgetasın su şayıp ketti

Жаңалықтар 2026-07-10

Jetisu oblısında nöser jauınnan köpirdiñ irgetasın su şayıp ketti

Жаңалықтар 2026-07-10

جەتىسۋ وبلىسىندا نوسەر جاۋىننان كوپىردىڭ ىرگەتاسىن سۋ شايىپ كەتتى

Жаңалықтар 2026-07-10

جەتىسۋ وبلىسىندا نوسەر جاۋىننان كوپىردىڭ ىرگەتاسىن سۋ شايىپ كەتتى

Новости 2026-07-10

V oblasti Jetısu livni podmıli most

Новости 2026-07-10

V oblasti Jetısu livni podmıli most

Новости 2026-07-10

ۆ وبلاستي جەتىسۋ ليۆني پودمىلي موست

Новости 2026-07-10

ۆ وبلاستي جەتىسۋ ليۆني پودمىلي موست

Новости 2026-07-10

В области Жетысу ливни подмыли мост

Новости 2026-07-10

В области Жетысу ливни подмыли мост

Жаңалықтар 2026-07-10

Жетісу облысында нөсер жауыннан көпірдің іргетасын су шайып кетті

Жаңалықтар 2026-07-10

Жетісу облысында нөсер жауыннан көпірдің іргетасын су шайып кетті

Жаңалықтар 2026-07-10

Qazaqstanda bir apta işinde birqatar azıq-tülik bağası arzandadı

Жаңалықтар 2026-07-10

Qazaqstanda bir apta işinde birqatar azıq-tülik bağası arzandadı

Международное интернет-издание "Shalqar kz"

Подписка на важную информацию международного интернет-издания "Shalqar kz" Будьте в курсе последних новостей Ваша электронная почта подписаться

Все категории

Автор: ADMIN

Біз әлеуметтік желілерде:

20 ҒАСЫРДЫҢ АЛҒАШҚЫ ЖАРТЫСЫНДАҒЫ ҚЫТАЙ ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІНДЕГІ ӘЛЕУМЕТТІК САРЫН

Басқалармен бөлісе отырыңыз

Пікірлер

Басты жаңалықтар

Последние новости

Все новости

Международное интернет-издание "Shalqar kz"